तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 60

हे ऋभवो वो युष्माकं बन्धुता । बध्नन्ति फलेन संयोजयन्तीति बन्धवः कर्माणि । तेषां समूहो बन्धुता । इहेह सर्वत्र मनसा सर्वैर्ज्ञायते । नरो हि मनुष्या ऋभव उशिजो यज्ञभागम् कामयमाना भवन्तो वेदसा यज्ञभागप्रपककर्मविषयज्ञानेन तानि ताद्रुशानि कर्माण्यभि जग्मुः । प्राप्नुवन्ति । कानि तानि । मायाभिः । मीयन्ते ज्ञायन्त इति मायाः कर्माणि । याभिर्मायाभिर्यै कर्मभिः प्रतिजूतिवर्पसः प्रतिपक्षाभिभवनशीलतेजोयुक्ताः सौधन्वनाः । सुधन्वनामाङ्गिरसः पुत्रः कश्चिद्रुषिः । तस्य पुत्राः सौधन्वनाः । ते च त्रय ऋभुर्विभ्वा वाज इति । एतन्नामका यूयं यज्ञियं यज्ञार्हं भागं सोमपानादिलक्षणमानश । प्रप्ताः स्थ । तथा च मन्त्रवर्नः । ऋभुर्विभ्वा वाजो देवा आगच्छत स्वपसो यज्ञियं भागमैतन । ऋग्वे. १-१६१-६ । इति । अयमर्थो ब्राह्मणे‍प्यृभवो वै देवेशु तपसा सोमपीथमभ्यजयन्नित्यत्रोपख्यानपुर्वकं स्पष्टमभिहितं यद्वा । नरः कर्मणां नेतारो हे ऋभव उशिजः कामयमाना वेदसा हविर्लक्षणेन धनेन युक्ताः स्तोतारो वो युष्माकं तानि चमसतक्षणादीनि कर्माणि बन्धुता बन्धुतय सख्येन मनसा जग्मुः । अभिगच्छन्ति । कानीत्याशंकायामाह । यैश्चमसतक्षणादिभिः कर्मभिर्यज्ञार्हं भागं यूयमाभिततान्यभिगच्छन्ति । युष्माकं बुद्धिनैपुणानि चिन्तयन्तीत्यर्थः । इहेह नित्य योरिति द्विर्वचनम् । परस्याम्रेडितत्वादनुदात्तत्वे पूर्वपदस्वरः । बन्धुता । बन्ध बन्धने । शॄस्वृस्निहीत्यादिना कर्तर्युप्रत्ययः । समूह इत्यर्थे ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल् । पा. ४.२.४३ । इति तल् । लित्स्वरः ॥ १ ॥

हे ऋभवो याभिः शचीभिः शक्तिश्चमसान् चतुरोऽपिंशत विभक्तवन्तःस्थ । यया धिया प्रज्ञया गां मृतामरिणीत चर्मण चर्मणा योजनात्प्रापितवन्तः स्थ । येन मनसा प्रज्ञानेन हरी एतन्नामकाविन्द्रस्याश्वौ निरतक्शत नितरामकुरुत । तथायं मन्त्रवर्नः । य इन्द्राय वचोयुजा ततक्षुर्मनसा हरी । ऋग्वे. १-२०-२ । इति । तेन सर्वेणानेन कर्मणा देवत्वं यज्ञभागार्हत्वलक्षणं देवभावं समानश । सम्यक् प्राप्ताः स्थः । आपिंशत । पिश अवयवे । तुदादिः । तस्य लङि मध्यमे रूपम् । यद्वृत्तयोगादनिघातः । आरिणित । री गतिरेषणयोः । क्र्यादिः । तस्य लङि रूपम् । अत्रापि पूर्ववदनिघातः । निरतक्शत । तक्षू त्वक्शू तनूकरणे । लङि रूपम् । पूर्वपदनिघाते तिङि चोदात्तवतीति गतेर्निघातः । अडुदात्तः । आनश । अश्नोतेर्लिटि रूपम् । निघातः ॥ २ ॥

मनोर्नपातो मनुष्यस्याङ्गिरसः पुत्रा अपसो यागादिलक्षणकर्मवन्त ऋभव इन्द्रस्य सख्यं समानख्यानत्वं समानशुः । सम्यक् प्राप्नुवन् । तथेन्द्रस्य सख्यं प्राप्तस्त ऋभवो दधन्विरे । पूर्वं मनुषुयत्वेन मरनयोग्या अपीदानीमिन्द्रस्य सख्येन प्राणान्धारयन्ति । तथा मन्त्रः । अधारयन्त वह्नयः । ऋग्वे. १-२०-८ । इति । सौधन्वनासः सुधन्वनामकस्यर्षेः पुत्रा ऋभवः सुकृतः शोभनकर्माणः सन्तः प्रभूतैः शमीभिर्देवत्वप्राप्तिप्रतिबन्धनिवारणहेतुभिः कर्मभिः सुकृत्यया शोभनेन कर्मना च विष्ट्वी व्याप्यामृतत्वमेरिरे । देवत्वं प्रापुः । तथा च मन्त्रान्तरमाम्नायते । मर्तासः सन्तो अमृतत्वमानशुः । ऋग्वे. १-११०-४ । इति । नपातः । नभ्राण्नपादित्यादिना नञः प्रकृतिभावः । दधन्विरे । धविर्गत्यर्थः । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । लिटि रूपम् । ईरिरे । ईर गतौ । मन्त्रत्वादाम्न भवति । निघातः । सुकृत्यया । करोतेर्भावे कृञः श चेति क्यप् । प्रत्ययस्य व्यत्ययेनान्तोदात्तत्वम् । समासे कृदुत्तरस्वरः ॥ ३ ॥

हे ऋभवो यूयमिन्द्रेण सचा सह सरथं समानमेकं रथमारुह्य सुतेऽभिषुतसोमवति यज्ञे याथ । गच्छथ । अथो अनन्तरमिन्द्रेण सहैकरथमारूढा यूयं वशानाम् । उश्यते काम्यते यजमानेन स्वर्गादिलक्षणं फलमेभिरिति वशा मनुष्याः । तेषां श्रिया स्तुतिहविरादिरूपया सह भवथ । हे सौधन्वनाः सुधन्वनः पुत्रा वाघतोऽमृतत्वादिलक्षणफलस्य वोधारो मेधाविनो वेति यास्कः । तादृशा हे ऋभवो वो युष्माकं सुकृतानि देवत्वस्य प्रापकाणि शोभनानि कर्माणि न प्रतिमै । प्रतिमातुमियत्तया परिच्छ्त्तुं न केनापि शक्यानि । तथा वीर्याणि युष्माकं सामर्थ्यानि च नैव प्रतिमातुं शक्यानि । वशानाम् । वश कान्तौ । वशिरण्योरुपसंख्यानमिति करणेऽप्प्रत्ययः । प्रत्ययस्य पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरः । वशाशब्दो बन्ध्यावचनश्चेदन्तोदात्तो भवति । वशा मेषा अवसृष्टास आहुताः । ऋग्वे. १०-९१-१४ । इति । वः । युष्मच्छब्दस्य षष्ठी बहुवचने वसादेशः । निघातः । प्रतिमै । माङ् माने । विच् । प्रतिमाः प्रतिमानम् । तस्य चतुर्थ्येकवचन आतो लोपश्छान्दसः । एकादेशस्वरः ॥ ४ ॥

आभिप्लविके पञ्चमेऽहनि वैश्वदेवशस्त्र इन्द्र ऋभुभिरित्यार्भवस्तृचः । सूत्रितं च । घृतवती भुवनानामभिश्रियेन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिरिति तृचौ । आ. ७-७ । इति । आद्यस्तृतीयसवने होतुः प्रस्थितयाज्या । सूत्रितं च । इन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समुक्शितमिन्द्रावरुणा सुतपाविमं सुतम् । आ. ५-५ । इति ॥

हे इन्द्र वाजवद्भिः । वचो नाम ऋभूणां भ्राता । यद्वा । वाजोऽन्नं तत्सहितैरृभुभिः सहितस्त्वं समुक्शितं सम्यगद्भिः सिक्तं ग्रावभिः सुतं सोमं गभस्त्योः । बप्सत्यदन्त्याभ्यामन्नमिति गृह्णन्ति पदार्थानाभ्यामिति वा गभस्ती बाहू । तयोर्बाह्वोरा वृषस्व । आक्षारय । ग्रहमुभाभ्यां बाहुभ्यां गृहीत्वा सोमं पिबेत्यर्थः । हे मघवन् हे इन्द्र धिया स्तोत्ररूपेण कर्मणेषितः प्रेरितस्त्वं दाश्षो हविर्दत्तवतो यजमानस्य गृहे सौधन्वनेभिः सुधन्वनः पुत्रैर्नृभिर्मनुष्यैरृभुभिः सह साकं मत्स्व । सोमपानेन हृष्टो भव । समुक्शितम् । उक्श सेचने । कर्मणि क्तः । गतिरनन्तर इति गतेः स्वरः । नभस्तोः । भस भर्त्सनदीप्त्योरित्यस्माद्भसेर्गट्चेति सूत्रेण तिप्रत्ययो धातोर्गडामश्च । यद्वा । गृह्णातेः पृषोदरादित्वादेवं नेयम् । मत्स्व । मदि स्तुत्यादिषु । लोटि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक् । निघातः ॥ ५ ॥

पुरुष्टुत बहुभिः स्तुत हे इन्द्र ऋभुमान् ऋभुणा तद्वान् वाजवान् वाजेन ऋभोर्भ्रात्रा युक्रः शच्येन्द्राण्या कर्मणा वा सहितः सन् नोऽस्माकमिह कर्मण्यस्मिन् तृतीयसवने मत्स्व । हृष्टो भव । हे इन्द्र तुभ्यं त्वदर्थमिमानि स्वसराण्यहानि येमिरे । तव सोमपानार्थं त्रिषु सवनेशु नियतान्यासते । किञ्च देवानामग्न्यादीनां व्रता व्रतानि कर्माणि च मनुषो मनुष्यस्य धर्मभिः कर्मभिः साकं त्वदर्थं नियतान्यासते ॥ ६ ॥

हे इन्द्र वाजिभिर्वाजयुक्तैरृभुभिः सहितस्त्वं वाजयन् स्तोतुर्वाजमन्नं कुर्वाण इह यज्ञे यज्ञियं यज्ञार्हं जरितुः स्तोमं स्तोत्रमुपयाहि । आगच्छ । पुनः किंविशिष्टः । केतेभिः । केत्यते ज्ञायते सर्वमेभिरिति केशाः प्राज्ञामरुतः । तैः शतं शतसंख्याकैरिषिरेभिरिषिरैर्गमनकुशलैरश्वैः सहित आयवे मनुष्याय यजमानाय सहस्रनीथो बहुप्रकारनयनोपेतोऽध्वरस्य । न विद्यतेध्वरो हिंसा यस्य तादृशस्य सोमस्य होमनि होम आगच्छेति शेशः । वाजयन् । वाजं करोतीति णिच् । णाविष्थवदीतिष्ठवद्भावात्तुरिष्ठेमेयःस्विति टिलोपः । केतेभिः । कित ज्ञाने । घञ् । ञित्त्वादाद्युदात्तः ॥ ७ ॥