द्वितीयं मण्डलम् - सूक्तम् 43

3 ऋचः

ऋषिः: गृत्समद (आंगिरसः शौनहोत्रः पश्चाद्) भार्गवः शौनकः देवता: इंद्रः (कपिंजलरूपी) छन्दः: जगती

सूक्तम् 2.43 - सम्पूर्णम्

1 / 3
ऋक्: 2.43.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (3)
2.43.1
प्र॒द॒क्षि॒णिद॒भि गृ᳚णन्ति का॒रवो॒ वयो॒ वद᳚न्त ऋतु॒था श॒कुन्त᳚यः ।
उ॒भे वाचौ᳚ वदति साम॒गा इ᳚व गाय॒त्रं च॒ त्रैष्टु᳚भं॒ चानु᳚ राजति ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प्र॒॑द॒क्षि॒णित् । अ॒भि । गृ॒ण॒न्ति॒ । का॒रवः᳚ । वयः᳚ । वद᳚न्तः । ऋ॒तु॒॑था । श॒कुन्त᳚यः ।
उ॒भे इति᳚ । वाचौ᳚ । व॒द॒ति॒ । सा॒म॒॑गाः॑इ᳚व । गा॒य॒त्रम् । च॒ । त्रैस्तु᳚भम् । च॒ । अनु᳚ । रा॒ज॒ति॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

शकुंतयः कपिञ्चलाः ऋतुथा कालेकालेवयोन्नंवदन्तःसूचयन्तः कारवः स्तोतारइव प्रदक्षि णित् प्रदक्षिणंअभिगृणन्तिअभिवदन्तु बहुवचनंपूजार्थं किञ्च उभेवाचौ गानंच श्रौतंच सामगा इव गयत्रंच त्रैष्टुभंच सामनीवशकुन्तिर्वदति अनुराजतिच श्रृण्वतोनुरक्तान् करोतीत्यर्थः ॥ १ ॥

2.43.2
उ॒द्गा॒तेव᳚ शकुने॒ साम᳚ गायसि ब्रह्मपु॒त्र इ᳚व॒ सव᳚नेषु शंससि ।
वृषे᳚व वा॒जी शिशु᳚मतीर॒पीत्या᳚ स॒र्वतो᳚ नः शकुने भ॒द्रमा व᳚द वि॒श्वतो᳚ नः शकुने॒ पुण्य॒मा व᳚द ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उ॒द्गा॒ता॑इ᳚व । श॒कु॒ने॒ । साम᳚ । गा॒य॒सि॒ । ब्र॒ह्म॒पु॒त्रः॑इ᳚व । सव᳚नेषु । शं॒स॒सि॒ ।
वृषा᳚॑इव । वा॒जी । शिशु᳚॑मतीः । अ॒पि॒॑इत्य᳚ । स॒र्वतः᳚ । नः॒ । श॒कु॒ने॒ । भ॒द्रम् । आ । व॒द॒ । वि॒श्वतः᳚ । नः॒ । श॒कु॒ने॒ । पुण्य᳚म् । आ । व॒द॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

शकुने हेकपिञ्चल उद्गातेवसाय यथोद्गातसामगायति तथात्वंगायसि गानस्वनंकरोषि ब्रह्म पुत्रइव यथाब्राह्मणाच्छंसीसवनेषुशस्त्राणिशंसति तथात्वंकालेषुशंससि श्रौतस्वरंकरोषि वृषेववा जी सेचनसमर्थोश्वः शिशुमतीर्वडवाअपीत्यअभिगत्ययथाशब्दंकरोति तथात्वमपिवद शिष्टं स्पष्टम् ॥ २ ॥

2.43.3
आ॒वद{4}॒स्त्वं श᳚कुने भ॒द्रमा व᳚द तू॒ष्णीमासी᳚नः सुम॒तिं चि᳚किद्धि नः ।
यदु॒त्पत॒न्वद᳚सि कर्क॒रिर्य᳚था बृ॒हद्व᳚देम वि॒दथे᳚ सु॒वीरा᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ॒॑वद᳚न् । त्वम् । श॒कु॒ने॒ । भ॒द्रम् । आ । व॒द॒ । तू॒ष्णीम् । आसी᳚नः । सु॒॑म॒तिम् । चि॒कि॒द्धि॒ । नः॒ ।
यत् । उ॒त्॑पत᳚न् । वद᳚सि । क॒र्क॒रिः । य॒था॒ । बृ॒हत् । व॒दे॒म॒ । वि॒दथे᳚ । सु॒॑वीराः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

श्कुनेहेकपिञ्चल आवदन् शब्दंकुर्वन् त्वंभद्रमावद मङ्गलंवद तूष्णीमासीनः तूष्णींतिष्ठन्न पिनोस्माकंसुमतिंचिकिद्धिबुद्भ्यस्वयद्यदाउत्पतन् वदसितदा कर्करिर्यथाकर्करिर्वदति कर्करिर्वाद्य विशॆषः अन्यद्भ्याख्यातचरम् ॥ ३ ॥

॥ अथतृतीयंमण्डलम् ॥

वैश्वामित्रेतृतीयेमण्डलेपञ्चानुवाकाः तत्रप्रथमेनुवाके द्वादशसूक्तानि तत्रसोमस्यमेतित्रयो- विंशत्यृचंप्रथमंसूक्तं तथाचानुक्रान्तं—सोमस्यत्र्यधिकेति अस्यमण्डलस्यद्रष्टाविश्वामित्रऋषिः अनु क्तत्वान्त्रिष्टुप् छन्दः मण्डलादिष्वाग्नेयमितिपरिभाषयाग्निर्देवता प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोस्त्रैष्टुभे छन्दसिविनियोगः तथाचसूत्रम्—सोमस्यमातवसंप्रत्यग्निरितित्रीणीति ।