तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 42

हे इन्द्र नोऽस्मदीयं सुतमभिषुतं गवाशिरं पयसा मिश्रितं सोमं प्रति उपा गहि । समीप आगच्छ । यतो हरिभ्यामश्वाभ्यां युक्तस्तव रथोऽस्मयुरस्मास्कामयमानो वर्तते ॥ गवाशिरम् । आङ् पूर्वस्य श्रीणातेः क्विप्यपस्पृधेथामानृचुरित्यादिनाशिरित्यादेशः । बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः ॥ १ ॥

हे इन्द्र ग्रावभिः सुतमभिषुतं बर्हिःष्ठां बर्हिषि स्थितं मदम् । मद्यतेऽनेनेति मदः सोमः । तमिमं सोममा गहि । आगच्छ । कुवित्प्रभूतं यथा भवति तथास्य सोमस्य पाने नु क्षिप्रं तृप्णवः । तृप्तो भव । मदम् । मदी हर्षे । मदोऽनुपसर्ग इत्यप्प्रत्ययः । तस्य पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरः । बर्हिःष्ठाम् । ष्ठा गतिनिवृत्तौ । क्विप् । संहितायां पूर्वपदसकारस्यादेशप्रत्यययोरिति षत्वम् । ष्टुत्वम् । कृदुत्तरपदस्वरः । तृष्णवः । तृप प्रीणन इत्यस्य लेट्यडागमः । कुविद्योगादनिघातः । क्षुभ्नादिषु नृनमन तृप्नोतीति पठितम् । तथापि सर्वविधीनां छन्दसि विकल्पितत्वादत्र णत्वप्रतिषेधो न भवति । प्रत्ययस्वरः ॥ २ ॥

हे इन्द्र इषितास्त्वदर्थं प्रेरिता इथ्थेथमनेन प्रकारेणोच्यमाना मम गिरः स्तुतिलक्षणा वाच इन्द्र त्वामितोऽस्माद्देवयजनदेशादच्छागुः । अभिमुख्येन गच्छन्तु । किमर्थम् । सोमपीतये सोमपानार्थमावृते त्वामावर्तयितुम् । इत्था । इदं शब्दात्था हेतौ च छन्दसीति व्यत्ययेन थाप्रत्ययः । इदम एतेतौ रथोरितीदित्यादेशः । प्रत्ययस्वरः । आच्छ । आच्छ गत्यर्थवदेष्विति गतिसंज्ञा । आगुः । इण् गतावित्यस्य लुङि रूपम् । निघातः ॥ ३ ॥

स्तोमैस्त्रिवृत्पञ्चदशादिस्तोमसाध्यैः स्तोत्रैरुक्थेभिरुक्थैः शस्त्रैश्चेह कर्मणि सोमस्य पीतये सोमपानार्थमिन्द्रं हवामहे । वयमाह्वयामः । कविद्भहुवारमाहूतः स इन्द्र आगमत् । यज्ञं प्रत्यागच्छतु ॥ आगमत् । गमेर्लेट्यडागः । आगमा अनुदात्ता इत्यटोऽनुदात्तत्वाद्धातुस्वरः । तिङि चोदात्तवतीति गतेर्निघातः । कुविद्योगादनिघातः ॥ ४ ॥

हे शतक्रतो इन्द्र इमे सोमाः सुताः । ग्रावभिस्त्वदर्थमभिशुताः । हे वाजिनीवसो अन्नधन । यद्वा । वाजोऽन्नमासु फलत्वेनास्तीति वाजिन्यः क्रियाः । तासां वासक हे इन्द्र तान्सोमरसान् जठरे दधिष्व । धारय ॥ वाजिनीवसो । वाजशब्दान्मत्वर्थे*त इनिठनावितीनिप्रत्ययः । ऋन्नेभ्यो ङीबिति ङीप् । तासां वसो । सम्भ्द्धौ चेति गुणः । आमन्त्रितत्वादाष्टमिकमनुदात्तत्वं ॥ ५ ॥

हे कवे क्रान्तदर्शिन्निन्द्र वाजेषु युद्धेषु दधृषं शत्रूणामभिभवितारं आत एव धनञ्जयम् । धनं जयतीति धनञ्जयः । तादृशं त्वा त्वां विद्म हि । जानीमः खलु । अधानन्तरं ते तव सुम्नं धनमीमहे । याजामहे ॥ विद्म । विदेर्लटि विदो लटो वेति मसो मादेशः । पादादित्वादनिघातः । धनञ्जयम् । जि जय इत्यस्माद्धन उपपदे संज्ञायां भृतॄवृजिधारिसहितपिदम इति खच् प्रत्ययः । अरुर्द्विषदजन्तस्य मुमिति पूर्वपदस्य मुमागमः । चित्वादन्तोदात्तः । दधृषम् । ञधृषा प्रागल्भ्य इत्यस्य यङ्लुक्यभ्यासस्य रीगभावश्छान्दसः । तदन्तात्पचाद्यचि यङोऽचि चेति यङो लुक् । लघूपधगुणे प्राप्ते न धातुलोप इति तस्य प्रतिषेधः । चित्त्वादन्तोदात्तः ॥ ६ ॥

हे इन्द्र गवाशिरं गव्यमिश्रणोपेतं सोमं तथा यवाशिरं यवमिश्रणोपेतं वृषभिर्ग्रावभिः सुतमभिषुतं नोऽस्मदीयमिमं सोमं देवयजमागत्य पिब ॥ गवाशिरं यवाशिरमित्यत्र आङ् पूर्वस्य श्रीणातेः क्विप्यपस्पृधेथा मानृचुरित्यादिनाशिरित्यादेशः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरः ॥ ७ ॥

हे इन्द्र तुभ्येत्तुभ्यमेव पीतये पानार्थं स्वे स्वकीय ओक्ये स्थाने जठरेऽभिषुतमिमं सोमं चोदामि । प्रेरयामि । एष पीतः सोमस्ते तव हृदि हृदये ररन्तु । अत्यर्थं रमताम् । तुभ्य । युश्मच्छब्दस्य चतुर्थ्येकवचने तुभ्यमह्याविति तुभ्याचेशः । सुपां सुलुगिति सुपो लुक् । ङयि चेत्याद्युदात्तः । ओक्ये । वस्वादित्वात्स्वार्थिको यत्प्रत्ययः । तित्स्वरितः । चोदामि । चुद प्रेरणे । ण्यन्तस्य लटि रूपम् । बहुलमन्यत्रापीति णेर्लुक् । निघातः । रारन्तु । रमु क्रीडायामित्यस्य यङ् लुकि लोटि सर्वविधीनां छन्दसि विकल्पितत्वादत्राभ्यासस्य नुमभावः । संहितायामान्येषामपीत्यभ्यासस्य दीर्घः । निघातः । हृदि । हृदयशब्दस्य पद्दन्नोमाशृदित्यादिना हृदादेशः । ऊदिदमिति विभक्तेरुदात्तत्वं ॥ ८ ॥

हे इन्द्र अवस्यवस्त्वत्तो रक्शणमिच्छन्तः कुशिकासः कुशिकगोत्रोत्पन्ना वयं सुतस्य ग्रावभिरभिशुतस्य सोमस्य पीतये पानार्थं प्रत्नं पुरातनं त्वां हवामहे । स्तुतिलक्षणाभिर्गीर्भिराह्वयामः । पीतये । स्थागापापचो भाव इति क्तिन् । हिश्ठवत्सरतिशत्थान्तानाम् । फि. १-२ । इत्यन्तोदात्तत्वम् । हवामहे । ह्वयत्वेरटि बहुलं छन्दसीति सम्प्रसारणे रूपम् । अवस्यवः । अव इच्छन्तीत्यर्थे सुपः क्यच् । क्याछन्दसीत्युप्रत्ययः । कुशिकासो अवस्यव इत्यत्र संहितायामव्यादवद्यादित्यादिना । पा. ६-१-११६ । एङि प्रकृतिभावः ॥ ९ ॥