द्वितीयं मण्डलम् - सूक्तम् 3

पृथिव्यांवेदिलक्षणायांसमिद्धः सम्यक् दीप्तः एतन्नामकोग्निः निहितः स्थापितः सन् विश्वानिस- र्वाणि भुवनानिभूतजातानिप्रत्यङ् अभिमुखःसन् अस्थात् तिष्ठति यथासर्वेजनाः पश्यन्ति तथा प्रवृ- द्धोभव्दित्यर्थः किञ्च सोग्निर्होताहोमनिष्पादकोदेवानामाह्वातावापावकः शोधकः प्रदिवः पुराणः सुमेधाः शोभनप्रज्ञोदेवोद्योतमानः एवंमहानुभावोग्निः अर्हन् यागयोग्यः सन् देवान् यजतु अत्रय- ष्टव्यानिन्द्रादीन्पूजयतु ॥ १ ॥

नराशंसः नरैर्नेतृभिरृत्विग्भिः शंसनीयएतन्नामकोग्निः स्वर्चिः शोभनज्वालः सन् धामानिस्था- नानिआहुत्यधिकरणानितेजांसिप्रतिप्रत्येकंमह्नास्वमहिम्ना अञ्चन् व्यक्तीकुर्वन् तिस्रोदिवः द्योत- मानांस्त्रीन् भूम्यादिलोकांश्चप्रतिप्रत्येकमञ्चन् स्थित्याभूमिंप्रकाशेनान्तरिक्षंहविः प्रापणेनदिवमित्य- भिप्रायः यद्वा लोकानांप्रत्येकंत्रित्वोपेतत्वात् तिस्रोदिवइत्यविरुद्धं तिस्रोदिवः पृथिवीस्तिस्रइत्यादि- मन्त्रवर्णात् । त्रयोवाइमेत्रिवृतोलोकाइतिब्राह्मणाञ्च । तथाघृतप्रुषाघृतंसिञ्चता भनसाहव्यंउन्दन् क्लेदयन् स्निग्धीकुर्वन् यज्ञस्यमूर्धन् मूर्धनिमुखेहोमसमयेदेवन् यष्टव्यान् समनक्तु सम्यक् व्यक्तीकरोतु तर्पयत्वित्यर्थः ॥ २ ॥

हेअग्ने ईळितोस्माभिःस्तुतःसन् मनसास्मदनुरक्तेनदेवानांयगबुद्भ्यावाअर्हन् यागयोग्यःसन् मा- नुषाद्धोतुःपूर्वः पूर्वभावी नोस्मदर्थमद्यास्मिन् दिनेदेवान् यष्टव्यान् यक्षि त्वमेवयजसि सतादृशोय- ष्टात्वमावहआकारय कान् मरुतांशर्धोगणंअच्युतमक्षीणमिन्द्रंतदविंनाभूतमिन्द्रमपि यद्वा मरुद्बलोपे- तमिन्द्रंअनन्तरं हेनरोनेतारऋत्विजःबर्हिषदंबर्हिषिसीद्न्तंतमिन्द्रंयजध्वम् पूजयध्वम् ॥ ३ ॥

हेबर्हिःदेव एतदभिमानिन्नग्ने वर्धमानं सुवीरं शोभन वीरसंपादकं सुभरंसुपूर्णंस्तीर्णं अस्मदीयैरृ- त्विग्भिरास्तृतं भव किमर्थं रायेधनाय अस्यांवेदीवेद्यां सप्तम्यर्थेप्रगृह्यसंज्ञा संहितायां यणादेशश्छा- न्दसः घृतेनाज्येनक्तमिदंस्निग्धंबर्हिःसीदत के हेवसवः एतन्नामकाः हेविशेसर्वे देवाः हेआदित्याःयज्ञि- यासोयज्ञार्हास्तेयूयमिदंबर्हिः सीदत अस्मिन्बर्हिषिनिषीदतेत्यर्थः ॥ ४ ॥

द्वारोदेवीः अग्नेर्द्वाराभिमानिन्योदेव्योविश्रयन्तां विविच्यश्रयन्तां विवृतापिधानाभवन्तु कीदृश- स्ताः उर्विया उर्व्यःमहत्यः नमोभिर्नमस्कारोपेतैःस्तोत्रैर्हूयमानाः सुप्रायणाः सुष्ठुप्रकर्षेणगन्तव्याःईदृ- श्योदेव्योविश्रयन्तां किञ्च व्यचस्वतीः व्याप्तिमत्यः अजुर्याः अहिंस्याः अजननावा सुवीरंशोभनपुत्रा- द्युपेतं यशसंयशोयुक्तं वर्णं वर्णनीयंरूपविशेषं पुनानाः यजमानायशोधयित्र्यः संपादयित्र्योदेव्योवि- प्रथन्तां विशेषेणप्रख्याताभवन्तु ॥ ५ ॥

साधुसाधूनि नोस्मदीयानि अपांसि कर्माणि उद्दिश्य सनता सनातनेन अविच्छिन्न प्रवृत्तिकेन- स्तोत्रादिना उक्षिते पूजिते यद्वा पुराणवाचीविभक्त्यन्तः सनच्छब्दोस्ति तस्यप्रथमाद्विवचनस्याका- रः सनातने नित्येइत्यर्थः अस्मिन्पक्षे उक्षिते फलस्यसेचयित्र्यौ कर्तरिनिष्ठा उषासानक्ता अहोरात्रदे- वते वय्याइव कुशलेइव रण्विते शब्दितेस्तुते परस्परंगच्छ्न्त्यौवा ततं विस्तृतं तन्तुं तन्तुस्थानीयं यज्ञावयवं संतयन्ती सम्यक् चित्रं सहवा वयन्त्यौ उत्पादयित्र्यौ समीची सम्यक् प्रवृत्तिके परस्परा- नुकूले किमर्थंसंवयन्ती यज्ञस्यानुष्ठीयमानस्यपेशोरूपंनिर्मातुमितिशेषः यज्ञंनिवर्तयितुं तदवयवानु- क्रमेणानुष्ठापयित्र्यावित्यर्थः अहोरात्राभ्यांहियज्ञास्तन्यन्ते सुदुघे सुष्ठु फलस्यदोग्ध्र्यौ पयस्वत उदक- वत्यौ अहोरात्राभ्यांखलुवृष्टिर्जायते एवंमहानुभावे अहोरात्रदेवते अस्मद्यज्ञं निर्वहतामित्यर्थः ॥ ६ ॥

दैव्या दिविभवोदिव्योग्निः तस्माद्दिव्यादग्नेर्जातौ होताराआह्वातारौ देवानांहोमनिष्पादकौवा- ग्नी पार्थिवान्तरिक्ष्यौ प्रथमाप्रथमंयष्टव्यौ विदुष्टराविद्वत्तमौ वपुष्टराप्रकृष्टवपुषौदेवावृचा मन्त्रेण ऋ- जुअविकलं यथातथासम्यक् यक्षतः पूजयतः ऋतुथातत्तदृतौ तत्रतत्रकाले देवान् यष्टव्यान् यजन्तौ देवौ पृथिव्याः नाभानाभौ उत्तरवेद्यां अधिउपरि त्रिषुसानुषुसमुच्छ्रितेषु प्रदेशेषुगार्हपत्यादिषु सम- ञ्चतः समांक्तां अञ्चतेर्लेट्यडागमः ॥ ७ ॥

नोस्मदीयां धियंबुद्धिंयागंवासाधयन्ती निवर्तयन्ती सरस्वती इळाएतन्नामिकादेवीभारतीच- विश्वतूर्तिर्विश्वानितूर्णानियस्याः सातादृशीसर्वविषयगतावाक् एतदुभयविशेषणं तिस्रोदेवीः एता- स्तिस्रोदेव्यः स्वधयाअस्मद्दत्तहविषा निमित्तेनेदंबर्हिर्यज्ञं अच्छिद्रंयथातथापान्तु किंकृत्वा शरणंया- गगृहं आनिषद्यआश्रित्य यद्वा स्वधयेदं वर्हिरिमंयज्ञमागत्यास्मदीयंशरणं गृहं निषद्याच्छिद्रंयथात- थापान्तु ॥ ८ ॥ अथपिशङ्गरूपइतिनव्मीत्वाष्ट्रेपशौपुरोडाशस्ययाज्या पिशङ्गरूपःसुभरोवयोधाः प्रथमभाजं- यशसंवयोधामितिसूत्रितत्वात् ।

पिशङ्गरूपः सुवर्णवर्णः नानारूपोवासुभरः शोभनयज्ञः शोभनभरणोवा वयोधावयसोन्नस्य धारयितादातावा श्रुष्टीक्षिप्रगुणः वीरोविविधमीरयिता देवकामः देवाः काम्यन्तेयेनतादृशः पुत्रो- जायते जयतामुत्पाद्यतांत्वष्टुरनुग्रहात् सचत्वष्टाएतन्नामकोदेवोस्मेस्मभ्यंनाभिंकुलस्यबन्धिकांप्रजां पुत्रादिरूपांविष्यतु विमुञ्चतु वितरत्वित्यर्थः अथअपिचदेवानांसंबन्धिपाथोन्नमप्यस्मानेतु गच्छतु अपिःक्रिययावासंबध्यते गच्छत्वित्यर्थः ॥ ९ ॥

वनस्पतिःयूपाभिमानीएतन्नामकोग्निः अवसृजन् अस्मदीयंकर्मानुजानन् उपास्मत्समीपे स्थात् तिष्ठतु अग्निःपाकाधारोग्नि श्चहविःपशुरूपंधीभिःकर्मविशेषैः पाकसाधनैः प्रप्रकर्षेणसूदयातिक्षारयति अपाकाधिकपाकादिराहित्येनहविः पचतीत्यर्थः किञ्च दैव्योदेवसंबन्धीआहुत्यधिकरणभूतोग्निःशमि- ताहविषः संस्कर्ता यद्वा दैव्यः शमिताएतन्नामकोग्निः अग्निर्वैदेवानांशमितेतिश्रूयते । त्रिधा त्रिप्रकारं- उपस्तरणावदानाभिघारणैः समक्तंसम्यक् सिक्तंहव्यंहविः प्रजानन् विद्वान् नयनप्रकाराभिज्ञःसन् देवेभ्यौपनयतु समीपंप्रपयतु ॥ १० ॥

अस्याग्नेर्घृतमाज्यंमिमिक्षे सिञ्चामि यतोस्यघृतं योनिःकारणं उत्पन्नोपिघृतेश्रितः आश्रितः अस्यग्नेर्घृतमेवधामतेजः घृतेनह्ययंदीप्यते इदानींसंबोध्योच्यते—हेअग्ने वृषभ फलस्यवर्षितस्त्वं- अनुष्वधंप्रतिहविः सर्वेष्वपिहविःषुदीयमानेषुआवह देवान् आहूयतान् मादयस्वप्रीणय ततस्त्वं- स्वाहाकृतंस्वाहाकारेणदत्तंहव्यं चरुपुरोडाशादि वक्षि वह ॥ ११ ॥

हुवेवइतिनवर्चंचतुर्थंसूक्तं भार्गवः सोमाहुतिनामकऋषिः अग्निर्देवता त्रिष्टुप् छन्दः हुवेनवसो- माहुतिर्भार्गवोहेत्यनुक्रमणिक प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोस्त्रैष्टुभेछन्दसीदं सूत्रितञ्च—हुवेवः सुद्यो- त्मानंनिहोताहोतृषदनइतिसूक्तेइति ।