तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 13

यजमानो होत्रादीन्प्रति ब्रूते । हे होत्रादयो वो युष्मत्सम्बन्धिने देवाय द्योतमानायास्मै अस्मिन् कर्मणि स्तुत्यायाग्नये हर्हिष्ठं वृद्धतमं प्रभूतमिदं स्तुतिरूपं स्तोत्रशस्त्रादि वोक्थ्यजातं प्रार्च । उच्चारयत । एवं स्तुतः सोऽग्निर्देवेभिर्यष्टव्यदेवैः सहैतः सन् नोऽस्मान् प्रति अगमत् । आगच्छतु । आगत्य च यजिष्ठो यष्टृतमः सोऽग्निर्बर्हिरस्माभिर्वेद्यां स्तीर्णे बर्हिष्यासदत् । आसीदतु । उपविशतु ॥ बर्हिष्ठम् । बर्हितृ शब्दात्तुच्छन्दसीत्यतिशायन इष्ठन् । अर्च । अर्च पूजायां भौवादिकः । बहुवचनस्यैकवचनम् । निघातः । गमत् । ग्म् लृ गतौ । अस्य छन्दसि लुङ् लङ् लिट इति लोडर्थे लुङ् । लृवित्त्वात् ङ्लेरङ् । नित्यं ङुत इतीकारलोपः । पादादित्वान्न निघातः । यजिष्ठ । यष्टृ शब्दात्तुश्छन्दसीतीष्ठन् । तुरिष्ठेमेयःस्विति तृचो लोपः नित् स्वरः । सदत् । पूर्ववल्लोडर्थे लुङ् । षड् लृ वितरणगत्यवसादनेष्वित्यस्य लृदित्त्वादङ् । निघातः ॥ १ ॥

यस्य पूर्वमन्त्रे प्रतिपादितस्याग्ने रोदसी इमे द्यावापृथिवौ वते भवतः । अग्नेः प्रकाशकत्वेन तदधीनप्रकाशके भवत इत्यर्थः । किञ्च ऊतयो यजमानस्य फलप्रदानेन रक्षितारो देवा दक्षं यस्याग्नेर्बलं सञ्चते सेवन्ते । सचन्ते सेवन्ते । नि. ७-२३ । इति यास्कः । अग्नेर्यजमानदत्तहविषां प्रदातृत्वेन तदधीना इत्यर्थः । एवंभूतः सोऽग्निरृतावा सत्यकर्मा । सत्यसंकल्प इत्यर्थः । किञ्च हविष्मन्तः संभृतहविष्का यजमाना हविर्वहनार्थं तमेवाग्निमीळते । स्तुति रूपाभिर्वाग्भिः पूजयन्ति । किञ्च सनिष्यन्तो धनादिलाभमिच्छन्तस्तमवसे रक्षणाय तमेवाग्निमाश्रयन्ते ॥ ऋतावा । ऋतशब्धात्तदस्यास्तीति छन्दसीवनिपौ व्यक्तव्याविति वनिप् । अन्येषामपि दृश्यत इति दीर्घः । वनिपः पित्त्वादनुदात्तत्वे प्रातिपदिकस्वरः । सचन्ते । सच समवाये । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । यद्वृत्तयोगादनिघातः । सनिष्यन्तः । सनिर्लाभः । तमिच्छन्तः । सुप आत्मनः क्यच् । सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसायां सुग्वक्तव्य इति क्यच् परतः सुगागमः । क्यचः स्वरः ॥ २ ॥

विप्रो मेधावी कर्माभिज्ञः सोऽग्निरेषां कालापराधेन हविर्निर्वापं कृतवतां यजमानानां यथोक्त कर्मप्रदर्शनेन तत्र प्रवर्तकः । अथ किञ्च यज्ञानां ज्योतिष्टोमादीनां सोऽग्निर्नियन्ता फलप्रदानेन नियामहः । हि प्रसिद्धौ अत एव सर्वस्य नियन्ता खलु । किञ्च सोऽग्निर्दाता ज्योतिष्टोमादिकर्मफलदाता मघं महनीयं धनम् । मघं रेक्ष्ण इति तन्नामसु पाठात् । तद्धनं वनिता प्रयच्छंश्च भवति । वो युष्मत्सम्बन्धिनं तादृशमग्निं हे ऋत्विजो यूयं दुवस्यत आहुतिप्रदानेन परिचरत । दुवस्यतिः परिचरण कर्मा नमस्यति दुवस्यतीति तन्नामसु पाठात् ॥ यन्ता । यम उपरम इत्यस्य तृचि रूपम् । ऋदुशनसित्यादिना अनटादेशः । चित्स्वरः । अथा । निपातस्येति दीर्घः । दुवस्यत । दुवः परिचरणम् । तदिच्छन्तः । सुपः क्यच् । तदन्तस्य धातोर्लोटि रूपम् । दाता । डुदाञ् दाने । ताच्छीलकस्तृन् । नित्त्वादाद्युदात्तः ॥ ३ ॥

सोऽगिर्नो हविष्प्रदातृभ्योऽस्मभ्यं शन्तमा पशुपुत्रादिसमृद्ध्यातिशयेन सुखकराणि । शर्मशब्दो गृहवाची

चाया शर्म वर्मेति तन्नामसु पाठात् । तथाविधानि गृहाणि वीतये सम्भजनायाग्निहोत्रादिकर्मप्राप्त्यर्थं यच्छतु । ददातु । यतो यस्मादग्नेः सकाशात् प्रुष्णवत्समृद्धिमद्दानभोगादिना व्यये सत्यप्यतिशयेन वर्धमानं दिवि द्युलोके क्षितिभ्यो भूलोकादप्स्वन्तरिक्षे च समुत्पन्नं वसु तत्तल्लोके असाधारण्येन वर्तमानं धनमा समन्तादुपनति । यसोऽग्नेः प्रसादात् त्रिषु लोकेषु विद्यमानं धमनस्मानागच्छति सोऽग्निरिति पूर्वेणान्वयः । वीतये । वी गतिकान्त्यादिषु । मन्त्रे वृषेषपचेत्यादिनाक्तिन् । उदात्तत्वेन निपातनादुदात्तः । यच्छतु । यम उपरमे । इषुगमियमां छ इति मकारस्य छः । प्रुष्णवत् । प्रुष स्नेहसेचनपूरणेषु । अस्मादौणादिको नक् प्रत्ययः । तदस्यास्तीति मतुप् । तस्योदात्तताभावश्छान्दसः ॥ ४ ॥

ऋक्वाणः स्तुतिं कुर्वाणाः शस्तिणो होत्रादयो दीदिवांसं दीप्यमानमपूर्व्यं तेजस्वितया प्रतिक्षणमभिनवं होतारं देवानामाह्वातारं विशां विश्पतिं प्रजानामतिशयेन पालयितारं तमग्निं वस्वीभिः प्रकस्ताभिरस्य धीतिभिरग्निविषयस्तुतिलक्षणाभिर्वाग्भिः । यद्वा षस्वीभर्वसुमद्भिरस्य धीतिभिरेतदुद्देशेन क्रियमाणैः कर्म भिरिन्धते । दीपयन्ति । स्तोत्रकरणहविष्प्रदानादिव्यापारेण समृद्धिं कुर्वन्ति । दीदिवांसम् । दिवु क्रीडादवित्यस्य क्वसौ रूपम् । तुजादीनामित्यभ्यासस्य दीर्घः । लोपो व्योरिति लोपः । वस्वीभिः । वसुशबाद्व्यत्येयेन ङीन् । नित्स्वरः । धीतिभिः । धेट् पाने । क्तिच् क्तौ च संज्ञायामिति क्तिच् । क्त्त्वाद् घुमास्थेतीत्वम् । चित्स्वरः । ऋक्वाणः । रुच् शब्दान्मतुबर्धे वनिप् । अयस्मयादित्वाद्भसंज्ञात्वात्कुतम् । पदसंज्ञाभावाज्जत्त्वाभाषः । इन्धते । ञि इन्धी दीप्तौ । विश्पतिम् । परादिश्छन्दसि बहुल मित्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । विशाम् । सावेकाच इति विभक्तेरुदात्तत्वं ॥ ५ ॥

उत अपि च हे अग्ने नो यज्ञकारिणोऽस्मान् ब्रह्मन् ब्रह्मण्यस्माभिः क्रियमाणे स्रोत्रेऽविषः । स्तोत्रविषयन्यूनातिरेकदोषो यथा नभवति तथा पालय किञ्च देवहूतमो देवानामाह्वातृतमस्त्वमुक्थेष्वस्माभिः क्रियमाणेष्वाज्यप्रौगादिशस्त्रेष्वविषः । गोपाय । किञ्च मरुद्वृधो मरुद्भिर्वर्धमानः सहस्रसातमः सहस्रसंख्याकस्य धनस्यातिशयेन दाता त्वं नोऽस्माकं शं ऐहिकमामुष्मिकं च सुखं शोच । दीपय । वर्धयेत्यर्थः । आविषः । अव रक्षणादिष्वित्यस्माल्लेट् सिब्बहुलमिति सिप् । अस्यार्धधातुक्त्वादिट् । इतश्च लोप इति सिप इकारलोपः । लेटोऽडाटावित्यडागमः । निघातः । उक्थेषु । वच परिभाषणे । अस्मात्कर्मणि पतॄ तुदिवचिरिचीत्यादिना थक् । कित्त्वात्संप्रसारणम् । प्रत्ययस्वरः । देवहूतमः । ह्वयतेः क्विप् । बहुलं छन्दसीति सम्प्रसारणपरूपत्वे । हल इति दीर्घः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । शोच । शुच दीप्तौ । अयमन्तर्भावितण्यर्थः । निघातः । मरुद्वृधः । वृधु वर्धने । इगुपधलक्षणः कः । मरुद्वृधादित्वात्पूर्व्पदांतोदात्तत्वम् । सहस्रसातमः । षणु दाने । अस्य जनसखनक्रमगतो विडिति विट् । विड्वनोरनुनासिकस्येत्याकारः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरह् ॥ ६ ॥

अस्मिन् सूक्ते स्तूयमान हे अग्ने सहस्रवत्सहस्रसंख्योपेतं तोकवत्पुत्रपौत्रादिसहितं पुष्टिमत्पोषकृत् । अनेन शरीरस्य क्षीरादिद्वारा बलारोग्यप्रदं गवादिकमुपलक्ष्यते । द्युमत् दीप्तिमत् । अनेन रत्नकनकादिकं परिगृह्यते । सुवीर्यं शोभनसामर्थ्योपेतं तत्तत्कार्येषु व्यवहारहोग्यं वर्षिष्ठमतिशयेन वृद्धं प्रहूतमत एवानुपक्षितं व्यये क्रियमाणेऽप्यनुपक्षीणम् । एवंभूतं वसु रत्न कनकपश्वादि लक्षणं धनं नोऽस्मभ्यं नु क्षिप्रमविलम्बन रास्व । दत्स्व ॥ नू नः । ऋचि तनुघमक्ष्विति दीर्घः । रस्व । रा दाने । आस्य लोटि ॠपाम् । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । अदादित्वाच्छ्पोलुक् । निघातः । सहस्रवत् । मादुपधाया इति मतुपो वत्वम् । कर्दमादित्वान्मध्योदात्तः सहस्रशब्दः । पुष्टिमत् । पुष पुष्टौ । अस्मात् क्तिच् । प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । ह्रस्वनुड्भ्यामिति मतुप उदात्तत्वम् । वर्षिष्ठम् । प्रियस्थिरेत्यादिना वृद्धस्य वर्षि इत्यादेशः । नित्स्वरः । अनुपक्षितः । क्षि क्षय इत्यस्य दीर्घाभावान्निष्ठानत्वं न भवति । तत्पुरुषत्वादव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरः ॥ ७ ॥