तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 27

हे ऋतवो वाजाः । वजन्ति गच्छन्तीति वाजा मासाः । अभिद्यवः । अभितोद्यवो दिवसा येष्वित्यभिद्यवोऽर्धमासाश्च । हविष्मन्तो हविर्भाजो देवाः । घृताज्या । घृतमञ्चतीति घृताची गौः । तथा च तैत्तिरीयकम् । देवा हविष्मन्तो गौर्घृताची । तै. सम्. २-५-७-४ । इति । यद्वा । हविष्मन्तो हविषः क्षीरादेः प्रदातारः पशवो घृताच्या । घृतमञ्चति प्राप्नोतीति घृताची स्रुक् । तथा च वाजसनेयकम् । पशवो हविष्मन्तः । स्रुग्घृताचीति । तया घृताच्या सहिता हविष्मन्तो देवाः पशवश्च मासाश्चार्धमासाश्चेति सर्वे वो युष्माकं यजनार्थं प्रभवन्ति । तेषु वाजादिषु प्रभवत्सु सत्सु सुम्नयुः सुखमात्मन इच्छन्यजमानो देवाञ्जुगाति । यज्ञद्वारा देवान्प्रप्नोति । उक्तार्थे तैत्तिरीयब्राह्मणम् । प्र वो वाजा इत्यन्वाह मासा ऐ वाजा अर्धमासा अभिद्यवो देवा हविष्मन्तो गौर्घृताची यज्ञो देवाञ्जुगाति यजमानः सुम्नयुः । (तै. सं. २-५-२-४) । इति अभिद्यवः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । घृताच्या । घृ क्षरणदीप्त्योः । अस्मादञ्जिघृषिभ्यः क्तः । उ. ३-८९ । इति कर्मणि क्तः । घृतमाज्यमञ्जतीत्यृत्विग्दधृगित्यादिना क्विन् । अनिदितामित्युपधालोपः । अञ्चतेश्चोप संख्यानमिति ङीप् । चाविति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । जिगाति । गातिर्गत्यर्थः । छान्दसो जुहोत्यादिः । निघातः । सुम्नयुः । सुम्नं सुखमात्मन इच्छन्निति सुप आत्मनः क्यच् । क्याच्छन्दसीत्युः । प्रत्यय स्वरः ॥ १ ॥

विपश्चितं मेधाविनं यज्ञस्य साधनं यज्ञस्य निर्वाहकं श्रुष्टीवानं सुखवन्तं यद्वा वेगवन्तं धितावानम् । वानं वननीयं धनं धितं निहितं यस्य तं हिहितधनम् । तमिममग्निं गिरा स्तुतिलक्षणया वाचेळे । विश्वामित्रोऽहं स्त्ॐइ । ईळे । ईड स्तुतौ । श्रुष्टीवानम् । वन षण सम्भक्तावित्यस्माद्विच् । श्रुष्टी वनतीति श्रुष्टीवा । कृदुत्तरपदस्वरः । धितावानम् । दधातेर्निष्ठायां धिरादेशश्छान्दसः । वन सम्भक्तौ । कर्मणि घञ् । बहुव्रीहौ निष्ठेति धितशब्दस्य पूर्वनिपातः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरः ॥ २ ॥

हे अग्ने वाजिनः सम्भृत हविष्का वयं देवस्य द्योतमानस्य ते तव यमं यमनमा यज्ञसमीप्तेरत्रावस्थानं कर्तुं शकेम । शक्यास्म । वाजिनो वेगवतो देवस्येति वा योजनीयम् । ततः कारणात् द्वेषांस्यस्मदीयानि पापान्यतितरेम । पापेभ्य उत्तीर्णा भवेम ॥ शकेम । शक् लृ शक्तावित्यस्याशीर्लिङे लिङ्याशिष्य ङ्गेत्यङ् प्रत्ययः । किदाशिषीति यासुट् । सलोपेयादेशयलोपगुणसलोपाः । आमन्त्रितस्याविद्यमानत्वेन पादादित्वादनिघातः । उदात्तनिवृत्तिस्वरः । यमं यम उपरम इत्यस्माद्भावे घङ् । यम उपरम इतिनिपादनाद्वृद्ध्यभावः । ञित्स्वरः । तरेम । शॄप्लवनतरणयोः । प्रार्थने लिङे रूपम् । निघातः ॥ ३ ॥

योऽग्निरध्वरे यज्ञे समिध्यमानो घृताज्याहुतिभिः सम्यक् प्रज्वाल्यमानोऽत एव शोचिष्केशो ज्वाकेशः पावकः शोधक ईड्यः स्तोतृभिः प्रशस्यो भवति तमिममभिमतफलार्थमीमहे । वयं याचामहे ॥ ईड्यः । ईड स्तुतावित्यस्माण्ण्यत् । अस्य तित्स्वरितमिति स्वरितत्वे प्राप्त ईडवन्देत्यादिनाद्युदत्तत्वम् । ईमहे । ई कान्त्यादिषु । अयं धातुरत्र याज्ञार्थः । निघातः ॥ ४ ॥

पृथुपाजाः प्रभूततेजोरुपोऽमर्त्यो मरणधर्मरहितो घृतनिर्णिक् । घृतस्य विलयनद्वारा शोधनं येनेति घृतनिर्णिक् । स्वाहुतः सुष्ठु होत्रादिभिः सम्यगिष्टः । एवं भूतोग्निर्यज्ञस्य ज्योतिष्टोमादेर्हव्यवाट् हव्यानां वोढा भवति ॥ पृथुपाजाः । कृदुत्तरपदस्वरः । स्वाहुतः । जुहोतेः कर्मणि क्तः । गतिरनन्तर इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । हव्यवाट् । वहश्चेति ण्विः ॥ ५ ॥

सबाधः । रक्षोघ्न मन्त्रोच्चारणेन तद्विषयबाधा सह वर्तन्त इति सबाधः । यज्ञवन्तो यजनीयहविर्युक्ता यतस्रुचः । यताः संयताः स्रुचो जुह्वाद्यायैस्ते यतस्रुचः । ऋत्विजः । इत्थेत्थमनेन प्रकारेण क्रियमाणया धिया स्तुत्या तमेवम्भूतमग्निमूतये राक्षबाधाद्रक्षणाय आ अभिमुखं चक्रुः । कुर्वन्ति ॥ सबाधः । बाधृ विलोडन इत्यस्मात् क्विप् । कृदुत्तरपदस्वरः । इत्था । इदंशब्दात्प्रकारार्थ इदमस्थमुः । तस्य सुपां सुलुगिति डादेशः । उदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तः । चक्रुः । डुकृञ् करण इत्यस्य लिट्युसि यणादेशे कृते तस्य द्विर्वचनेऽचीति स्थानिवद्भावाद्द्विर्वदनम् । निघातः ॥ ६ ॥

होता होमनिष्पादकोऽमर्त्यो मरणधर्मरहितो देवो द्योतमानो विदथानि वेदितव्यानि कर्माणि प्रचोदयन् प्रकर्षेण प्रेरयन् सोऽग्निर्मायया कर्मविषयाभिज्ञानेन युक्तः सन् पुरस्तात्कर्मप्रारम्भकाल एवैति । अस्मानागच्छति । मायया । माङ् माने शब्दे चेत्यस्माच्छाससिसूभ्यो य इति कर्तरि कर्मणि वा यप्रत्ययः । मिमीते जानीते कर्म मीयतेऽनयेति वा माया कर्मविषयज्ञानम् । प्रत्ययस्वरः । विदथानि । विद ज्ञान इत्यस्माद्रुदिविदिभ्यां किदिति कर्मण्यथप्रत्ययः । कित्त्वादगुणः । प्रत्ययस्वरः ॥ ७ ॥

वाजी बलवानग्निर्वाजेषु युद्धेषु धीयते । देवैः शत्रुहननार्थं निधीयते । किञ्च । अध्वरेष्वग्निहोत्रादिषु प्रणीयते । अध्वर्व्यादिभिः प्रकर्षेणाहवनीयादिस्थानेषु प्रक्षिप्यते । अत एव विप्रोमेधावी सन्नग्निर्यज्ञस्याग्नि होत्रादेः साधनः साधको भवति ॥ धीयते । दधातेः कर्मणि यक् । घुमास्थागापेत्यादिना ईत्वम् । निघातः । नीयते । णिञ् प्रापण इत्यस्य कर्मणि यकि रूपम् । उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्येति णत्वम् । साधनः । साध सम्सिद्धौ । नन्द्यादित्वात्कर्तरि ल्युः । लित्स्वरः ॥ ८ ॥

योऽग्निर्धियाधानपवमानेष्टिरूपेण कर्मणा चक्राआहवनीयरूपतया कृतोऽभूत् अत एव वरेण्यः सर्वैर्यजमानैः कर्माङ्गत्वेन वरणियः यश्चाग्निर्भूतानां स्थावरजङ्गमात्मकानां भुतजातानामन्तर्गर्भं स्वात्मानमेव गर्भरूपतया आदधे सर्वत्र दधार पितरं सर्वस्य जगतः पालकं तमिममग्निं दक्षस्य दक्षपजापतेस्तना तनया वेदिरूपा भूमिर्दशपूर्णमासाग्निहोत्रादिकर्मसिद्ध्यर्थं धारयति । भूमेर्दक्षदुहितृत्वे मन्त्रवर्णः । आदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । ऋग्वे. १०-७२-५ । इति । चक्ते । करोतेः कर्मणि लिटि रूपम् । गर्भम् । गृ निगरण इत्यस्मादर्तिगृभ्यां भन्निति भन् । तिरति गीर्यते वा गर्भः । नित्त्वादाद्युदात्तः । दधे । दधात्र्र्लिटि रूपम् । पितरम् । पा रक्षणे । नप्तृनेष्टृ इत्यादिना तृजन्तत्वेन निपातनादित्वम् । पाति पालयतीति पिता पालकः । चित्स्वरः । तना । यलोपच्छान्दसः ॥ ९ ॥

उक्तार्थोऽनयर्चा विव्रियते । सहस्कृत मथनाख्येन बलेन नोष्पन्न हे अग्ने सुदीतिं शोभनदीप्तियुक्तमुशिजं पुरोडाशादि हविः कामयमानम् । यद्वा कर्मार्थिभिः काम्यमानम् । अत एव वरेण्यं तैर्वरणीयं त्वा एवं विधं त्वां दक्षस्य दुहितेळा वेद्यादिलक्षणा भूमिर्नि दधे । अग्निहोत्रादिकर्मसमृध्यर्थं नितरां दधार ॥ इळा । ईड स्तुतौ । पुम्सि संज्ञायामित्यत्र प्रायिकवचनात् स्त्र्यर्थेऽपि घत्पत्यः । ह्रस्वश्छान्दसः । संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वादगुणः ईड्यन्ते सुयन्तेऽस्यां यजमानैर्देवा इतीळा भूमिः । उदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तः । प्रत्ययस्वरः । उशिजम् । वश कान्तावित्यस्माद्वशः किच्चेतीजिप्रत्ययः । कित्त्वात्सम्प्रसारणम् । वष्टि हविः कामयते उश्यते काम्यते कर्मार्थिभिरिति वा उशिक् अग्निः । प्रत्ययस्वरः ॥ १० ॥

वनुषः कर्मसिद्ध्यर्थं सम्भजमाना विप्रा मेधाविनोऽध्वर्व्यादयो यन्तुरं सर्वस्य नियन्तारम् । यद्वा क्षिप्रं तन्तारम् । अप्तुरमपां प्रेरकं तमिममगिन्मृतस्य सत्यभूतस्य ज्योतिष्टोमादेर्योगे प्रयोगार्थं वाजैर्हविलक्षणैरन्नैः समिन्धते । सम्यग्दीपयन्ति ॥ यन्तुरम् । वर्णव्यत्ययः । यन्तारमित्यर्थम् । अप्तुरम् । तुर त्वरणे । अपस्तुतोर्ति त्वरयतीति क्विप् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः । योगे । युजिर् योगे । भावे घञ् । चजोः कु घिण्ण्यतोरिति कुत्वं ञित्स्वरः । वनुषः वन षण सम्भक्तौ । जनेरुसिरित्यधिकारे बहुलवचनादस्मादप्युसिः । प्रत्ययस्वरः । इन्धते । ञे इन्धी दीप्तौ । निघातः ॥ ११ ॥

ऊज्रो नपातं हविर्लक्षणैरन्नैः समिध्यमानत्वेनान्नस्य पुत्रम् । यद्वान्नस्य चतुर्थम् । यथान्नादाहुतिराहुतेरादित्य आदित्यादग्निरिति । उपद्यव्यन्तरिक्षस्य समीपे दीदिवाम्समतिशयेन दीप्यमानं कविक्रतुम् । कवयो मेधाविनोऽध्वर्य्वादयो मथनेन क्रतवः कर्तारो यस्येति । अध्वर्यादिभिर्निष्पाद्यमानं तमिममग्नि मध्वरेऽस्मिन् यज्ञ ईळे । स्तुतिलक्षणाभिर्गीर्भिरहं स्तुमि ॥ ऊर्जः । ऊर्ज बल इत्यस्माद्भ्राजभासेत्यादिना ताच्छीलिकः क्विप् । ऊर्जयति शरीरमित्य़्र्क् अन्नम् । सावेकाच इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । च्यवि । द्युत दीप्तावित्यस्मादौणादिको डुन्प्रत्ययः । द्योतते किरणसम्बन्धादिति द्युरन्तरिक्षम् । नित्स्वरः । ईळे । लिटि रूपं ॥ १२ ॥

ईळेन्यः त्तोतृभिरीड्योऽत एव नमस्यः सर्वैर्नमस्कार्यस्तमांसि तिरोध्वान्तानि स्वप्रभाभिस्तिरस्कुर्वन् दर्शतः कमनीयतया सर्वैर्दर्शनीयः । तादृशोऽग्निर्वृषा यजमानस्य कामानां वर्षिता समिध्यते । आहुतिप्रक्षेपेण प्रज्वाल्यते । उक्तार्थे वाजसनेयकम् । ईडेन्योह्येष नमस्यो ह्येष तिरस्तमांसि ददृशे समिद्ध इति ॥ ईळेन्यः । ईड स्तुतौ । कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वन इति केन्यः । प्रत्ययस्वरः । दर्शतः । दृशिर् प्रेक्षणे । अस्माद्भृमृदृशीत्यादिना कर्मण्यतच् प्रत्ययः । चित्स्वरः । वृषा । वृषा सेचन इत्यस्मात्कनिन्युवृषीत्यदिना कनिन् । कित्त्वादगुणः । नित्त्वादाद्युदात्तः ॥ १३ ॥

वृषो वृषैव कामानां वर्षिता देववाहनः । देवान् हवींषि वाहयति प्रपयतीति देववाहनः । तत्र दृष्टान्तः । अश्वो नेति । यथाश्वो राजानं वाहयति स्वपुरम् प्रापयतीति । वाहनमश्वः । तद्वत् वाहनभूतो योऽग्निः समिध्यते आहुतिप्रादानेन सम्यग्दीप्यते । तं तादृशमग्निं हविष्मन्तः सम्भृत हविष्का यजमाना ईळते । कर्मसिद्ध्यर्थं स्तुवन्ति ॥ वृषा उ । गुणः । उञमवलम्ब्य प्रगृह्यसंज्ञा । देववाहनः । वह प्रापण इत्यस्माण्ण्यन्तात्कर्तरि ल्युः । लित्स्वरः । समासे कृदुत्तरपदस्वरः ॥ १४ ॥

वृषन् कामानां वर्षितर्हे अग्ने वृषणो वृषाणो घृताज्याहुतीनां सेक्तारो वयं वृषणमाहुतिद्वारोदकस्य सेक्तारम् । तथा च स्मृतिः । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः । मनु. ३-७६ । इति दीद्यतं दीप्यमानं बृहदत एव महान्तं तमिममग्निं समिधीमहि । सम्यग्दीपयामः ॥ इधीमहि । ञि इन्धी दीप्तावित्यस्य प्रार्थने लिङि नकारलोपश्छान्दसः । निघातः । दीद्यतम् । दीदेतिर्दीप्तिकर्मा । तस्य शतरि रूपम् । अभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तत्त्वम् । ॥ १५ ॥