तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 44

हे इन्द्र हरिभिः । हरन्ति सोमरसानेभिरिति हरयो ग्रावाणः । तैरा सुतः सर्वतोऽभिषुतो हर्यतः कमनीयो जषाणः प्रीतिविषयोऽयं सोमस्ते तुभ्यमस्तु । त्वं हरिभिरश्वैर्युक्तं हरितं हरिद्वर्णं रथमा तिष्ठ । अधितिष्ठ । ततोनोऽस्मानभिलक्ष्या गहि । आगच्छ । हर्यतः । हर्य गतिकान्त्योरित्यस्माद्भृमृदृशीत्यादिनातच् प्रत्ययः । चित्त्वादन्तोदात्तः । यरितं हृञ् हरणे । हृश्याभ्यामितन् । उ. ३-९३ । इतितन्प्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तः । रथम् । रमु क्रीडायाम् । हनि कुषिनीत्यादिना क्थन्प्रत्ययः । कित्त्वादनुनासिकलोपः । नित्स्वरः ॥ १ ॥

हे इन्द्र हर्यन् सोमं कामयमानस्त्वमुशसमुषःकालमर्चयः । पूजयसि । तथा यर्यन्नुदिते सूर्ये सोमं कामयमानस्त्वं सूर्यमरोचयः । दीपयसि । हे हर्यश्वेन्द्र विद्वानेतत्सर्वं जानानश्चिकित्वानस्मदभिलषितफलविषयज्ञानवांस्त्वं विश्वाः सर्वाः श्रियो नः सम्पदोऽभि वर्धसे । अभिमतफलप्रदानेनाभितो वर्धयसि । चिकित्वान् । कित ज्ञान इत्यस्य क्वसौ रूपम् । प्रत्ययस्वरः । वर्धसे । वृध वर्धन इत्यस्यान्तर्भावितण्यर्थस्य लटि रूपम् । निघातः ॥ २ ॥

सोयमिन्द्रो हरिधायसम् । हरितो हरितवर्णा धायसो धारकारत्मयो यस्याः सा । तां द्यामधारयत् । तथा हरिवर्पसमोषधीभिर्हरितवर्णां पृथिवीमधारयत् । हरितोर्हरिद्वर्णयोर्ययोर्द्यावापृथिव्योर्मध्ये स्वकीययोरश्वयोर्भूरि प्रभूतं भोजनम् । भुज्यत इति भोजनं यवसादि । लभ्यते । ययोश्च द्यावापृथिव्योरन्तर्मध्ये हरिरिन्द्रश्चरत् । चरति । ते द्यावापृथिव्यानिन्द्रोऽधारयदित्यर्थः । हरिधायसम् । डुधाञ् धारन पोषणयोरित्यस्माद्वहिहाधाञ्भ्यश्छन्दसीत्यसुन् । णुदित्यनुवृत्तेरातो युक् । बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः । पृथिवीम् । प्रथेः षिवन् सम्प्रसारणं चेति षिवन्प्रत्ययः । षिद्गौरादिभ्यश्चेद्ति ङीष् । प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । हरिवर्पसम् । वृङ् सम्भक्तौ । वृङ्शीङ्भ्यां रूपस्वाङ्गयोरित्यसुन्प्रत्ययः । पुगागमश्च । सम्भज्यते तदिति वर्पो रूपम् । बहुव्रीहौ पूर्व पदस्वरः । हरितोः । हृञ् हरण इत्यस्मात् हृसृरुहि युशिभ्य इतिः । उ. १-९९ । इतीतिप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । भोजनम् । भुज पालनाभ्यवहारयोरित्यस्मात्कृत्यल्युटोबहुलमिति कर्मणि ल्युट् । लित्स्वरः । अन्तः । स्वरादिष्वन्तोदात्तत्वेन पठितत्वादन्तोदात्तः । चरत् । तरतिर्गथर्त्यः । लेटि रूपम् । यद्वृत्तयोगादनिघातः ॥ ३ ॥

वृषा कामानां वर्षको हरितो हरिद्वर्णोपेतो जज्ञानो जात इन्द्रो विश्वं सर्वं रोचनं दीप्यमानं लोकमा भाति । सर्वतः प्रकाशयति । तत्या हर्यश्व इन्द्रो हरितं हरिद्वर्णोपेतमायुधं धत्ते । बाह्वोर्धत्ते । तथा हरिं शत्रूणां प्रणहारकं वज्रं बाह्वोराधत्ते ॥ जज्ञानः । जनी प्रादुर्भाव इत्यस्य लिटः कानच् । गमहनेत्यादिनोपधालोपः । चित्त्वादन्तोदात्तः । भाति । भा दीप्तावित्यस्यान्तर्भावितण्यर्थस्य लटि रूपम् । रोचनम् । रुच दीप्तावित्यस्मादनुदात्तेतश्च हलादेरिति युच् । चित्त्वादन्तोदात्तः । बाह्वोः । उदात्तयणोहल्पूर्वादिति विभक्तेरुदात्तत्वं ॥ ४ ॥

सोऽयमिन्द्रो हर्यन्त कमनीयमर्जुनं शुभ्रम् । शुभ्रत्वमुपपादयति । शुक्रैः शुभ्रैः क्षीरादिभिरभिवृतं ब्याप्तं वज्रं वेगवन्तं हरिभिः । हर्नत्येभिः सोमरसानिति हरयः । तैरद्रिभिर्ग्रावभिः सुतमभिषुतं सोममपावृणोत् । आवरणरहितमकरोत् । तथा च मन्त्रवर्णः । पूषा राजानमाघृणिरपगूळ्हं गुहा हितं अविन्दत् । ऋग्वे. १-२३-१४ । इति तथा गाः पणिभिरपहृता गा हरिभिरश्वैरुपेतः स इन्द्र उदाजत । विलान्निरगमयत् । अज्रुनम् । अर्ज षर्ज अर्जन इत्यस्मादर्जेर्णिलुक्चेत्युनन् । नित्स्वरः । अभिवृतम् । गतिरनन्तर इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । आजत । अज गति क्षेपणयोः । लङि व्यत्ययेनात्मनेपदम् । निघातः ॥ ५ ॥