तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 18

हे अग्ने अन्तरान् अभिभावकानमित्राञ्छत्रून सु सुष्ठु यथा भवति तथा तपो । तपैव । भावस्व । किञ्च । अररुषस्तुभ्यं हविरप्रयच्छतोऽत एव परस्य शत्रुभूतस्य स्वं शंसमभिलाषं तप । क्षपय । वसो सर्वस्य वासयितर्हे अग्ने चिकितानः कर्माभिज्ञस्त्वमचित्तान् सत्कर्मण्यनासक्तमनस्कान्पुरुषान् तपो । सन्तप । यस्मादेवं तस्मात्ते तव रश्मयोऽजरा जरारहिता प्रतिबन्धारहिता अत एव अयासः सर्वत्र गमनस्वभावाः सन्तो वि तिष्ठन्ताम् । विशेषेण तिष्ठन्तु ॥ तपो । तप उ । गुणः । उ- ञमवलम्ब्य उ ञ इति प्रगृह्यसंज्ञा । पादादित्वादनिघातः । तपा । तप सन्ताप इत्यस । लोटि रूपम् । द्व्यचोऽतस्तिङ इति सम्हितायां दीर्घः । आररुषः रा दान इत्यस्य क्वसौ वस्वेकाजिति प्राप्तस्येटः सम्प्रसारणं सम्प्रसारणाश्रयं च बलीय इति सम्प्रसारणबलीयस्त्वान्निवृत्तिः । वसोः सम्प्रसारणमिति सम्प्रसारणम् । समासे न ञ्स्वर्यः । चिकितानः । कित ज्ञान इत्यस्य छन्दसि लिट् । तस्य लिटः कानज्वेति कानजादेशः । द्विर्वचनम् । कित्त्वाद्गुणाभावः । चित्त्वादन्तोदात्तः ॥ तिष्ठान्ताम् । ष्ठा गतिनिवृत्तौ । विपूर्वात्तिष्ठतेः । समवप्रविभ्यः स्थ इत्यात्मनेपदम् । निघातः । आयसः । अय गतौ । पचाद्यच् चित्स्वरः ॥ २ ॥

हे अग्ने इच्छनानो धनं कामयमानोऽहम् यजमान इध्मेन समिन्धनकारि समित्समूहेन घृतेनाज्येन सह हव्यं हवनयोग्यं हविः पुरोडाशादिकं जुहोमि । किमर्थम् । तरसे वेगाय तव सततगमनसिद्ध्यर्थं बलाय सामर्थ्याय । पुरोडाशादिहविर्भारवहनसिद्ध्यर्थं त्वयि हविः प्रक्षिपामि । किञ्च ब्रह्मणा स्तोत्रेण वन्दमानस्त्वां स्तुवन्नहं यावदीशे यावद्वन्दनं वोढुं शक्नोमि तावद्देहि । त्वं चेमामस्माभिः क्रियमाणां धियं त्वद्विषयां स्तुतिं शतसेयायापरिमितधनपर्यवसानाय देवीं दीप्तामतिप्रभूतां कुरु ॥ इध्मेन । ञि इन्धी दीप्तौ । इध्यतेऽनेनाग्निरितीध्मः काष्ठविशेषः । इषियुधीन्धिदसिश्याधूसूभ्यो मगिति करणे मक् । कित्त्वादनुनासिक लोपः । प्रत्यय स्वरः । इच्छमानः । इषु इच्छायाम् । व्यत्ययेन शानच् । इषुगमियमां छ इति छकारः । जुहोमि । हु दानादनयोरित्यस्य लिटि रूपम् । पादादित्वादनिघातह् । हव्यम् । हवमर्हतीति छन्दसि चेति यप्रत्ययः । भ संज्ञायां यस्येति लोपः । प्रत्यय स्वरः । यावत् । यच्छब्दात् यत्तदेतेभ्यः । परिमाणे वतुबिति वतुप् । आसर्वनाम्न इत्याकारः । आद्युदात्तः । ईशे । ईश ऐश्वर्य इत्यस्य लडुत्तमैकवचन इटष्टेरेत्वम् । अदादित्वाच्छपो लुक् । शतसेयाय । षो अन्तकर्मणि । आदेच उपदेशेऽशितीत्यात्वम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः ॥ ३ ॥

सहसस्पुत्र हे अग्ने शोचिषा स्वकीयया दीप्त्या उत् । उद्दीप्यस्व । स्तुतः स्तोत्रशस्त्रसाधनभूतैर्मन्त्रैः स्तुतस्त्वं शशमानेषु । शशमानः शंसमानः । नि. ६-८ । इति यास्कः । त्वद्विषयसंसनं कुर्वाणेषु विश्वामित्रेषु विश्वामित्रगोत्रोत्पन्नेषु । विश्वं मित्रमस्येति विश्वामित्र एकः । एकस्मिन्बहुवचनं पूजार्थम् । तथाविधेष्वस्मासुरेवद्धनयुक्तं बृहत्प्रभूतं वयः । वयःशब्दोऽन्नवाची । अर्को वयः क्षद्मेत्यन्नानामसु पठितत्वात् । तादृशं प्रभूतमन्नं धेहि । विधेहि । किञ्च शं रोगाणां शमनञ्चास्मासु धेहि । योर्भयानां यावनममिश्रणं च धेहि । शमनं च रोगाणां यावनं च भायानाममिति यास्कः । कृत्वोऽस्माभिः क्रियमाणस्य कर्मणः प्रयोजकत्वेन कर्तर्हे अग्ने ते तव तन्वं तनुं भूरि बहुवारं मर्मृज्म । पुनः पुनः सोमाज्य पयः प्रभृतिभिर्वयं सिञ्चामः । शशमानेषु । शशप्लुतगतावित्ययं धातुरत्र स्तुत्यर्थः । ताच्छील्यवयोवचनशक्तिष्विति चानश् । चित इत्यन्तोदात्तत्वम् । धेहि । डु धाञ् धारणपोषणयोरित्यस्य लोटि रूपम् । रेवत् । रयिरस्यास्तीति मतुप् । ह्रस्वनुड्भ्यां मतुबिति मतुप उदात्तत्वम् । छन्दसीर इति तस्य वत्वम् । रयेर्मतौ बहुलं छन्दसीति सम्प्रसारणम् । परपूर्वत्वम् । गुणः । विश्वामित्रेषु । मित्रे चर्षौ । पा- ६-३-१३० । इति पूरपदस्य दीर्घत्वम् । बहुव्रीहौ विश्वं सज्ञायामिति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । मर्मृजन्म । मृजू शुद्धावित्यस्य वर्तमाने लिट्युत्तमबहुवचने मसो मादेशः । अनित्यमागमशासनमितीडाभावः । रेफश्छान्दसः । पादादित्वादनिघातः । प्रत्ययस्वरः । भूरि । भू सत्तायाम् । अदिशदिभूशुभिभ्यः क्रिन्निति क्रिन् । कित्त्वाद्गुणाभावः । नित्स्वरः । कृत्वः । डुकृञ् करणे । सम्पदादित्वाद्भावे क्विप् । तदस्यास्तीति मतुप् । झय इति तस्य वत्वम् । तसौ मत्वर्थ इति भसंज्ञायां तकारस्य जस्त्वाभावः मतुवसो रुतिति तकारस्य रुत्वम् ॥ ४ ॥

सुसनितरभिलषितधनानां सुष्ठु दातर्हे अग्ने धनानां कनकपश्वादीनां मध्ये रत्नमुत्तमं धनं कृधि । विधेहि । मयं दत्स्व । यद्यदात्वं समिद्धः । सोमाज्यादिभिः सम्यगिद्धो दीप्तो वर्तसे तदा स घेत् स तादैश एव त्वं धनस्य दाता खलु भवसि । किञ्च सुभगस्य तद्विषयस्तुत्या शोभनधनयुक्तस्य स्तोतुर्यजमानस्य दुरोणे गृहे सृप्रा प्रसर्पणशीलौ कर्मकरणार्घं प्रसृतौ करस्ना कर्मणां प्रस्नातारौ बाहू । करस्नौ बाहू कर्मणां प्रस्नातारौ । नि. ६-१७ । इति यास्कः । वपूंषि रूपाणि । वर्पो वपुरिति रूपानामसु पठितत्वात् । तादृशौ बाहू भास्वराणि ज्योतींषि च रेवत् धनयुक्तं यथा भवति तथा दधिषे । धारयसि ॥ सुसनितः । षणु दान इत्यस्य तृचि रूपम् । आमन्त्रितनिघातः । सृप्रा । सृप् लृ गतौ अस्मात्स्फायितञ्चिवञ्चीत्यादिना रक् । कित्त्वादगुणः । प्रत्ययस्वरः । करस्ना करोति फलमिति करः कर्म । पङाद्यजन्तः । कर्मणि स्ना शोधनं ययोस्तौ । यद्वा कर्मणां शोधनं याभ्यामिति बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः । दधिषे । डुधाञ् धारण पोषणयोरित्यस्य लटि छन्दस्युभयथेति धास आर्धधातुकत्वादिट् । आतो लोपः । निघातः ॥ ५ ॥