तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 61

वाजेन वाजिन्यन्नेनान्नवति । तथा च मन्त्रः । सं वाजैर्वाजिनीवति । ऋग्वे. १-४८-१६ । इति । मघोनि धनवति हे उषः प्रचेताः प्रकृष्टज्ञानवती सती गृणतः तव स्तोत्रं कुर्वतः स्तोतुः स्तोमं स्तोत्रं जुशस्व । सेवस्व । यद्वा । वाजेन हविर्लक्शणेनान्नेन सह स्तोमं जुषस्वेति सम्बन्धः । विश्ववारे विश्वैः सर्वैर्वरणीये हे उषो देवि पुराणी पुरतनी युवतिरित्युपमा तद्वच्छोभमाना । सुसङ्काशा मातृमृष्टेव योशा । ऋग्वे. १-१२३-११ । इतिवत् । पुरन्धिः । पुरु बहु धीः स्तोत्रलक्षणं कर्म यस्याः सा । बहुस्तोत्रवती । पुरन्धिर्बहुधीरिति यास्कः । पुरन्धिः शोभमाना वा । एवं विधगुणोपेता त्वमनु व्रतं यज्ञकर्माभिलक्ष्य चरसि । यष्टव्यतया वर्तसे ॥ मघोनि । मघशब्दान्मतुरर्थे छन्दसीवनिपाविति वनिप् । स्त्रियामृन्नेभ्यो ङीप् । श्वयुवमघोनामतद्धित इति सम्प्रसारणे कृते गुणः । सम्बुद्धावम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः । निघातः । पुराणी । पुराण शब्दः पुराणप्रोक्तेष्वित्यन्तोदात्तत्वेन निपातितः । टिड्ढाणञिति ङीप् । अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोप इत्यन्तोदात्तत्वम् । पुरन्धिः । पृषोदरादित्वादुकारस्यामादेश ईकारस्य ह्रस्वश्च । आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनां छन्दस्युपसंख्यानमित्याद्युदात्तत्वं ॥ १ ॥

हे उषो देव्यमर्त्या मरणधर्मरहिता चन्द्ररथा सुवर्णमयरथोपेता सूनृताः प्रियसत्यरूपा वाच ईरयन्त्युच्चारयन्ती । तथा च मन्त्रवर्णः । सुम्नावरी सूनृता ईरयन्ती । ऋग्वे. १-११३-१२ । इति । तादृशी त्वं वि भाहि । सूर्यकिरणसम्बन्धाद्विशेषेण दीप्यस्व । पृथुपाजसः प्रभूतबलयुक्ता अरुणवर्णा येऽश्वा विद्यन्ते सुयमासः सुष्ठु नियन्तुं शक्या रथे योजितास्तेऽश्वा हिरण्यवर्णां त्वां त्वामावहन्तु । सुयमासः । यमेरकृच्छ्रार्थे खल् । लित्स्वरः ॥ २ ॥

हे उषो देवि विश्वा सर्वाणि भुवनानि प्रतीची । प्रत्याभिमुख्येनाञ्चति प्राप्नोतीति प्रतीची । अमृतस्य मरणधर्मरहितस्य सूर्यस्य केतुः प्रज्ञापयित्री त्वमूर्ध्वा नभस्युन्नता तिष्थसि । नव्यसि पुनः पुनर्जायमानतया नवतरे हे उषो देव्यर्थम् । आर्यते गम्यतेऽस्मिन्नित्यर्थो मार्गः । समानमेकं मार्गमुदयात्प्राचीनकाललक्षणं चरणीयमाना चरित्मिच्छन्ती त्वमा ववृत्स्व । पुनस्तस्मिन्मार्ग आवृत्ता भव । तत्र दृष्ठान्तः । चक्रमिव । यथा नभसि चरितुः सूर्यस्य रथाङ्गं पुनः पुनरावर्तते तद्वत् । प्रतीची । प्रतिपूर्वादञ्चतेः क्विन् । अञ्चतेश्चोपसङ्ख्यानमिति ङीप् । अच इत्यकारलोपे चाविति दीर्घः । उदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तः । केतुः । चायृ पूजनिशामनयोरित्यस्माच्चायः की चेति तुः । की इत्यादेशः । आर्धधातुकलक्षणो गुणः । अर्थम् । अर्तेस्थन्प्रत्ययः । नव्यसि । नवशब्दादीयसुनि ङीपि रूपम् । ईकारलोपश्छान्दसः । ववृत्स्व । वृतु वर्तने । बहुलं छन्धसीति विकरनस्य श्लुः ॥ ३ ॥

येयमुषाः स्यूमेव वस्त्रमिव विस्तृतं तमोऽवचिन्वत्यवचयमपक्शयं प्रापयन्ती मघोनी धनवती स्वसरस्य । सुष्ठ्वस्यति क्शिपति तम इति स्वसरः सूर्यो वासरो वा । तस्य पत्नी सती या गच्छति । स्वः स्वकीयं तेजो जनन्ती जनयन्ती सुभगा सुधना सौभाग्ययुक्ता वा सुदंसाः शोभनाग्निहोत्र कर्मा सेयमुषादिवो द्युलोकस्यान्तात्पृथिव्याश्चान्तादावसानात्पप्रथे । प्रथते । प्रकाशत इत्यर्थः । स्यूमेव । षिवु तन्तुसन्ताने । अविषिविशुषिभ्यः किदिति मन्प्रत्ययः । छ्वोः शूडनुनासिके चेत्य़ूट् । यणादेशः । सुपां सुलुगिति सोर्लुक् । नित्त्वादाद्युदात्तः । चिन्वती । शतुरनुम इति ङीप् उदात्तत्वम् । जनन्ती । जन जनन इत्यस्य ण्यन्तस्य शतरि रूपम् । छन्दस्युभयथेति शप आर्धधातुकत्वेन णिलोपः ॥ ४ ॥

हे स्तोतारो वो युष्मानच्छाभिलक्ष्य विभातीं शोभमानामुषसं देवीं प्रति वो युष्माकं सम्बन्धिना नमसा नमस्कारेण सह सुवृक्तिं शोभनां स्तुतिं प्रभरध्वम् । यूयं कुरुत । मधुधा । मधुराणि स्तुतिलक्षणानि वाक्यानि दधातीति । मधु सोमः । तं धारयतिति वा । यद्वा । मधुधादित्यधात्री । यद्वा । अवग्रहाभावादव्युत्पन्नावयवमखण्डमिदं पदमुशोनाम । सेयमुषा दिवि नभस्यूर्ध्वं पाज ऊर्ध्वाभिमुखं पाजस्तेजोऽश्रेत् । श्रयति । तथा रोचना रोचनशीला रण्व संदृक् रमणीयदर्शनोषाः प्र रुरुचे । प्रकर्षण दीप्यते । यद्वा । रोचनालोकान्प । रुरुचे । प्रकर्षेण स्वतेजसा दीपयति । तथा च मन्त्रवर्णः । व्युच्छन्ती हि रश्मिभिर्विश्वमाभासि रोचनम् । ऋग्वे. १-४९-४ । इति । रण्वसंदृक् । रवेर्गथर्थस्याच्प्रत्ययः । इदित्त्वान्नुमागमः । सम्पूर्वाद्दृशेः क्विन् । बहुव्रीहौ पूर्वपद प्रकृतिस्वरः ॥ ५ ॥

ऋतावरी सत्यवती ये यमुषा दिवो द्युलोकादर्क्सिस्तेजोभिरबोधि सर्वैर्ज्ञायते । ततो रेवती धनवती येयं रोदसी द्यावापृथिवौ चित्रं नानाविधरूपयुक्तं यथा भवति तथास्थात् सर्वतो व्याप्य तिष्थति हे अग्ने आयतीं त्वदभिमुखमागच्छन्तीं विभातीं भासमानामुशसमुषोदेवीं भिक्षमाणो हवींषि याचमानस्त्वं वामं वननीयं द्रविणमग्निहोत्रादिलक्षणं धनमेषि । प्राप्नोषि । अबोधि । बुध अवगमने । कर्मणि लुङि चिण् भावकर्मणोरिति चिण् । चिणो लुक् । रेवती । रयिशब्दान्मतुप् । छन्दसीर इति वत्वम् । रयेर्मतौ बहुलमिति सम्प्रसारणपरपूर्वत्वे । गुणः । उगितश्चेति ङीप् । रेशब्दाच्चोपसंख्यानमिति मतुप उदात्तत्वं ॥ ६ ॥

वृषा वृष्टिद्वारा प्रेरक आदित्य ऋतस्याग्निहोत्रादिकर्मकरणे सत्यभूतस्याह्नो बुध्ने मूल उषसामिषण्यन् प्रेरणं कुर्वन्मही महतौ रोदसी द्यावापृथिव्यावा विवेश । स्वतेजेभिः सर्वतः प्रविष्टवान् । यद्वा । वृषा वर्षितेषण्यन् सर्वतो गच्छन्नुषसां सम्बन्धी रश्मिसमूहो रोदसी द्यावापृथिव्यौ विष्टवानिति योजनीयम् । तत उषा मही महती मित्रस्य वरुणस्य मित्रावरुणयोर्माया प्रभारूपा सती चन्द्रेव सुवर्णानीव भानुं स्वप्रभां पुरुत्रा बहुषु देशेशु विदधे । विदधाति । सर्वत्र प्रसारयति । मही । अल्लोपश्छान्दसः । पुरुत्रा । देवमनुष्येत्यादिनाधिकरणे त्राप्रत्ययः ॥ ७ ॥