तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 52

हे इन्द्र धानावन्तम् । धान भृष्टयवाः । तद्वन्तः करम्भिणम् । करम्भो दधिमिश्राः सक्तवः । तद्वन्तमपूपवन्तं सवनियपुराडाशोपेतमुक्थिनं शस्त्रिनं नोऽस्मदीयमिमं सोमं प्रातः प्रातःसवने जुषस्व । प्रातः । स्वरादिष्वन्तोदात्तत्वेन पठितत्वादन्तोदात्तः ॥ १ ॥

हे इन्द्र पचत्यण् पचने साधुं पुरोडाशम् । पुरो दाशन्त एनमिति पुरोडाशो हविः । जुषस्व । कि~च आ गुरस्व । पुरोडाशभक्षणार्थमुद्यमं कुरु । हव्यानि हवनयोग्यानि पुरोडाशादीनि हवींषि तुभ्यं त्वदर्थं सिस्रते । आहवनीयं गच्छन्ति । तानि सेवस्वेति भावः । पचत्यम् । पचतशब्दात्तत्र साधुरिति यत्प्रत्ययान्तस्य पदस्य द्व्य्च् त्वाभावादत्र यतोऽनाव इत्यस्य प्राप्तिर्नास्ति । तित्स्वरितः । गुरस्व । गुरी उद्यमने । शविकरणी । निघातः । सिस्रते । सृ गतौ । छन्दसि जुहोत्यादिः । व्यत्ययेनात्मनेपदं ॥ २ ॥

हे इन्द्र नोऽस्मत्सम्बन्धिनं पुरोडाशं घसः । भक्शय च । नोऽस्मदीयाः स्तुतिलक्शणा गिरो जोशयासे । सेवस्य च । तत्र दृष्टान्तः । वधूयुरिव योषणाम् । यथा वधूयुः स्त्रीकामो योशणां भजनीयां युवतिं सेवते तद्वत् । घसः । घस्लृ अदन इत्यस्य लेटुयडागमे रूपम् । चवायोगे प्रथमेति न निघातः । चोषयासे । जुषी प्रीतिसेवनयोरित्यस्य ण्यन्तस्य लेट्याडागमे रूपम् । आगमस्यानुदात्तत्वे णिच् स्वरः । पादादित्वादनिघातः । वधूयुरिव । सुप आत्मनः क्यच् । क्याच्छन्दसीत्युप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । योषणाम् । युष भजन इति सौत्रो धातुः । कृत्यल्युटो बहुलमिति ल्युट् । लित्स्वरः ॥ ३ ॥

हे सनश्रुत पुराणतया प्रसिद्ध हे इन्द्र नोऽस्मत्सम्बन्धिनमिमः पुरोडाशं प्रातस्सावे । सूयतेऽत्र सोम इति सावः । तस्मिन् प्रातः सवने जुषस्व । यतस्ते पा तव क्रतुः क्रम बृहन् महद्धि । प्रातःसावे । षुञ् अभिषवे । कर्मणि घञ् । प्रादिसमासः । थाथादिस्वरेणान्तोदात्तः ॥ ४ ॥

माध्यन्दिनसवने सवने सवनीयपुरोडासस्य माध्यन्दिनस्य सवनस्य धाना इत्यनुवाक्या । सूत्रितं च । माध्यन्दिनस्य सवनस्य धाना इति माध्यन्दिने । आ. ५-४ । इति ॥

हे इन्द्र माध्यन्दिनस्य मध्यन्दिने भवस्य सवनस्य सम्बन्धिनीर्धाना भृष्टयवान् चारुं कमनीयं पुरोडाशं चेह कर्माण्यगत्य कृष्व । भक्षणेन संस्कुरु । यद्यदा जरिता भवत्परिचरणं कुर्वाणस्तूर्ण्यर्थस्त्वां स्तोतुमितस्ततस्त्वरितगमनः आत एव वृषायमाणो वृषेवाचरन् स्तोतागीर्भिः स्तुतिलक्शनाभिर्वाग्भिरुपसमीपे प्रेट्टे प्रकर्षेण स्तौति । तदा पुरोडाशादिहवींषि भक्षयेति भावः । माध्यन्दिनस्य । मध्यन्दिनशब्दात्तत्र भवार्थ उत्सादित्वादञ् । ञित्त्वादाद्युदात्तः । चारुम् । चर गतिभक्षणयोः । दॄसनिजनिचरिछटिरहिभ्यो ञुण्णिति ञुण् । णीत्त्वादुपधावृद्धिः । ञित्त्वादाद्युदात्तः । तूर्ण्यर्थः । तूर्णिः । ञित्स्वरा सम्भ्रमा इत्यस्माद्वहिश्रीत्यादिना निप्रत्ययोनिच्च । अर्थः । ऋ गतौ । उषिकुषिगार्तिभ्यस्थन्निति थन् । बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः । वृषायमाणः । वृषेवाचरतीत्यर्थे कर्तुः क्यङ् सलोपश्चेति क्यङ् । अकृत्स्वार्वधातुकयोर्दीर्घः । ङित्त्वादनुदात्तङित इत्यात्मनेपदम् । लट् । शानच् । तस्य लसार्वधातुकस्वरे धातुस्वरः । ईट्टे । ईड स्तुतावित्यस्य लटि रूपम् । यद्योगादनिघातः ॥ ५ ॥

तृतीय सवने सवनीयपुरोडाशस्य तृतीये धाना इत्यनुवाक्या । सूत्रितं च । तृतीये धानाः सवने पुरुष्टुतेति तृतीयसवने । आ. ५-४ । इति ॥

हे पुरुष्टुत पुरुभिर्बहुभिः स्तोतृभिः स्तुत हे इन्द्र तृतीयए सवने नोऽस्मदीयान्धाना हुतान् भृष्टयवानाहुतं पुरोडाशं च मामहस्व । भक्षणेन महय । संभावय । हे कवे इन्द्र प्रयस्वन्तः संभृतहविष्का वयमृभुमन्तम् । ऋभवो ये केचन देवास्तद्वन्तम् । वाजवन्तम् । वाचो नाम सुधन्वनः पुत्रस्तद्वन्तं त्वां धीतिभिः स्तुतिभिरुप शिक्षेम । समीपे परिचरेम । आहुतम् । जुहोतेः कर्मणि क्तः । गतिरनन्तर इति गतेः स्वरः । मामहस्व । मह पूरायामित्यस्य यङ् लुगन्त्यस्य लोटि व्यत्ययेनात्मने पदम् । शपो लुगाभावश्छान्दसः । शिक्षेम । शिक्षतेराशीर्लिङि लिङ्यातिष्यङ्गित्यङ् प्रत्य्त्यः । निघातः । धीतिभिः । हिष्थवत्सरतिशत्थान्तानामित्यन्तोदात्तत्वं ॥ ६ ॥

हे इन्द्र पूषण्वते । पूष नाम कश्चिद्देवोऽदन्तकः । तद्वते ते तुभ्यं करंभं दधिमिश्रं सक्तुं चकृम । भक्षणार्थं कुर्मः । तथा च श्रुतिः । पूशा प्रपिष्त भागोऽदन्तको हि । तै. सं. २-६-८ । इति हरिवते । हरिनामकावश्वौ । तद्वते चर्यश्वाय हरितवर्णाश्वयुक्तायेन्द्राय तुभ्यं धाना भक्षणार्थं कुर्मः । तथा च मन्त्रवर्णः । ग्रसेकामश्वावि मुचेह शोणा दिवेदिवे सदृशीरद्धि धानाः । ऋग्वे. ३-३५-३ । इति मरुद्भिः सगणस्त्वमपूपं पुरोढाशमद्धि । भक्षय । हे शूर असहाय हे इन्द्र वृत्रहा वृत्रस्य हन्ता विद्वान् सर्वं चानानस्त्वं सोमं पिब । पूशण्वते पूषब्दस्य मतुप् । अनो नुडिति नुदागमः । रषाभ्यामिति णत्वम् । चकृम । करोतेश्छान्दसे वर्तमाने लिटि क्रादित्वादिडभावः । निघातः । हरिवते । छन्दसीर इति मतुपो वत्वं ॥ ७ ॥

यजमानोऽध्वर्य्वादीन्प्रति बृते । हे अध्वर्व्यादयः अस्मा इन्द्राय धानास्तूयं क्षिप्रं प्रति भरत । सम्पादयत । नृणां वीरतमायास्मा इन्द्राय पुरोडाह्सं च सम्पादयत । अथ प्रत्यक्षकृतः । हे धृष्णो शत्रूणामभिभवनशील हे इन्द्र सदृशीरेकविधाः स्तुतयस्तुभ्यं त्वदर्थं दिवे दिवे प्रतिदिवसमस्माभिः क्रियन्ते । ताः स्तुतयः सोमपेयाय सोमपानार्थं त्वां वर्धन्तु । उत्साहेन प्रवृद्धं कुर्वन्तु । सदृशीः । समानान्ययोश्चेति कञ्प्रत्ययः । टिड्ढाणञित्यादिन ङीप दृग्दृशवतुष्विति समानस्य सभावः ॥ ८ ॥