चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 12

6 ऋचः

ऋषिः: वामदेवो गौतमः देवता: अग्निः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 4.12 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 4.12.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
4.12.1
यस्त्वाम᳚ग्न इ॒नध᳚ते य॒तस्रु॒क्त्रिस्ते॒ अन्नं᳚ कृ॒णव॒त्सस्मि॒न्नह᳚न् ।
स सु द्यु॒म्नैर॒भ्य᳚स्तु प्र॒सक्ष॒त्तव॒ क्रत्वा᳚ जातवेदश्चिकि॒त्वान् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यः । त्वाम् । अ॒ग्ने॒ । इ॒नध᳚ते । य॒त॑स्रु᳚क् । त्रिः । ते॒ । अन्न᳚म् । कृ॒णव᳚त् । सस्मि᳚न् । अह᳚न् ।
सः । सु । द्यु॒म्नैः । अ॒भि । अ॒स्तु॒ । प्र॒॑सक्ष᳚त् । तव᳚ । क्रत्वा᳚ । जा॒त॒॑वे॒दः॒ । चि॒कि॒त्वान् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

यस्त्वामग्न इति षडृचं द्वितीयं सूक्तम् । वामदेव ऋषिः । त्रैष्टुभं छन्दः । अग्निर्देवता । यस्त्वामित्यनुक्रान्तम् । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोः पूर्वसूक्तेन सहोक्तो विनियोगः ॥

हे अग्ने यतस्रुक् स्रुचा सम्बद्धो यो यजमानस्त्वामिनधते । दीप्तियुक्तं कुर्यात् । यः सस्मिन्नहन् सर्वस्मिन्नहनि ते तुभ्यम् त्रिस्त्रिवारं सवनत्रयेऽन्नं हविर्लक्षणमन्नं कृणवत् । कुर्यात् । हे जातवेदो जातानां वेदितरग्ने तव तोषकेण क्रत्वेन्धनादिहेतुना कर्मना प्रसक्षत् प्रसहमानं त्वदीयं तेजश्चिकित्वान् जानन् स यजमानो द्युम्नैर्धनैर्यशोभिर्वा सु अत्यन्तमभ्यस्तु । शत्रुनभिभवतु ॥ १ ॥

4.12.2 समानपद
इ॒ध्मं यस्ते᳚ ज॒भर᳚च्छश्रमा॒णो म॒हो अ᳚ग्ने॒ अनी᳚क॒मा स᳚प॒र्यन् ।
स इ᳚धा॒नः प्रति᳚ दो॒षामु॒षासं॒ पुष्य᳚न्र॒यिं स᳚चते॒ घ्नन्न॒मित्रा᳚न् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इ॒ध्मम् । यः । ते॒ । ज॒भर᳚त् । श॒श्र॒मा॒णः । म॒हः । अ॒ग्ने॒ । अनी᳚कम् । आ । स॒प॒र्यन् ।
सः । इ॒धा॒नः । प्रति᳚ । दो॒षाम् । उ॒षस᳚म् । पुष्य᳚न् । र॒यिम् । स॒च॒ते॒ । घ्नन् । अ॒मित्रा᳚न् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने यो यजमानस्ते तुभ्यमिध्मं होमसाधनं समिज्जातं जभरत् । आहरेत् । हृञ् हरणे । लिङर्थे लेट् । तस्य तिप इतश्च लोप इतीकारलोपः । बहुलं छन्दसीति शपः श्लुः । द्विर्वचनादिकार्यम् । लेटोऽडाटावित्यडागमः । हृग्रहोर्भ इति भत्वम् । शश्रमाण इध्माद्याहरणे श्राम्यन्महो महतस्तवानीकम् । आकारश्चार्थे । तेजश्च सपर्यन्परिचरन् यो यजमानो दोषां प्रति रात्रिं लक्षी कृत्योषसं प्रत्युषः कालं च लक्षीकृत्य । कालद्वयेऽपीत्यर्थः । इधान इन्धानस्त्वां दीप्तियुक्तं करोति पुष्यन् प्रजाभिः पशुभिश्च पुष्तः सन् स यजमानोऽमित्रान् शत्रुन् घ्नन्हिंसन्रयिं धनं सचते । सेवते । सर्वदा पश्वादिधनसमृद्धो भवतीत्यर्थः ॥ २ ॥

4.12.3 समानपद
अ॒ग्निरी᳚शे बृह॒तः क्ष॒त्रिय᳚स्या॒ग्निर्वाज᳚स्य पर॒मस्य᳚ रा॒यः ।
दधा᳚ति॒ रत्नं᳚ विध॒ते यवि᳚ष्ठो॒ व्या᳚नु॒षङ्मर्त्या᳚य स्व॒धावा᳚न् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒ग्निः । ई॒शे॒ । बृ॒ह॒तः । क्ष॒त्रिय᳚स्य । अ॒ग्निः । वाज᳚स्य । प॒र॒मस्य᳚ । रा॒यः ।
दधा᳚ति । रत्न᳚म् । वि॒ध॒ते । यवि᳚ष्ठः । वि । आ॒नु॒षक् । मर्त्या᳚य । स्व॒धा॑वा᳚न् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उखासम्भरणियेष्टावग्नेः क्षत्रभृतोऽनुवाक्या । तथा च सूत्रितम् । अग्निरीशे बृहतः क्षत्रियस्यर्चामि ते सुमतिं घोष्यर्वाक् । आ. ४-१ ॥ इति ॥

अग्निर्बृहतो महतः क्षत्रियस्य बलस्येशे । ईश्वरो भवति । वर्तमानार्थे लिट् । किञ्च अग्निः परमस्योत्कृष्टस्य वाजस्यान्नस्य रायः पश्वादेर्धनस्य चेशे । यविष्थो युवतमः स्वधावानन्नवान् तेजस्वी वाग्निर्विधते । परिचरते । विधतिः परिचरनकर्मेति यास्कः । मर्त्याय मनुष्याय यजमानाय रत्नं रमणीयं धनमानुषक् अनुषक्तं वि दधाति । करोति ॥ ३ ॥

4.12.4
यच्चि॒द्धि ते᳚ पुरुष॒त्रा य᳚वि॒ष्ठाचि᳚त्तिभिश्चकृ॒मा कच्चि॒दागः᳚ ।
कृ॒धी ष्व१॒᳚स्मा{4} अदि᳚ते॒रना᳚गा॒न्व्येनां᳚सि शिश्रथो॒ विष्व᳚गग्ने ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यत् । चि॒त् । हि । ते॒ । पु॒रु॒ष॒॑त्रा । य॒वि॒ष्ठ॒ । अचि᳚त्ति॑भिः । च॒कृ॒म । कत् । चि॒त् । आगः᳚ ।
कृ॒धि । सु । अ॒स्मान् । अदि᳚तेः । अना᳚गान् । वि । एनां᳚सि । शि॒श्र॒थः॒ । विष्व᳚क् । अ॒ग्ने॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे यविष्ठ युवतमाग्ने यच्चिद्धि यद्यपि खलु ते त्वदीयेषु पुरुषत्रा परिचारकेषु पुरुषेष्वचित्तिभिरज्ञानैः कच्चिदागः किञ्चिदपि पापं वयं चकृम तथाप् हे अग्ने अस्मानदितेर्भूमेरनागाननागसः पापरहितान् सु अत्यन्तं कृधि । कुरु । हे अग्ने विष्वक् सर्वतो विद्यमानान्येनांस्यस्माभिः कृतानि पापानि वि शिश्रथः । विश्लथय । शिथिली कुरु ॥ ४ ॥

4.12.5
म॒हश्चि᳚दग्न॒ एन᳚सो अ॒भीक᳚ ऊ॒र्वाद्दे॒वाना᳚मु॒त मर्त्या᳚नाम् ।
मा ते॒ सखा᳚य॒ः सद॒मिद्रि᳚षाम॒ यच्छा᳚ तो॒काय॒ तन᳚याय॒ शं योः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
म॒हः । चि॒त् । अ॒ग्ने॒ । एन᳚सः । अ॒भीके᳚ । ऊ॒र्वात् । दे॒वाना᳚म् । उ॒त । मर्त्या᳚नाम् ।
मा । ते॒ । सखा᳚यः । सद᳚म् । इत् । रि॒षा॒म॒ । यच्छ᳚ । तो॒काय᳚ । तन᳚याय । शम् । योः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने देवानामिन्द्रादीनामुत अपि च मर्त्यानां मनुष्याणामभिकेऽन्तिके । अभीक इत्त्यन्तिकनामैतत् । अस्माभिर्यत्पापं क्रुतं महश्चिन्महतोऽप्यूर्वाद्विस्तृतादस्मादेनसः पापात्ते त्वदीयाः सखायो मित्रभूताः स्तोतारो वयं सदमित्सर्वदैव मा रिषाम । मा हिंसिता भूम । हे अग्ने त्वं तोकाय पुत्राय तनयाय पौत्राय शं पापरूपोपद्रवाणां शान्तिं योः सुकृतोत्पादितं सुखं च यच्छ । देहि ॥ ५ ॥

4.12.6
यथा᳚ ह॒ त्यद्व᳚सवो गौ॒र्यं᳚ चित्प॒दि षि॒ताममु᳚ञ्चता यजत्राः ।
ए॒वो ष्व१॒᳚स्मन्मु᳚ञ्चता॒ व्यंह॒ः प्र ता᳚र्यग्ने प्रत॒रं न॒ आयु᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यथा᳚ । ह॒ । त्यत् । व॒स॒वः॒ । गौ॒र्य᳚म् । चि॒त् । प॒दि । सि॒ताम् । अमु᳚ञ्चत । य॒ज॒त्राः॒ ।
ए॒वो इति᳚ । सु । अ॒स्मत् । मु॒ञ्च॒त॒ । वि । अंहः᳚ । प्र । ता॒रि॒ । अ॒ग्ने॒ । प्र॒॑त॒रम् । नः॒ । आयुः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

यजत्रा यजनीयाः पूजार्हा हे वसवो निवासयितारोऽग्नयो यूयं यथा ह यथैव त्यत्त्यां तां पदिपादे सितां बद्धां गौर्यं चित् गौरीं गामप्यमुञ्चत । त्यक्तवन्तो भूयास्त । एवो एवमेवास्मदस्मत्तोऽहः पापं सु अत्यन्तं वि मुञ्चत । विमुक्तं कुरुत । बहुवचनं पूजार्थम् । हे अग्ने त्वया प्रतरं प्रवृद्धं नोऽस्मदीयमायुः प्रतारि । प्रवृद्धं क्रियतां ॥ ६ ॥