तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 40

इन्दौ स्रवति सोमरसे रमते क्रीडतीतीन्द्रः । यद्वा इदं सर्वं जगत्साक्शाद्दर्शयतीतीन्रस्ः । तस्य सम्बुद्धिः । हे इन्द्र वृषभं कामानां वर्षकं त्वा त्वां सुते ग्रावभिरभिशुते सोमे वयं हवामहे । सोमपानार्थमाह्वयामः । स त्वं मध्वो मदकरमन्धसोऽन्नलक्शणं सोमं पाहि । पिब । इन्द्रशब्दं यास्को बहुधा निर्विवेच । इन्द्र इरां दृणातीति वेरां ददातीति वेरां दधातीति वेरां दारयतीति देनं प्राणैः समैन्धंस्तदिन्द्रस्येन्द्रत्वमिति । यत्र यत्र योऽर्धोऽनुगुणस्तत्रसोऽर्थः स्वीकार्यः । इन्दन्दर्शनादितौपमन्यवः । इदं ब्रह्म साक्शात्पश्यतीतीन्द्रः । तथा चारण्यके श्रूयते । स एतमेव पुरुषं ब्रह्मततमम पश्यदिदमदर्शमिती । तस्मादिन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्शते परोक्षेण परोक्शप्रिया इव हि देवाः । ऐ. आ. २-४-३ । इति इदि परमैश्वर्य इति धातुः । स्वमायया जगद्रूपत्वं परमैश्वर्यम् । अनेनाभिप्रायेण श्रूयते । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इति । इन्दुशब्द उपपदे रमतेरन्येभ्योऽपि दृश्यत इति डः । पूर्वपदस्योकारलोपः । इदि परमैश्वर्य इत्यस्मादृज्रेन्द्राग्रेत्यादिना रन्प्रत्ययान्तत्वेन निपातितः । एवमेतानि निर्वचनानि द्रष्टव्यानि । आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम् । हुवामहे । ह्वयतेर्बहुलं छन्दसीति सम्प्रसारणे लिटि रूपम् । मध्वः । मधुशब्दः फलिपाटीत्यादिनोन्प्रत्ययान्तः । आगमानुशासनस्यानित्यत्वान्नुमभावः । संज्ञापुर्वकस्य विधेरनित्यत्वाद्गुणाभावः । यणादेशः । अन्धसः । अदेर्नुम्धश्चेत्यसुन् । नित्स्वरः ॥ १ ॥

ब्राह्मणाच्छंसिनः प्रातःसवन इन्द्र क्रतुविदमिति शस्त्रयाज्या । सूत्रितं च । इन्द्र क्रतुविदं सुतमिति याज्या । आ. ५-१० । हे इन्द्र क्रतुविदं क्रतोः प्रज्ञाया लम्भकं सुतमभिशुतमिमं सोमं हर्य । पातुं कामयस्व । हे पुरुष्टुत पुरुभिर्बहुभिः स्तुतेन्द्र ताशृपिं तर्पकामाप्यायनकारिणमिमं सोमं पिब । पीतमिमं सोममा वृषस्व । जठरे सिञ्च । यथा नाभेरधो न पतति तथा धारयेति भावः । हर्य । यर्य गतिकान्त्योरित्यस्य लोटि रूपम् । निघातः पुरुष्टुत । स्तुतस्तोमयोश्छन्दसीति सम्हितायां षत्वम् । वृषस्व । वृश सेचने इत्यस्य लोटि रूपम् । आङ उत्तरत्वान्निघातः । तातृपिम् । तृप प्रीण इत्यस्माच्छन्दसि सदादिभ्यो दर्शनादिति किन् । तस्य लिड्वद्भावाद्द्विर्वचनादि । संहितायामन्येषामपीत्यभ्यासस्य दीर्घः । नित्त्वादाद्युदात्तः ॥ २ ॥

हे स्तवान स्तोतृभिः सूयमान विश्वते विशां मरुतां पते हे इन्द्र विश्वेभिर्देवेभिः सर्वैर्यजनीयैर्देवैः सहितस्त्वं धितावानम् । वन्यते सम्भज्यत इति वानं हविः । धितं निहितं हविर्यस्य तम् । संभृतहविश्कमित्यर्थः । अस्मदीयमिमं यज्ञं प्रतिरः । प्रकर्षेण वर्धय । हविः स्वीकरणेन सम्पूर्णं कुर्विति भावः ॥ णः । उपसर्गाद्बहुलमिति संहितायां णत्वम् । धितावानम् । डुधाञ् धारनपोशणयोरित्यस्मान्निष्ठा । बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः । तिरः । तरतेर्व्यत्ययेन शः । प्रत्ययस्वरः । स्तवान । ष्टुञ् स्तुतौ । सम्यानच् स्तुव इत्युपपदाभावेऽपि कर्मण्यानच् प्रत्ययः । आमन्त्रितत्वान्निघातः ॥ ३ ॥

हे सस्पते इन्द्र चन्द्रास आह्लादयितार इन्दवो दीप्ताः सुता अभिशुता इमेऽस्माभिर्दत्ताः सोमाः क्षयम् । क्शयन्ति निवसन्त्यन्नादीन्यत्रेति क्षयो जठरम् । प्रयन्ति । प्रकर्षेण गच्छन्ति । तान् धारयेति भावः ॥ क्षयम् । क्शि निवासगत्योरित्यस्मादधिकरणे घप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वे प्राप्ते क्शयो निवास इत्याद्युदात्तत्वम् । चन्द्रासः । चदि आह्लादने दीप्त्तौ च । अस्मात्स्फायितञ्चीत्यादिना रक्प्रत्ययः । आज्जसेरसुगित्यसुक् । प्रत्ययस्वरः । इन्दवः । उन्देरिच्चादेरित्युप्रत्ययः । निदित्यनुवृत्तेराद्युदात्तः ॥ ४ ॥

हे इन्द्र वरेण्यं सर्वैर्वरणीयं सुतमभिषुतं सोमं जठरे दधिष्व्कधारय । इन्दवो दीप्ता इमे सोमास्तव द्युक्षासः । दिवि क्शियन्ति निवसन्तीति द्युक्षासः । अतस्त्वं तान् धारयेति भावः ॥ दधिष्व । दधातेर्लोटि रूपम् । आगमा अनुदात्ता इतीटोऽनुदात्तत्वात्प्रत्ययस्वरः वरेण्यण् । वृङ् सम्भक्तौ । वृङ् एण्य । इत्येण्प्रत्ययः । वृषादित्वादाद्युदात्तः । क्युक्षासः । क्शियतेरन्येभ्योऽपि दृश्यत इति डप्रत्ययः । कृदुत्तरपदस्वरः ॥ ५ ॥

गिर्मणो गीर्भिर्वननीय । तथा च यास्कः । गिर्वणा देवो भवति गीर्भिरेनं वनयन्ति । नि. ६-१४ । इति तादृशेन्द्र नोऽस्मदीयं सुतमभिषुतमिमं सोमं पाहि । पिब । यतो मधोर्मदकरस्य सोमस्य धाराभिरज्यसे सिच्यसे हे इन्द्र त्वादातमित्त्वया शोधितं विशदीकृतमेव यशोऽन्नमस्मासु भवति । गिर्वणः । वन सम्भक्तावित्यस्मादसुन् । गिर उपधया दीर्घाभावश्छान्दसः । आमन्त्रितस्येति षाष्तिक माद्युदात्तत्वम् । पाहि । पा पान इत्यस्माल्लोटि रूपं आमन्त्रितस्याविद्यमानत्वेन पादादित्वादनिघातः । प्रत्ययस्वरः । त्वादातम् । दैप् शोधने । सत्यपि पकारे नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वमित्येजन्त एवायम् । तत आदेच इत्यात्वम् । अस्मात्कर्मणि क्तः । दधा घ्वदाबित्यत्रादाबिति प्रतिषेधेन घु संज्ञाया अभावाद्दो दद्घोरिति ददादेतो न भवति तृति युश्मच्छब्दस्य तृतीया कर्तृकरणे कृता बहुलमिति समासः तृतीया कर्मणेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । यशः अशूव्याप्तौ । अशेर्युट्चेत्यसुन् । तत्सन्नियोगेन धातोर्युडागमः । नित्त्वादाद्युदात ॥ ६ ॥

वनिनः । वनं देवताविषयं सम्भजनमस्यास्तीति वनी । तस्य देवान् सम्भजमानस्य यजमानस्य द्युम्नानि द्योतमानान्यक्शिता क्षयरहितानि सम्पूर्णानि सोमादीनि हवींषीन्द्रमभि अभितः सचन्ते । समवयन्ति । तेषु मध्ये सोमस्य पीत्वी सोमं पीत्वा वावृधे । स इन्द्रो वर्धते ॥ वनिनः । आत इनिठनावितीनिप्रत्ययः । तस्य स्वरः । सचन्ते । षच समवाय इत्यस्य लटि रूपम् । अक्शिता । क्शि क्शय इत्यस्य निष्ठा । अत्र ण्यदर्थ इति दीर्घाभावः । तस्मादेव क्षियो दीर्घादिति निष्ठानत्माभावः । नञा समासे तस्य स्वरः । पीत्वी । पा पान इत्यस्मात् क्त्वाप्रत्ययस्य स्नात्व्यादयश्चेति निपातनात् त्वी इत्यादेशः । प्रत्ययस्वरः । घुमास्थागापेत्यादिना ईत्वं ॥ ७ ॥

हे वृत्रहन्निन्द्र अर्वावतोऽर्वाचीनात्समीपाद्धेशात्परावतोऽतिदूराद्देशाद्वा नोऽस्मानभिलक्ष्या गहि । आगच्छ । आगत्य च नोऽस्मदीया इमाः स्तुतिलक्शणा गिरो वाचो जुषस्व । सेवस्य । पारवतः । उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थ इति वतिः । प्रत्ययस्वरः ॥ ८ ॥

हे इन्द्र यद्यस्मिन्परावतमतिविप्रकृष्टस्य देशस्यार्वावतं सन्निकृष्टस्य देशस्य चान्तरा तयोर्मध्यदेशे हूयसे सम्यगिज्यसे ततस्तस्माद्देशादिहास्मिन्यज्ञ आ गहि । सोमपानार्थमागच्छ । परावतं अर्वावतम् । अन्तरान्तरेण युक्ते । पा. २-३-४ । इति द्वितीया । ततः । पञ्चम्यास्तसिल् । लित्स्वरः ॥ ९ ॥