तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 24

विश्वामित्रः स्तौति । हे अग्ने पृतना अभियोक्त्रीः सेनाः सहस्व । अभिभव । अभिमातीरभिमानिनः कर्मविघ्नकारिणः शत्रून् अपास्य । अपनुद । किञ्च दुष्टरो न केनापि तरितुं शक्यः अत एव अरातीररातीन् शत्रून् तरन् स्वतेजसा तिरस्कुर्वम्स्त्ववं यज्ञवाहसे यज्ञनिर्वाहकाय यजमानाय वर्चो धाः । अन्नं धेहि । कुरु ॥ सहस्व । षह मर्षण् इत्यस्य लोटि रूपम् । आमन्त्रितस्याविद्यमानत्वेन पादादित्वादनिघातः । अभिमातीः । माङ् माने । मानं मातिः । भावे क्तिन् । अस्य लुग्विकरणत्वादीत्वेत्वे नभवतः । अभितो मानं येषां त इति बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अस्य । असु क्षेपणे । दिवादिः । लोटि रूपम् । दुष्टरः । तॄ प्लवनतरणयोः । अस्मात् कृच्छ्रार्थे खल् । सुषामादित्त्वाद्विसर्जनीयस्य सकारस्य षत्वम् । लित्स्वरः । तरन् । तरतेः शतरि रूपम् । अदुपदेशाल्लसर्वधातुकस्वरेण शतुरनुदात्तत्वे कृते धातुस्वरः । धाः । दधातेश्छन्दसि लुङि रूपम् । निघातः ॥ १ ॥

हे अग्ने वीतिहोत्रः । वीतिः प्रीतिविषयं होत्रमग्निहोत्रादिकं यस्या सौ वीतिहोत्रः । यज्ञेषुप्रीतिमानित्यर्थः । अमर्त्यो मरणधर्मरहितस्त्वमिळेळायामीड्यायामुत्तरवेद्यां समिध्यसे । आज्याहुतिप्रक्षेपेण सम्यक् प्रज्वाल्यसे । तादृशस्त्वं नोऽस्माकमध्वरमिमं यज्ञं सु सुष्ठु जुषस्व । आहुतिस्वीकरणेन सेवस्व ॥ वीतिहोत्रः । वी कान्त्यादिषु । अस्मात् कर्मणि मन्त्रे वृषेषपचेत्यादिना क्तिन्नुदात्तः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । जुषस्व । जुषतेर्लोटि रूपम् । शस्वरः । सु । निपातस्य चेति सम्हितायां दीर्घः ॥ २ ॥

द्युम्नेन स्वतेजसा सह जागृवे । जागर्तीति जागृविः । तस्य सम्बुद्धिः । लोकरक्षार्थं स्वतेजसा सह सर्वदा जागरणोपेत आहुत देवताह्वानार्थमस्माभिराहुत सहसः सूनो बलस्य पुत्र हे अग्ने मम मत्सम्बन्धिन्यस्मिन्यज्ञे यद्वेद्यामास्तीर्णमिदं बर्हिस्तत्रासदः । आसीद ॥ जागृवे । जागृ निद्राक्षये । ज्ॠ शॄ स्तॄ जागृभ्यः क्विन्निति क्विन् । कित्त्वाद्गुणः । जागर्तीति जागृविः । जागृविर्जागरणात् । नि. ९-८ । इति यास्कः । सम्बुद्धौ चेति गुणः । एङ्ह्रस्वात् । पा.६-१-६९ । इति सोर्लोपः । निघातः । सदः । षद् लृ विशरणगत्यवसादनेष्वित्यस्य छान्दसे लुङे लृदित्त्वादङ् । निघातः । मम । अस्मच्छब्दस्य षष्ट्येकवचने ममादेशः । युष्मदस्मदोर्ङसीत्याद्युदात्तत्वम् ॥ ३ ॥

हे अग्ने देवेभिर्द्योतमानैर्विश्वेभिः सर्वैरग्निभिर्यष्टव्यतया स्थितैरग्निभिसहितस्त्वं चायव उक्तविषयस्तुतिरूपाभिर्वाग्भिरनन्यमनस्कतया पूजका ये विद्यन्ते तेषां यज्ञेषु ज्योतिष्टोमादिषु गिरः स्तोत्रशस्त्रादिलक्षणानि वाक्यानि महय । पूजय । मह पूजायाम् । चुरादिः । अदन्तत्वादुपधावृद्ध्यभावः । निघातः । चायवः । चायृ पूजनिशामनयोः । मृगय्वादयश्चेति कुप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । ॥ ४ ॥

हे अग्ने दाशुषे तुभ्यं हविर्दत्तवेते यजमानाय वीरवन्ब्तं पुत्रयुक्तं परीणसं प्रभूतं रयिं धनं दाः । देहि । सूनुमतः पुत्रपौत्रादिसहितान्नोऽस्मान् शिशीहि । धनप्रदानेन तीक्ष्णीकुरु । दाः । डुदाञ् दान इत्यस्य छान्दसे लुङि रूपं आमन्त्रितस्याविद्यमानत्वेन पादादित्वादनिघातः । दाशुषे । दातृ दान इत्यस्य क्वसौ दाश्वान्साह्वानीढ्वांश्चेति निपातनात् द्विर्वचनाभाव इडभावश्च । भवसंज्ञायां सम्प्रसारणम् । प्रत्ययस्वरः । परीणसम् । परिपूर्वान्नसतेर्व्याप्त्यर्थात् क्विप् । आन्येषामपि दृश्यत इति दीर्थः । शिशीहि । शिञ् निशाने । व्यत्ययेन श्लुः । दीर्घश्चान्दसः हेरपित्त्वादन्तोदात्तत्वं ॥ ५ ॥