द्वितीयं मण्डलम् - सूक्तम् 33

हेमरुतांपितः मरुत्संज्ञानांदेवानामुत्पादकरुद्र परमपिच्छन्दसीतिषष्ठ्यन्तस्यपूर्वामन्त्रिताङ्गव द्भावात्सर्वानुदात्तत्वम् तेत्वदीयं अस्मभ्यं दातव्यं सुम्नंसुखं आएतुआगच्छतु रुद्रस्यच मरुतांपितृ त्वमिदंपित्रेमरुतामित्यत्राख्यायिकामुखेनावादिष्म तथात्वंनोस्मान् सूर्यस्य संदृशः सन्दर्शनान्मायु- योथाः मापृथक्कार्षीः युमिश्रणामिश्रणयोः लङिछान्दसःशपःश्लुः छन्दस्युभयथेत्यार्धधातुकत्वेन- ङित्त्वाभावाद्गुणः अर्वतिशत्रौ भ्रातव्योवाअर्वेतिश्रुतेः । नोस्माकंवीरः वीर्यवान् पुत्रादिः अभिक्ष- मेत अभिभवतु यद्वा शत्रौ वीरस्त्वं नोस्मान् अभिक्षमेथाः अस्मान्कृतापराधान् अभिक्षमस्व हेरुद्र प्रजाभिः पुत्रपौत्रादिभिः प्रजायेमहि प्रभूताःस्याम ॥ १ ॥

हेरुद्र त्वादत्तेभिः त्वयादत्तैः शन्तमेभिः अतिशयेनसुखकरैर्भेषजेभिः भेषजैरौषधैः शतं हिमाः शतंहेमन्तान् शतंसंवत्सरान् अशीय व्याप्नुयाम् अश्नोतेर्लिङि छान्दसोविकरणस्यलुक् अपिच अस्म- दस्मत्तः द्वेषोद्वेष्टृन् विचातयस्व विनाशय तथा अंहः पापंवितरमत्यन्तं विचातयस्व अमीवाः रोगान् विषूचीः विषुनानाअञ्चतीः क्रुत्स्नशरीरव्यापकान् रोगान् विचातयस्व अस्मत्तः पृथक् कृत्यविना- शय ॥ २ ॥

हेरुद्र जातस्योत्पन्नस्यसर्वस्यजगतोमध्ये श्रियाऎश्वर्येणश्रेष्ठः प्रशस्यतमोसि भवसि तथा हेवज्र- बाहो आयुधहस्तरुद्र तवसां प्रव्रुद्धानांमध्येतवस्तमः अतिशयेनप्रवृद्धोसि सत्वं नोस्मान् अंहसः पापस्य पारंतीरं स्वस्तिक्षेमेणपर्षिपारय तथा रपसः पापस्य विश्वाः सर्वाः अभीतीरभिगमनानि- युयोधिपृथक्कुरु यौतेश्छान्दसःशपःश्लुः वाछन्दसीत्यपित्त्वस्यविकल्पनात् ङित्त्वाभावे अङितश्चे- तिहेर्धिः ॥ ३ ॥

हेरुद्र त्वात्वांनमोभिः अयथाक्रियमाणैर्नमस्कारैः हविर्भिर्वा माचुक्रुधाम माक्रोधयाम क्रुद्धं माकार्ष्म क्रुधकोपे अस्माण्ण्यन्ताल्लुङिचङिरूपम् हेवृषभ कामानांवर्षितः दुष्टुती दुःस्तुत्या अशो- भनयास्तुत्या माचुक्रुधामेत्येव तथा रहूती सहूत्या विसदृशैरन्यैर्देवैः सहाह्वानेनमाक्रोधयाम श्रेष्ठोहि स्वस्मात् न्यूनेनसहाह्वानेक्रुद्धोभवति सत्वं नोस्माकंवीरान् पुत्रान् भेषजेभिः त्वदीयैर्भेषजैरौषधैः उदर्पय उत्कृष्टंसंयोजय हेरुद्र त्वा त्वांभिषजांचिकित्साभिज्ञानांमध्येभिषक्तमं अतिशयेनभैषज्यस्य- कर्तारं श्रृणोमि प्रथमोदैव्योभिषगितिचमन्त्रान्तरेप्युक्तम् ॥ ४ ॥

योरुद्रः हविर्भिश्चरुपुरोडाशादिभिः सहितैर्हवीमभिराह्वानैः स्तुतिलक्षणैः हवते आहूयते स्तूय- ते व्यत्ययेनकर्मणिकर्तृप्रत्ययः बहुलंछन्दसीतिह्वयतेः सम्प्रसारणम् तंरुद्रंस्तोमेभिः स्तोत्रैरवदिषीय अवखण्डयामि पृथक्करोमि अपगतक्रोधंकरोमीतियावत् दोअवखण्डने व्यत्ययेनात्मनेपदं बहुलंछन्द- सीतीत्वम् ऋदूदरः ऋदूदरोमृदूदरइतियौस्कः । सुहवः शोभनशिप्रः एवंगुणविशिष्टःसरुद्रः अस्यैम- नायै हन्मीति मन्यमानाबुद्धिर्मना तस्यै नोस्मान् मारीरधत् मावशंनैषीत् रधहिंसासंराध्योः अस्मा- ण्ण्यन्तालुङिचङिरूपम रध्यतिर्वशगमनइतियास्कः ॥ ५ ॥

वृषभः कामानांवर्षिता मरुत्वान् मरुद्भिःपुत्रैर्युक्तोरुद्रः नाधमानंयाचमानं मामांत्वक्षीयसादीप्ते- नवयसान्नेनउन्ममन्द उत्कर्षेणतर्षयतु अपिचाहंघृणीव छायां यथासूर्यकिरणतप्तः छायांप्रविशति एवंरुद्रस्यसुम्नं सुखंअरपाःअपापःसन् अशीयव्याप्नुयां तदर्थंतंरुद्रमाविवासेयं परिचरेयं विवासतिः परिचरणकर्मा ॥ ६ ॥

हेरुद्र तेतवमृळयाकुः सुखयिता स्यः सहस्तः क्वकुत्रवर्तते योहस्तः भेषजः भैषज्यकृत् जलाषः स- र्वेषांसुखकरोस्तिभवति सहस्तोविद्यतीव तेनहस्तेनमांरक्षेतिभावः अपिच हेवृषभ कामानांवर्षितः दैव्यस्यदेवक्रुतस्यरपसः पापस्यअपभर्ताअपहर्ताविनाशयिताभूत्वा कृतापराधं मामांनुक्षिप्रंअभिच- क्षमीथाः अभिक्षमस्व क्षमूष् सहने लङिछान्दसःशपःश्लुः बहुलंछन्दसीतिईडागमः ॥ ७ ॥ रुद्रदेवत्येपशौ वपापुरोडाशहविषांक्रमेणप्रबभ्रवइत्याद्यास्तिस्रोयाज्याः सूत्रितञ्च—प्रबभ्रवेवृष- भायश्वितीचइतितिस्रआपश्चातान्नासत्यापुस्तादिति ।

बभ्रवेविश्वस्यभर्त्रेबभ्रुवर्णायवा वृषभायक्रामानांवर्षित्रे तद्वत्प्रसह्यकारिणेवा शितीचेश्वैत्यमञ्चते श्वितावर्णे औणादिकइन्प्रत्ययः शितीमञ्चतीति अञ्चतेरृत्विगित्यादिनाक्विन्प्रत्ययः चतुर्थ्येकव्चनेअच- इत्यकारलोपेचावितिदीर्घत्वम् उदात्तनिवृत्तिस्वरेणविभक्तेरुदात्तत्वम् एवं गुणविशिष्टायरुद्रायमहो- महींमहतोपिमहतींसुष्टुतिंशोभनस्तुतिंप्रेरयामि प्रकर्षेणोञ्जारयामि हेस्तोतः कल्मलीकिनं ज्वलतो- नामधेयमेतत् ज्वलन्तं कलयत्यपगमयतिमलमितिकल्मलीकंतेजः तद्वन्तंरुद्रं नमोभिर्नमस्कारैर्हविर्भि र्वानमस्यपूजय वयंच कलयत्यपगमयतिमलमितिकल्मलीकंतेजः तद्वन्तंरुद्रं नमोभिर्नमस्कारैर्हविर्भि- र्वानमस्यपूजय वयंच रुद्रस्यमहादेवस्यत्वेवंदीप्तंनामगृणीमसि गृणीमः संकीर्तयामः गॄशब्दे क्रैयादि- कः इदन्तोमसिः प्वादीनांह्रस्वः ॥ ८ ॥

स्थिरेभिः स्थिरैर्दृढैरङ्गैः अवयवैर्युक्तः पुरुस्वफ अष्टमूर्त्यात्मकैर्बहुभीरूपैरुपेतः उग्रउद्गूर्णस्तेज- स्वी बभ्रुर्भर्ताबभ्रुवर्णोवारुद्रः शुक्रेभिःदीप्तेः हिरण्यैर्हिरण्मयैः हितरमणीयैर्वाअलङ्कारैः पिपिशेदी- प्यते पिशअवयवे कर्मणिलिट् ईशानादीशरात् अस्यभुवनस्य भूतजातस्य भूरेर्भर्तुः रुद्रात् असुर्यं अ- सुक्षेपणेअसेरुरन् असुरः क्षेप्ता तत्रसाधुः असुर्यंबलंनवाउयोषत् नैवपृथग्भवति यौतेर्लेट्यडागमः सिब्बहुलंलेतीतिसिप् ॥ ९ ॥

हेरुद्र त्वं अर्हन् अर्होयोग्यएवसन् सायकानिशरान् धन्वधनुश्चबिभर्षिधारयसि तथाअर्हन्नेवयज- तंयजनीयंपूजनीयंविशरूपं बहुविधरूपयुक्तंनिष्कंहारंबिभर्षि तथाअर्हन्नेवइदंविश्वंसर्वंअभ्वं महन्ना- मैतत् अतिविस्तृतंजगत् दयसेरक्षसि देङ् रक्षणे हेरुद्र त्वत् त्वत् त्वत्तोन्यत् किंचित् ओजीयः ओज- स्वितरंबलवत्तरंनवाअस्ति नखलुविद्यते अतस्त्वमेवोक्तव्यापारेषुयोज्यइत्यर्थः ओजस् शब्दान्मत्व- र्थीयोविनिः अतआतिशायनिकइष्ठन् विन्मतोर्लुक् टेरितिटिलोपः ॥ १० ॥ प्रयाणेम्रुगस्यामनोज्ञावाचःश्रुत्वास्तुहिश्रुतमित्येतांजपेत् सूत्रितञ्च—स्तुहिश्रुतंगर्तसदंयुवानमि- तिमृगस्येति ।

हेस्तोतः श्रुतंविश्रुतंप्रख्यातंरुद्रंस्तुहि कीदृशं गर्तसदं गर्तोरथस्तत्रसीदन्तंयुवानंनित्यतरुणं भृगं- नभीमं मृगंसिंहमिवभयङ्करं उपहन्तुं उपहन्तारं शत्रूणांउग्रमुद्गूर्णं हेरुद्र त्वंस्तवानः अस्माभिः स्तू- यमानः सन् जरित्रेस्तोत्रेमह्यंमृळसुखय तेत्वदीयाः सेनाः अस्मदन्यं अस्मद्भतिरिक्तं पुरुषंनिवपन्तु निघ्नन्तु ॥ ११ ॥

वन्दमानं आयुष्मान्भवसौम्येस्तुवन्तंपितरं कुमारश्चित् यथाकुमारः चिदित्येत्दुपमार्थे हेरुद्र उप- यन्तमस्मत्समीपेगच्छन्तंत्वांप्रतिननाम प्रतिनतोस्मि अपिच भूरेर्बहुनोधनस्यदातारंसत्पतिंसतांपा- लयितारं पत्यावैशर्येइतिपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् हेरुद्र एवंभूतं त्वांगृणीषे स्तौमि मिपस्तिङांतिङोभ- वन्तीतिसेआदेशः स्तुतश्चत्वंअस्मेअस्मभ्यंभेषजाभेषजानिरासिदेहि ॥ १२ ॥

हेमरुतोरुद्रपुत्राः वोयुष्माकंयायानिभेषजाभवजानिअस्मदारोग्यहेतुभूतान्यौषधानिशुचीनिशुद्धा निनिर्मलानिसन्ति हेवृषणः कामानांवर्षितारोमरुतः यायानिचयुष्मदीयानिभेषजानिशंतमाअतिश- येनसुखकराणि यायानिचभेषजानिमयोभुमयोभूनि मयसःसुखस्यभावयितॄणिनोस्मत्पितामनुः यानि भेषजानियुष्मदीयान्यवृणीतवृतवान् तातानिभेषजानिरुद्रस्यमहादेवस्यसंबन्धिशंचयोश्चयच्छमनी- यानांरोगाणामुपशमनंयावनीयानांभयानांयद्यावनं अस्मत्तः पृथक्करणं तदुभयंचवश्मिकामये वशका- न्तौ आदादिकः ॥ १३ ॥

रुद्रस्यमहादेवस्यहेतिरायुधंनोस्मान् परिवृज्याःपरिवर्जयतु तथात्वेष्स्यदीप्तस्यरुद्रस्यमहीमहती दुर्मतिः दुःखकारिणीबुद्धिश्चपरिगात् अस्मान् वर्जयित्वान्यत्रगच्छतु अपरीवर्जने हेमीढ्वः सेचनस- र्थरुद्र स्थिरास्थिराणि त्वदीयानिधानूंषिमघवद्भ्यः हविर्लक्षणधनयुक्तेभ्योयजमाने भ्यः अवतनुष्व अवततज्यानिकुरु तथातोकयास्मत्पुत्रायतनयायतत्पुत्राय चमृळद् सुखंकुरु ॥ १४ ॥

हेबभ्रो जगतोभर्तः बभ्रुवर्णवा वृषभ कामानांवर्षितः चेकितान सर्वंजानन् हेदेवद्योतमान रुद्र यथायेनप्रकारेणनहृणीषेनक्रुध्यसि नचहंसि हृणीङ्लज्जायां अयंक्रुध्यतिकर्माच एव एवंहवनश्रुत् अस्मदीयमाह्वानंश्रृण्वन् नोस्मान् हेरुद्र इहास्मिन्देशे बोधिबुद्भ्यस्व विदथेयज्ञे गृहेवासुवीराः शोभ- नपुत्राः सन्तः ब्रुहत्प्रौढं त्वदीयंस्तोत्रंवदेमोच्चारयाम ॥ १५ ॥

धारावराइतिपञ्चदशर्चंद्वितीयंसूक्तं गार्त्समदंमारुतं अन्त्यात्रिष्टुप् शिष्टाजगत्यः तथाचानुक्रान्त- म्—धारावरामारुतंत्रिष्टुबन्तमिति पृष्ठ्याभिप्लवषडहयोस्तृतीयेहन्याग्निमारुतशस्रस्यइदंमारुतनि- विद्धानं सूत्रितंच—वैश्वानरायधिषणांधारावरामरुतस्त्वमग्नेप्रथमोअङ्गिराइत्याग्निमारुतमिति ।