द्वितीयं मण्डलम् - सूक्तम् 31

7 ऋचः

ऋषिः: गृत्समद (आंगिरसः शौनहोत्रः पश्चाद्) भार्गवः शौनकः देवता: विश्वेदेवाः छन्दः: जगती

सूक्तम् 2.31 - सम्पूर्णम्

1 / 7
ऋक्: 2.31.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (7)
2.31.1
अ॒स्माकं᳚ मित्रावरुणावतं॒ रथ᳚मादि॒त्यै रु॒द्रैर्वसु᳚भिः सचा॒भुवा᳚ ।
प्र यद्वयो॒ न पप्त॒न्वस्म᳚न॒स्परि᳚ श्रव॒स्यवो॒ हृषी᳚वन्तो वन॒र्षदः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒स्माक᳚म् । मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒ । अ॒व॒त॒म् । रथ᳚म् । आ॒दि॒त्यैः । रु॒द्रैः । वसु᳚॑भिः । स॒चा॒॑भुवा᳚ ।
प्र । यत् । वयः᳚ । न । पप्त᳚न् । वस्म᳚नः । परि᳚ । श्र॒व॒स्यवः᳚ । हृषी᳚वन्तः । व॒न॒॑सदः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

मित्रावरुणा हेमित्रावरुणौ आदित्यैः धात्रर्यमादिभिर्द्वादशभिः रुद्रैः एकादशसंख्याकैः वसु- भिः धरोध्रुवइत्यादिभिरष्टसंख्याकैः एवंत्रिभिर्देवगणैः सचाभुवासहभवन्तौसहवर्तमानौयुवां अ- स्माकं रथंअन्नलाभाय प्रवृत्तंअबतम् यद्यदास्मदीयारथाः वस्मनः परिवसन्त्यस्मिन्नितिवस्मनिवा- सस्थानं औणादिकोमनिन् तस्मात् स्थानात् परिउपरिदेशान्तरे पञ्चम्याःपरावध्यर्थेइतिसत्वम् अध्यर्थउपर्यर्थइतिवृत्तिः वयोन पक्षिणइव प्रपप्तन् प्रपतन्ति प्रकर्षेणगच्छन्ति पतेश्छान्दसेलुङि ऌदित्वात् च्लेरङादेशः पतःपुमितिपुमागमः कीदृशावयः श्रवस्यवोन्नकामाः हृषीवन्तः प्राप्त- हर्षाः वनर्षदः वनेवृक्षादौनिषण्णाः सांहितिकश्छान्दसोरेफोपजनः ॥ १ ॥

2.31.2
अध᳚ स्मा न॒ उद᳚वता सजोषसो॒ रथं᳚ देवासो अ॒भि वि॒क्षु वा᳚ज॒युम् ।
यदा॒शव॒ः पद्या᳚भि॒स्तित्र᳚तो॒ रजः᳚ पृथि॒व्याः सानौ॒ जङ्घ᳚नन्त पा॒णिभि᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अध᳚ । स्म॒ । नः॒ । उत् । अ॒व॒त॒ । स॒॑जो॒ष॒सः॒ । रथ᳚म् । दे॒वा॒सः॒ । अ॒भि । वि॒क्षु । वा॒ज॒॑युम् ।
यत् । आ॒शवः᳚ । पद्या᳚भिः । तित्र᳚तः । रजः᳚ । पृ॒थि॒व्याः । सानौ᳚ । जङ्घ᳚नन्त । पा॒णि॑भिः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेसजोषसः समानंप्रीयमाणाःक् देवासोदेवाः अधअधुनानोस्माकंवाजयुं वाजमन्नंकामयमानं गतिविशेषयुक्तंवारथं विक्षुप्रजासुजनपदेषु अभिअभिमुखंउदवतउदगमयत अवतिरत्रगत्यर्थः स्मे- तिपूरणः यद्यदास्मिन् रथेयुक्ताः आशवोव्यापनशीलाअश्वाः पद्याभिः पादसाध्याभिः गतिभिः रजोरञ्चकंमार्गतित्रतः तरन्तः तरतेःशतरि बहुलंछन्दसीतिशपःश्लुः बहुलंछन्द्सीत्यभ्यासस्यत्वम् अभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तत्वम् पृथिव्याःप्रथितायाः भूमेः सानौसमुच्छ्रितेप्रदेशेपाणिभिः पाण्यु पलक्षितैः पादैः जघनन्त अत्यर्थंगच्छन्ति हन्तेर्यङ्लुगन्ताच्छान्दसोलङ् व्यत्ययेनात्मनेपदम् बहु- लंछन्दसीतिशपोलुगभावः ॥ २ ॥

2.31.3 समानपद
उ॒त स्य न॒ इन्द्रो᳚ वि॒श्वच᳚र्षणिर्दि॒वः शर्धे᳚न॒ मारु᳚तेन सु॒क्रतु᳚ः ।
अनु॒ नु स्था᳚त्यवृ॒काभि᳚रू॒तिभी॒ रथं᳚ म॒हे स॒नये॒ वाज᳚सातये ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उ॒त । स्यः । नः॒ । इन्द्रः᳚ । वि॒श्व॑च᳚र्षणिः । दि॒वः । शर्धे᳚न । मारु᳚तेन । सु॒॑क्रतुः᳚ ।
अनु᳚ । नु । स्था॒ति॒ । अ॒वृ॒काभिः᳚ । ऊ॒ति॑भिः᳚ । रथ᳚म् । म॒हे । स॒नये᳚ । वाज᳚॑सातये ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उतअपिचविश्वस्यचर्षणिः विश्वस्यसर्वस्यद्रष्टा यद्वा विश्वेचर्षणयोमनुष्यायस्यपरिचारकाः अथवाविश्वेसर्वेलोकाः चर्षणयोद्रष्टव्यायेन बहुव्रीहौविश्वंसंज्ञायामितिपूर्वपदान्तोदात्तत्वम् मा- रुतेनमरुत्समूहरूपेणशर्धेनबलेनसहसुक्रतुः शोभनकर्माशोभनप्रज्ञोवा स्यःसइन्द्रः अवृकाभिः हिं- सकरहिताभिः ऊतिभीरक्षाभिःसहितःसन् दिवोद्युलोकादागत्यनुअद्यनोस्माकंरथंअनुस्थातिआनु- गुण्येनाधितिष्ठतु छान्दसःशपोलुक् किमर्थं महे सनये महतेधनाय तथावाजसातये वाजस्यान्नस्य सातयेसंभजनार्थम् ॥ ३ ॥

2.31.4 समानपद
उ॒त स्य दे॒वो भुव᳚नस्य स॒क्षणि॒स्त्वष्टा॒ ग्नाभि᳚ः स॒जोषा᳚ जूजुव॒द्रथ᳚म् ।
इळा॒ भगो᳚ बृहद्दि॒वोत रोद᳚सी पू॒षा पुरं᳚धिर॒श्विना॒वधा॒ पती᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उ॒त । स्यः । दे॒वः । भुव᳚नस्य । स॒क्षणिः᳚ । त्वष्टा᳚ । ग्नाभिः᳚ । स॒॑जोषाः᳚ । जू॒जु॒व॒त् । रथ᳚म् ।
इळा᳚ । भगः᳚ । बृ॒ह॒त्॑दि॒वा । उ॒त । रोद᳚सी॒ इति᳚ । पू॒षा । पुर᳚म्॑धिः । अ॒श्विनौ᳚ । अध᳚ । पती॒ इति᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उतअपिच स्यःसदेवोदानादिगुणयुक्तः भुवनस्यभूतजातस्यसक्षणिः सचनीयः सेव्यः ग्नाभिर्दे- वपत्नीभिः छंदांसिवैग्नाइतितैत्तिरीयकम् । गायत्र्यादीनिच्छन्दांसिचदेवपत्न्यइत्युक्तम् सजोषाः समानप्रीतिः एवंगुणविशिष्टस्त्वष्टाअस्मदीयंरथंजूजुवत् प्रेरयतु जुइतिसौत्रोधातुर्गत्यर्थः अस्मा- ण्ण्यन्ताल्लुङिरूपम् तथा इळातिसृणांदेवीनामाद्याइडाख्यादेवीचरथंप्रेरयतु बृहद्दिवा बृहन्म- हन्महृद्दीव्यतिद्योततइतिब्रुहद्दिवः इगुपधलक्षणःकः सुपांसुलुगितिविभक्तेरोकारः तादृशोभगश्च- प्रेरयतु उतअपिचरोदसीद्यावापृथिव्यौपुरंधिर्बहुधीः पूषापोषकोदेवश्चअधशब्दश्चार्थे पती सूर्या- याभर्तारौअश्विनौचएतेसर्वेअस्मदीयंरथंप्रेरथंप्रेरयन्त्वित्यर्थः ॥ ४ ॥

2.31.5
उ॒त त्ये दे॒वी सु॒भगे᳚ मिथू॒दृशो॒षासा॒नक्ता॒ जग᳚तामपी॒जुवा᳚ ।
स्तु॒षे यद्वां᳚ पृथिवि॒ नव्य᳚सा॒ वचः᳚ स्था॒तुश्च॒ वय॒स्त्रिव᳚या उप॒स्तिरे᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उ॒त । त्ये इति᳚ । दे॒वी इति᳚ । सु॒भगे॒ इति᳚ सु॒॑भगे᳚ । मि॒थु॒॑दृशा᳚ । उ॒षसा॒नक्ता᳚ । जग᳚ताम् । अ॒पि॒॑जुवा᳚ ।
स्तु॒षे । यत् । वा॒म् । पृ॒थि॒वि॒ । नव्य᳚सा । वचः᳚ । स्था॒तुः । च॒ । वयः᳚ । त्रि॑व᳚याः । उ॒प॒॑स्तिरे᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उतअपिच त्ये तेप्रसिद्धे देवी देव्यौ देवनशीले सुभगेशोभनधनेमिथूद्रुशा मिथः परस्परंपश्य- न्त्यौ एवंभूतेउषासानक्ता उषाश्चरात्रिश्च जगतांजङ्गानांअपीजुवाप्रेरयित्र्यौभवतः तस्मादस्मदी- यमपिरथंप्रेरयताम् उत्तरोर्धर्चोद्यावापृथिव्यःप्रत्यक्षकृतः हेपृथिवि वांयुवां त्वांदिवंच नव्यसा नवीयसानवतरेणप्रशस्येनवा वचः वचसा सुपांसुलुगितितृतीयायालुक् यद्यदास्तुषेस्तुवे उत्तम- स्यव्यत्ययेनमध्यमः तदानींस्थातुः स्थावरस्यव्रीह्यादेः सबन्धिवयोन्नंचरुपुरोडाशादिलक्षणं त्रिव- याः वयइत्यन्ननाम त्रीणिओषधिपशुसोमात्मकानि हविर्लक्षणान्यन्नानियस्यतादृशोहंउपस्तिरे उपस्तृणामिआज्येनोपस्तरणाभिघारणपूर्वकंप्रयच्छामीत्यर्थः स्तृञ् आच्छान्दने लट्युत्तमे छान्द सोविकरणस्यलुक् अत्रत्यश्चशब्दश्चणितिनिपातान्तरंपादपूरणम् ऋतइद्धातोरितीत्वं निपातै- र्यद्यदिहन्ते तिनिघातप्रतिषेधः ॥ ५ ॥

2.31.6 समानपद
उ॒त व॒ः शंस᳚मु॒शिजा᳚मिव श्म॒स्यहि᳚र्बु॒ध्न्यो॒३॒᳚॑ज एक᳚पादु॒त ।
त्रि॒त ऋ᳚भु॒क्षाः स᳚वि॒ता चनो᳚ दधे॒॑पां नपा᳚दाशु॒हेमा᳚ धि॒या शमि᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उ॒त । वः॒ । शंस᳚म् । उ॒शिजा᳚म्॑इव । श्म॒सि॒ । अहिः᳚ । बु॒ध्न्यः᳚ । अ॒जः । एक᳚॑पात् । उ॒त ।
त्रि॒तः । ऋ॒भु॒क्षाः । स॒वि॒ता । चनः᳚ । द॒धे॒ । अ॒पाम् । नपा᳚त् । आ॒शु॒॑हेमा᳚ । धि॒या । शमि᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उतअपिच हेदेवाः उशिजामिव इवेतिसंप्रत्यर्थीयः अस्मात्तः स्तुतिं कामयमानानांवोयुष्मा- कंशंसंस्तुतिंसंप्रतिश्मसि उश्मसि कामयामहे वशकान्तौ इदन्तोमसिः ग्रहिज्यादिनासम्प्रसारणम् छान्दसोवर्णलोपः उतअपिच अहिर्बुध्यः बुध्रमन्तरिक्षम् तत्रभवोऽहिनामादेवः अजएकपात् न- जायतइत्यजः एकएवपद्यतेगच्छतीत्येकपात् अजएकपात् संज्ञकः सूर्यः त्रितस्तीर्णतमः ऋभुक्षाः उरुक्षयः उरुनिवासः ऋभूणांनिवासयितावा इन्द्रश्चसवितासर्वस्यप्रसविताचनोन्नंदधे विदधातु अस्मभ्यंकरोतु तथा आशुहेमाशीघ्रगामी हिगतावित्यस्मादन्येभ्योपिदृश्यन्तइतिमनिन् तादृशः अपांनपात् अपांपौत्रीयस्थानीयोग्निः अद्भ्यओषधिवनस्पतयोजायन्ते ओषधिवनस्यतिभ्यश्चायम- ग्निर्जायते इत्यग्नेरपांपौत्रत्वम् सचधियास्तुत्याशमि शमीतिकर्मनाम यज्ञकर्मणिप्रीतोभवत्विति- शेषः यद्वा धियाकर्मणाअस्मदीयेनपरिचरणलक्षणेनशमि शंसुखंतन्निमित्तंभवत्वितिशेषः ॥ ६ ॥

2.31.7 समानपद
ए॒ता वो᳚ व॒श्म्युद्य᳚ता यजत्रा॒ अत᳚क्षन्ना॒यवो॒ नव्य᳚से॒ सम् ।
श्र॒व॒स्यवो॒ वाजं᳚ चका॒नाः सप्ति॒र्न रथ्यो॒ अह᳚ धी॒तिम᳚श्याः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ए॒ता । वः॒ । व॒श्मि॒ । उत्॑य᳚ता । य॒ज॒त्राः॒ । अत᳚क्षन् । आ॒यवः᳚ । नव्य᳚से । सम् ।
श्र॒व॒स्यवः᳚ । वाज᳚म् । च॒का॒नाः । सप्तिः᳚ । न । रथ्यः᳚ । अह᳚ । धी॒तिम् । अ॒श्याः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेयजत्राः यजनीयाविश्वेदेवाः वोयुष्मदीयानिएताएतानिउद्यताउद्यतानिवचांसिवश्मकामये नव्यसेनवतरायस्तुत्यतमाययुष्मद्गणायआयवोमत्प्रभृतयोमनुष्याः कामितानिस्तोत्राणिसमतक्षन् समस्कुर्वन् किमिच्छन्तः श्रवस्यवःश्रवणीयंयशोन्नंवाआत्मनइच्छन्तः वाजंबलंचकानाः कामयमा- नाः कनीदीप्तिकान्तिगतिषु लिटः कानच् रथ्योरथसंबन्धीसप्तिर्न सर्पणशीलोश्वइवयुष्मद्गणः धी- तिमस्मदीयंकर्मअश्याः प्राप्नोतु अहपूरणः अशूव्याप्तौ व्यत्ययेनपरस्मैपदमध्यमौ बहुलंछन्दसीति- विकरणस्यलुक् ॥ ७ ॥

अस्यमइत्यष्टर्चंदशमंसूक्तम् गृत्समदस्यार्षम् षष्ठ्याद्यास्तिस्रोनुष्द्तुभः शिष्टाःपञ्चजगत्यः प्रथमाद्यावापृथिवीया ततोद्वेऎंद्भ्यौत्वाष्ट्रयौवा ततोद्वेराकादेवत्ये द्वेसिनीवालीदेवत्ये अन्यागुंग्वा- दिषड् देवताका तथाचानुक्रान्तं—अस्यमेष्टौजागतं त्र्यनुष्टुवन्तंद्यावापृथिव्येकाद्वेऎंद्भ्यौत्वाष्ट्र्यौ वाद्वेद्वेरकासिनिवाल्योरन्त्यालिङ्गोक्तदेवतेति । आभिप्लविकेचनुर्थेहनिवैश्वदेवशस्त्रं आद्यस्तृचो- द्यावाप्रुथिवीयनिविद्धानः तथाचसूत्रितम्—अस्यमेद्यावापृथवीइतितिस्रस्ततंमे अपइतिवैश्वदेव- मिति ।