द्वितीयं मण्डलम् - सूक्तम् 14

गृत्समदोब्रूते अध्वर्यवः अध्वरस्यनेतारः अध्वरंयजमानायेच्छन्तः कव्यध्व्रपृतनस्यर्चिलोपइत्य- कारलोपः अत्रयास्कः—अध्वर्युरध्वरयुध्वरंयुनक्त्यध्वरस्यनेताध्वरंकामयतइति । हेअध्वर्यवः इन्द्रा- यदेवायसोमहविर्धानादुत्तरवेदिंप्रतिभरतहरत आमन्त्रितस्याविद्यमानत्वादनिधातः हृत्वाअमत्रेभिः अमासहअदंत्यत्रहोत्रादयइतिअमत्राणिचमसाः तैः मद्यंमदकरमन्धः सोमलक्षणमन्नंआसिञ्चतअग्नौ प्रक्षिपत अत्रयास्कः—आसिञ्चतमत्रैर्मदनीयमन्धोमत्रंपात्रममाअस्मिन्नदन्तीति । वीरःसइन्द्रः अस्य सोमस्यपीतिंपानंप्रतिसदसदैवकामीहि कामयमानोहि तस्मात् वृष्णोवर्षित्रे इन्द्रायसोमंजुहोतजुहुत हुदानादनयोः लोटि तप्तनप्तनथनाश्चेतिवतादेशः एषइन्द्रः तदित् तदेवसोमद्रव्यंवष्टि कामयते ॥ १ ॥

हेअध्वर्यवः यइन्द्रः अपउदकानिवव्रिवांसंआवृत्यस्थितंवृत्रं वृणोत्याकाशमितिवृत्रोमेघः तंमेघं- वज्रेणजघानहतवान् अशन्येव यथाअशन्यावैद्युताग्निनावृक्षंदहतितद्वत् तस्मैतद्वशायसोमकामाय- तस्माइन्द्रायएतंसोमंभरत उत्तरवोदिंप्रतिहरत एषइन्द्रः अस्यसोमस्यपीतिंपानमर्हति ॥ २ ॥

हेअध्वर्यवः यइन्द्रः द्रुभीकंसर्वान् विदारयति भियंकरोतीतिदृभीकोनामासुरः तमसुरंजघान यश्च वलासुरेणनिरुद्धागाउदाजत् निरगमयत् ततश्चतमेवव्लमसुरंअपवः अपावृणोत् हिंसितवानित्यर्थःहि प्रसिद्धः वृणोतेर्लुङि मन्त्रेघसेत्यादिनाच्लेर्लुक् हल्ङ्यादिनातिपोलोपः तस्माइन्द्रायएतं सोमं अन्तरि- क्षेवातंन वातमिव धाराफ़्भिर्व्याप्तंकुरुत तदेवाह सोमैरिन्द्रंआऊर्णुत सर्वतआच्छादयत ऊर्णुञ् आ- च्छादने आदादिकः लोटिरूपम् तत्रदृष्टान्तः—जूःन जीर्णोयथावस्त्रैरङ्गमाच्छादयति तद्वत् ॥ ३ ॥

हेअध्वर्यवः यइन्द्रः नवनवतिंचएकोनशतंबाहून् चख्वांसं चष्टेरिदंरूपं यद्वा खनतेःक्वसौरूपं जने- लोपः छान्दसंरूपं सर्वस्यदर्शयन्तम यद्वा आत्मनोदेहेनिखातवन्तं उरणं एतन्नामकमसुरं जघान यश्च- अर्बुदं एतन्नामकमसुरंचनीचाधोमुखंकृत्वाअवबबाधेतमेनमिन्द्रंसोद्मस्यभृथेसोमंबिभ्रति पात्रेहिनो- तवर्धयत यद्वा सोमस्यभृथेभरणेसंपादनेसतिहिनोत स्तोत्रैःप्रीणयत हिगतिवृद्ध्योः स्वादिः ॥ ४ ॥

हेअध्वर्यवः यइन्द्रः अश्नंअश्नाति भक्षयति प्राणिजातमिति यद्वा अश्रुते स्वतेजसासर्वं व्याप्नोतीति- अश्नः कश्चिदसुरः तमसुरंसुसुष्ठुजघान यःअशुषंकेनाप्यशोषणीयंशुष्ण मसुरं यश्च तं असुरंव्यंसंअंसही- नंक्रुत्वाजघान यश्चपिप्रुंतेजसाजगद्भ्याप्यवर्तमानंएतन्नामकमसुरंनमुचिंचासुरं जघान यश्च तैत्तिरीय- के—नमुचिमासुरंनालभतेतिप्रकृत्यफेनेनशिरउदवर्तयदित्यन्तेनवाक्यसन्दर्भेणनमुचिवधःप्रपञ्चितः । तथामन्त्रश्च—अपांफेनेननमुचेः शिरइन्द्रोदवर्तयइति । रुधिक्रांएतन्नामकमसुरंयश्चजघानतस्माइन्द्रा यअन्धसोहविर्लक्षणन्यन्नानिजुहोत जुहुत ॥ ५ ॥

हेअध्वर्यवः यइन्द्रः शंबरस्यमायाविनोसुरस्यपूर्वीः पुरातनीः शतंपुरः पुरीः अश्मनेवअश्मसदृशे- नवज्रेणबिभेद यश्चेन्द्रोवर्चिनः वर्चदीप्तौ गमेरिनिरितिविधीयमानइनिर्बहुलवचनादस्माद्भवति यद्वा नामैतत् तस्यासुरस्यशतंसहस्रंएतत्संख्याकानपरिमितान्वीरान्पुत्रान् अपावपत् युगपदेवभूम्यामपा- तयत् तथाचमन्त्रवर्णः—शतंवर्चिनःसहस्रंचसाकंहथोअप्रत्यसुरस्यवीरानिति । अस्मैइन्द्रायसोमं- भरत ॥ ६ ॥

हेअध्वर्यवः आजघन्वान् पूर्वंशत्रून् हतवान् यइन्द्रः शतं सहस्रमसुरान् भूम्याउपस्थे उत्सङ्गेअव- पत् एकैकेनप्रकारेणापातयत् किञ्च यःकुत्सस्यएतन्नामकस्यराजर्षेः आयोः पौरूरवस्यराजर्षेः अति- थिग्वस्यदिवोदासस्य एतेषांत्रयाणांवीरानभिगन्तॄन् प्रतिद्वन्द्विनः शुष्णादीनसुरान् न्यावृणक् वृणा- क्तिर्हिंसाकर्मा अवधीत् तथाचमन्त्रवर्णः—त्वंकुत्संशुष्णहत्ये ष्वाविथारन्धयोतिथिग्वायशंबरमिति ।

नरः कर्मणांनेतारः हेअध्वर्यवः यदभिलषितमर्थंकामयाध्वे कामयतेर्लेट्यडागमः श्रुष्टी क्षिप्रं इन्द्रे- सोमवहन्तः प्रापन्तोयूयंतदभषितंफलंनशथप्राप्नुत श्रुतायलोकेप्रसिद्धायेन्द्रायगभस्तिपूतंहस्ताभ्यां-मार्जनदोहनादिभिःशोधितंसोमंभरत उत्तरवेदिंप्रतिहरत ततोयज्यवः यागंकुर्वाणाहेअध्वर्यवः आहृ- तंसोममिन्द्रायजुहोतजुहुत अग्नौप्रक्षिपत । ॥ ८ ॥

हेअध्वर्यवः अस्माइन्द्रायसोमंश्रुष्टिंसुखकरंकर्तनकुरुत कोतेर्लोटिबहुलंछ्दीतिविकरणस्यलुक् तप्त- नप्तनथनाश्चेतितनबादेशः आमन्त्रितस्याविद्यमानत्वान्ननिघातः किञ्च वनेसंभजनीयेवनेउदकेनिपूत- माप्यायनेनशोधितसोममुन्नयध्वंऊर्ध्वंनयत यद्वा वनेतद्विकारेचमसेनिपूतंदशापवित्रेणशोधितंसोमं वनेचम्से उन्नयध्वं जुषाणः प्रीयमाणः सइन्द्रः वोयुष्महस्त्यंहस्ताभ्यामभिषुतंसोमंअभिवावशे काम- यते वश्कान्तौ यङ्लुगन्तस्यलटिव्यत्ययेनात्मनेपदं लोपस्तआत्मनेपदेष्वितितलोपः मदिरंमदकरमि- मंसोमंइन्द्रायजुहोतन्द्रोद्देशेनाग्नौप्रक्षिपत ॥ ९ ॥

हेअध्वर्यवः यथागोरूधः पयसापूर्णंतद्वदीमेनंभोजंफलस्यदातारंरक्षितारंचेन्द्रंसोमेभिः सोमैः पृ- णतपूरयत मेमदीयस्यास्यसोमस्यएतत् एतंनिभृतंगूढंसुखसाधनस्वभावमहमेववेदजानामि इतिपू- र्वंनपरस्मैकथितं तथापियुष्मभ्यंब्रवीमीत्येवंदित्सन्तंसोमंदातुमिच्छन्तंयजमानंयजतोयष्टव्यइन्द्रोभू- योतिशयेनचिकेतजानाति दित्सतं डुदाञ् दाने इच्छायांसन् सनिमीमाध्वितिआकारस्यइसादेशः अत्रलोपोभ्यासस्येत्यभ्यासलोपः सः स्यार्धधातुकइतिसकारस्यतत्वम् ॥ १० ॥

हेअध्वर्यवः यइन्द्रः दिव्यस्यद्युलोकार्हस्यवस्वोवसुनोराजाभवति यश्चपार्थिवस्य पृथिवीशब्देन- विस्तीर्णमन्तरिक्षमुच्यते तत्रत्यंधनंपार्थिवं तस्यराजा यश्चक्षम्यस्यक्षमाभूमिः तत्रत्यंधनंक्षम्यंतस्य- चराजाभवति तमेवंविधमिन्द्रंसोमेभिःसोमैः पृणतपूरयत तत्रदृष्टान्तः—ऊर्दरंन ऊर्ध्वंदीर्णमूर्दरंकुसूलं यथायवेनपूर्णंतद्वदिन्द्रंपूरयतेति तत् तादृशंसोमादिनेन्द्रोदरपूरणलक्षणमपःकर्म वोयुष्माकमस्तु ॥ ११ ॥

अस्मभ्यंतदिति एषाऋग्व्याख्याता ॥ १२ ॥

प्रघान्वस्येतिदशर्चंचतुर्थंसूक्तम् गार्त्समदंत्रैष्टुभमैन्द्रम् अत्रानुक्रमणिका—प्रघदशेति । दशरात्रे षष्ठेहनिनिष्केवल्येत्रीणिसूक्तानि तत्रेदंद्वितीयं षष्ठस्येतिखण्डेसूत्रितम्—एन्द्रयाह्युपनः प्रघान्वस्या- भूरेकइतिनिष्केवल्यमिति त्र्येकमामकेनिष्केवल्येप्रघान्वस्येत्येषासूक्तमुखीया उशनसःस्तोमेनेतिख- ण्डेसूत्रितम्—त्र्यर्यमामनुषोदेवताताप्रघान्वस्यमहतोमहानीति ।