तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 19

गाधी स्तौति । हे अग्ने गृत्सं गृणन्तं देवानां स्तुतिं कुर्वन्तं कविं मेधाविनं विश्वविदं सर्वविषयज्ञानोपेतममूरममूढमग्निमङ्गनादिगुणोपेतं त्वां मियेधेऽस्माभिः क्रियमाणेऽस्मिन्यज्ञे होतारं होमनिष्पादकं देवानामाह्वातारं वाहं प्रवृणे । प्रकर्षेण सम्भजे । स तथाविधोऽग्निर्यजीयान् यष्टृतमः सन् नोऽस्माकं देवताता यष्टव्यतया सम्बन्धिनो देवान्यक्षत् । यजतु । किञ्च सोऽग्नी राये धनाय वाजायान्नाय च मघानि मम्हनीयान्यस्माभिर्दीयमानानि हवींषि वनते । सम्भजताम् । वृणे । वृङ् सम्भक्तौ । निघातः । मियेधे । मकारैकारयोर्मध्य इयागमश्छान्दसः । गृत्सम् । गृधु अभिकांक्षायाम् । गृधिपण्योर्दकौ च । उ. ३-६९ । इति सप्रत्ययः । अन्त्यस्य दकारः । व्यत्ययेनाद्युदात्तत्वम् । अमूरम् । मुह वैचित्य इत्यस्य निष्ठयां रूपम् । रेफष्छान्दसः । न ञा समासे तस्य नञ्स्वरः । यक्षत् । यजेर्लेटि सिब्बहुलं लेटीति सिप् । लेटोऽडाटावित्यडागमः । इतश्च लोप इतीकारलोपः । देवताता । देवशब्दात्स्वार्थे सर्वदेवात्तातिलिति तातिल् । सुपां सुलुगिति सुपो डादेशः । लित्स्वरः । वनते वन षण सम्भक्तावित्यस्य लिटि व्यत्ययेनात्मने पदम् । निघातः ॥ १ ॥

हे अग्ने सुद्युम्नां सुतेजसं हविष्मतीं पुरोडाशादिहविर्युक्तां रातिनीं हविर्दात्रीं घृताचीं घृतान्वितां जुहूमुपभृतं वा ते तवाच्छ त्वदाभिजुख्येन प्रेयर्मि । प्रेरयामि । देवतातिं देवान् उराण उरु बहु कुर्वाणः । उराण उरु कुर्वाणः । नि. ६-१२ । इति यास्कः । तादृशो भवान् रातिभिर्वसुभिरस्मभ्यं देयतया प्राप्तैर्धनैः सह सन् प्रदक्षिणित् प्रादक्षिण्येन सुमश्रेत् । तमिमंयज्ञं सम्यक् सेवताम् । हविष्मतीम् । हविरस्यास्तीति मतुप् । तसौ मत्वर्थ इति भसंज्ञायां सकारस्य रुर्न बवति । उगितश्चेति ञीप् । स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवदिति परिभाषानाश्रयणान्मतुप उदात्तताभावः । इयर्मि । ऋ गतौ । जुहोत्यादिः । अर्तिपिपर्त्योश्चेत्यभ्यासस्येत्वम् । अभ्यासस्यासवर्ण इतीयङादेशः । मिपः पित्त्वाद्गुणः । निघातः । अच्छ । निपातस्येति सम्हितायां दीर्घः । रातिनीम् । रा दान इत्यस्य नपुम्सके भावे क्तः । रातमस्यास्तीत्यत इनिठनावितीनिः । प्रत्ययस्वरः । घृताचीम् । घृतपूर्वादञ्चतेरृत्विक् दधृगित्यादिना क्विन् । अञ्चतेश्चोपसंख्यानमिति ङीप् । भसंज्ञायामच इत्यकारलोपः । चाविति दीर्घः । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण ङीप उदात्तत्वे प्राप्ते चाविति पुर्वपदान्तोदात्तः । प्रदक्षिणित् । प्रदक्षिणं करोतीति तत्करोतीति णिजुत्पद्यमानो दक्षिणशब्दाद्भवति । सङ्रामयतेरेव सोपसर्गाण्णिजुत्पत्तिर्नान्यस्मादिति तदन्तात् क्विप् । ह्रस्वस्य पिति । पा. ६-१-२१ । इति तुक् । णिचो लोपाभावश्छान्दसः । निच् स्वरः । देवतातिम् । देवशब्दात्सर्वदेवात्तालिति तातिल् । लितीति प्रत्ययत्पूर्वस्योदात्तत्वम् । उराणः । उरु करोतीति तत्करोतीति णिच् । तदन्ताच्छन्दसि लिट् । मन्त्रत्वादाम्नभवति । तस्य कानच् । णेरनिटीति णिलोपः । वरादेशाभावश्छान्दसः । चित्त्वादन्तोदात्तः । अश्रेत् । श्रिञ् सेवायामित्यस्य छान्दसे लु~इ बबुलं छन्दसीति शपो लुक् । निघातः ॥ २ ॥

हे अग्ने त्वोतो यस्त्वया रक्ष्यमाणः स तेजीयसातिशयेन तीक्ष्णेन सत्कर्मविषयतीक्ष्णबुद्धियुक्तेन मनसान्तः करणेन युक्तो भवति । उत अपि च तस्मै स्वपत्यस्य । द्वितीयार्थे षष्ठी । शोभनापत्योपेतं धनं तिक्ष । प्रयच्छ । शिक्षतिर्दानकर्मा दात्यादिषु दानकर्मसु पठितत्वात् । हे अग्ने शिक्षोरभिमतफलप्रदाने शकितुमिच्छो रायो नृतमस्य धनस्यातिशयेन नेतुर्दातुस्ते तव प्रभूतौ प्रभावे महिम्नि वयं स्याम । किञ्च सुष्टुतयस्त्वद्विषयशोभनस्तुतिमन्तो वयं वस्वोवसुनो भाजनं भूयाम । भूयास्म । तेजीयसा । तेजितृशब्दादतिशायन ईयसुन् । तुरिष्ठेमेयः स्विति तृचो लोपः । नित्स्वरः । त्वोतः । अव रक्षणादिषु । इष्ठायां ज्वरत्वरस्रिव्यविमवामुपधाया इत्यूठ् । अलोपः । त्वया ऊतः । तृय्तीयेति योगविभागात्समासः । टेर्लोपश्छान्दसः । तृतीया कर्मणीति पूर्वपद प्रकृतिस्वरः । शिक्ष । शिक्ष विद्योपादान इत्ययमत्र दानार्थः । अस्माल्लोटि व्यत्ययेन परस्मैपदम् । शिक्षोः । शक् लृ शक्तावित्यस्य सन्येकाच उपदेश इति इट् प्रतिषेधः । सनिमीमाघुरभलभशकपतपदामच इसिति धातोरच इसादेशः । अत्र लोपोऽभ्यासस्येत्यभ्यासलोपः । सनाशंसभिक्ष उरित्युप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । प्रभूतौ । भूसत्तायामित्यस्य भावे क्तिन् । तादौ च निति कृत्यताविति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । भूयाम । भू सत्तायामित्यस्याशीर्लिङ् किदाशिषीति यासुट् । छन्दस्युभयथेति तस्य सार्वधातुकत्वात्सलोपः । आगमस्वरः । यद्वा तस्मात्प्रार्थनायां लिङे यासुट् । बहुलं छन्दसीति शपो लुक् । अनदन्तत्वादियादेशो न भवति । सुष्टुतयः । नञ् सुभ्यामित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । वस्वः । आगमानुशासनस्यानित्यत्वान्नुमभावः । संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वाद्गुणाभावः । यणादेशः ॥ ३ ॥

हे अग्ने देवस्य द्योतमानस्य तव सम्बन्धिनो यज्यवो यष्टारोऽध्वर्य्७उप्रभृतयो जनासो जना भूरीणि बहून्यनीका अनीकानि सेनारूपतया सर्वत्र प्रसृतानि ज्वालारूपाणि तेजांस्याहुतिप्रक्षेपेण त्वे त्वयि दधिरे हि । विदधिरे खलु । चक्रुरिति यावत् । स तादृशस्त्वं देवतातिं यष्टव्यदेवानिह कर्मण्यावह । आह्वय । हे यविष्ठ युवतम यद्यस्मात्कारणादद्यास्मिन्कर्मणि दिव्यं दिवि भवं देवसम्बन्धि शर्धस्तेजस्त्वं यजासि यजसि । तस्माद्देवानाह्वयेति शेषः ॥ दधिरे । दधातेर्लिटि रूपम् । हियोगादनिघातः । चित्त्वादन्तोदात्तः । यज्यवः । यज देवपूजादिषु । यजिमनिशुन्धिदसिजनिभ्यो युजिति युच् । व्यत्ययेनाद्युदात्तत्वम् । देवतातिम् । देवशब्दात्स्वार्थे सर्वदेवात्तातिलिति तातिल् । लितीति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम् । यजासि । यजेर्लेट्याडागमः । यद्योगादनिघातः ॥ ४ ॥

हे अग्ने यजथाय यजनार्थं निषादयन्तो निवसन्तो देवा दीप्यमाना ऋत्विजो मियेधे मेधे यज्ञे योगारं देवानामाह्वातारं त्वा त्वां यद्यस्मादनजन् । घृताहुतिभिरौक्षन् । यद्वा निषादयन्तो होतारं होमनिष्पावकं त्वां बर्हिष्युपवेशयन्त ऋत्विजो घृतैरसिञ्चन् तस्मात्स तथाविधस्त्वमिहास्मिन्कर्मणिनो‍स्माकमविता पालयिता भवामीति बोधि । बुध्यस्व । किञ्च नस्तनुष्वस्माकं तनुजेष्वपत्येषु श्रवांस्यन्नान्यधि धेहि । अधिकं निधेहि ॥ अनजन् । अञ्जू व्यक्तिगतिम्रक्षणेषु । अस्मालङ् रुधादित्वात् श्नम् । छान्दसत्वादल्लोपाभावः । अनिदितामित्युपधालोपः । निषादयन्तः । षदलृ विशरणगत्यवसादनेषु । चुरादिः । सदेरप्रतेरिति षत्वम् । यद्वा । हेतुमति णिच् । शतुर्लसार्वधातुकस्वरेणानुदात्तत्वे कृते णिच् स्वरः । बोधि । बुध अवगहने । लोटि बहुलं छन्दसीति शपो लुक् । सेर्ह्यपिच्चेति सिपो हिरादेशः । वा छन्दसीति विकल्पेन पित्त्वाद्गुणः । हुझुल्भ्यो हेर्धिरिति हेर्धिरादेशः । धकारलोपष्छान्दसः । निघातः । धेहि । दधातेर्लोटि ऋपं ॥ ५ ॥