तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 34

विश्वामित्रः स्तौति । पूर्र्भिदसुरपुरां भेत्ता अत एव विदद्वसुर्वेदयद्भिः स्वमहिमप्रख्यापकैर्वसुभिर्युक्तः शत्रूनसुरान्वि दयमानो विशेषेण हिम्सन् । तथा च यास्कः । विदद्वसुर्दयमानो वि शत्रूनिति हिम्साकर्मा । नि. ४-१७ । इति । तादृश इन्द्रो दासं दस्यतेऽनेन तम इति दासो वासरः । तमर्कैरर्चनीयैः स्वतेजोभिरातिरत् । समन्ताव्दवर्धयत् इन्द्रस्य सूर्यात्मकत्वात् । तथा च स्मृतिः । चैत्रमासे तपेदिन्द्र इति । इक्ञ्च । ब्रह्मजूतो ब्रह्मणा स्तोत्रेणाकृष्टः । यद्वा ब्रह्मणा जगत्स्रष्ट्रा प्रेरितस्तन्वा स्वशरीरेण वावैधानो वर्धमानो भूरिदात्रः । दायते लूयतेऽनेन शत्रुशिर इति दात्रमायुधम् । बहुविधायुधोपेतः । तादृश इन्द्र उभे रोदसी द्यावापृथिव्यापपृणत् । सर्वतोऽतर्पयत् । पूर्भित् । भिदिर् विदारणे । क्विप् । अतिरत् तरतेर्व्यत्ययेन शः । ऋत इद्धातोरितित्वम् । निघातः । दासम् । करणे घञ् । ञित्स्वरः । विदद्वसुः । विदेरन्तर्भावितण्यर्थस्य शतर्यदादित्वाच्छपो लुकि सति प्रत्ययस्वरेण शतुरुदात्तत्वम् । बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः । दयमानः । दय दानगति रक्शण हिंसाग्रहणेषु । आत्मनेपदी । लटः शानच् । न लोकाव्ययेति षष्ठी पतिषेधः । ववृधानः । वृधु वर्धने । कानचि रूपम् । सम्हितायामभ्यासस्य तुजादित्वाद्दीर्घः । भुरिदात्रः । दाप् लवने । करणे दाम्नीत्यादिना ष्ट्प्र्न्प्रत्ययः । बहुव्रीहौ पूर्वपद प्रकृतिस्वरः । अपृणत् । पृण प्रीण न इत्यस्य लङि तुदादित्वाच्छः । निघातः । रोदसी । रुदेरसुनि रूपम् । नित्स्वरः ॥ १ ॥

हे इन्द्र भूषन् त्वामलङ्कुर्वन्नहं मखस्य महनीयस्य स्तुत्यस्य तविषस्य बलवतस्ते तव जूतिं मनसा प्रेरितां वाचं स्तुतिलक्शणाममृतायान्नार्थं प्रेयर्मि । प्रकर्षेणोच्चारयामि । मानुषीणां क्षितीनां मनोर्जातानां मनुष्याणां उत अपि च दैवीनां देवसंबन्धीनीनां विशां प्रजानां पुर्वयावाग्रतो गन्तात्वमसि ॥ मखस्य । मह पूजायाम् । नहेर्हलोपश्च । उ. ५-२३ । इति हलोप इत्यनुवृत्तौ महेश्चेति खप्रत्ययो हलोपश्च । मह्यते पूज्यते सर्वैरिति मुखः । खान्तस्याश्मादेः । फि. १-६ । इत्यन्तोदात्तत्वम् । यद्यपि मकारादिर्भवति तथापि वचनसामर्थ्याद्भवति । तविषस्य । तवतेष्टिषच् प्रत्ययः । चित्स्वरः । जूतिम् । ऊतियूतीत्यादिनाक्तिन उदात्तत्वम् । इयर्मि । अर्तिर्जुहोत्यादिः । अर्तिपिपर्त्योश्चेत्यभ्यासस्येत्वम् । अभ्यासस्येतीयङादेशः । पादादित्वान्न निघातः । अभ्यस्तस्वरः । भूषन् । भूष आलङ्कार इत्यस्य शतरि रूपम् । शतुर्लसार्वधातुकस्वरे धातुस्वरः । असि । अस्तेर्लटि रूपम् । निघातः । मानुषीणाम् । मनोर्जातावित्यञ् । षुगागमः । टड्ढाणञिति ङेप् । ञित्त्वरः । दैवीनाम् । देवाद्यञञावित्यञ् । अत्रापि पूर्ववत् ङेप् । ञित्स्वरः । पुर्वयावा । या प्रापण इत्यस्मादतो मनिस्क्वनिब्वनिपश्चेति वनिप् । क्रुदुत्तरपदस्वरः ॥ २ ॥

शर्धनीतिः । नयनं नीतिः कर्म । शर्धं प्रवृद्धं नीतिः कर्म यस्य स तथोक्तः । स इन्द्रो वृत्रमसुरमवृणोत् । बलेनारुन्धत् । तथा वर्पणीतिर्युद्धे परप्रहाराणां निवारककर्मेन्द्रो मायिनाम् । द्वितीयार्थे षष्ठी । मायिनोऽसुरान् प्रामिनात् । प्रकर्षेणावधीत् । उशधक् शत्रुवधं कामयमान इन्द्रो वनेषु गूढचारिणमसुरं व्यंसं विगतांसं यथा भवति तथाहन् । जघान । अथ तस्मिन् रात्रिचरे गवामपहर्तरि हते सति राम्याणाम् । रमणं स्त्रीभिः सह क्रीडा रामः । तमर्हन्तिति रम्या रात्रयः । तासां रात्रीणामन्तःस्थिता धेना गा आविरकृणोत् । प्रकटा अकरोत् । रात्रीणामसुराक्रान्तत्वे तैत्तिरीयकम् । अहर्देवानामासीदात्रिरसुरानां तेऽसुरा यद्देवानां वित्तं वेद्यमासीत्तेन सह रात्रिं प्राविशन्निति ये दिवास्तोतारो राम्यास्तेषां वाचो धेना इति ॥ आवृणोत् । वृञ् वरण इत्यस्य लङि रूपं निघातः । शर्धनितिः । शर्धतिरुत्साहार्थः । अस्मात्कर्मणि घञ् । बहुव्रीहौ पुर्वपदस्वरः । अमिनात् । मीञ् हिंसायामित्यस्य लङि मीनातेर्निगम इति ह्रस्वः । निघातः । अहन् हन्तेर्लङि रूपम् । उशधक् । वश कानौ । पृषोदरादित्वाद्रूप सिद्धिः आविः । स्वरादिष्वन्तोदात्तत्वेन पठितत्वादन्तोदात्तः । धेनाः । धेट् पाने । धेट ई च उ. ३-११ । इति न प्रत्यय ईकारश्चान्तादेशः । गुणः । धयन्ति तामिति धेना वाक् । धेना जिगाति । ऋग्वे १-२-३ । इत्यत्र प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । अत्र व्यत्ययेनाद्युदात्तत्वम् । अकृणोत् । कृवि हिम्साकरनयोः । निघातः । राम्यानाम् । रमु क्रीडायाम् । राममर्हतीत्यर्थे छन्दसि चेति यप्रत्ययः । तस्य स्वरः । यद्वा रमेरन्तर्णीतण्यर्थादघ्न्यादयश्चेति यक्प्रत्ययः । प्ररमयति भुतानि नक्तंचारीण्युपरमयतीतराणीति यास्कः । नि. २-१८ । वर्णव्यत्ययः ॥ ३ ॥

स्सर्षाः स्वर्गप्रद इन्द्रोऽहानि स्वतेजोभिर्जनयन्नुशिग्भिर्युद्धं कामयमानैरङ्गिरोभिः सह पृतनाः परकीयाः सेना अभिष्टिरभिभावुकः सन् जिगाय । शत्रूनजैषीत् । शत्रुवधानन्तरं मनवे मनुष्याय कर्मकर्त्रे यजमानया अह्नां केतुं प्रज्ञापकं सूर्यं प्रारोचयत् तथा च तमोरूपासुरवधात्प्रकर्षेणादीपयत् । ततो बृहते रणाय युद्धप्रकाशनाय ज्योतिः प्रकाशमविन्दत् अलभत ॥ स्वर्षाः । षणु दाने । क्विप् । जनसनख्हनां स्न्झलोरित्यात्वम् । सनोतेरन इति षत्वम् । अहरादीनां पत्यादिषूपसंख्यानमिति विसर्जनीयस्य रुत्वम् । जिगाय जि जय इत्यस्य लिटि सन्लिटोर्जेरित्यभ्यासादुत्तरस्य कवर्गादेशः । लित्स्वरः पृतनाः पृङ् व्यायामे । कृपृभ्यां किदिति तनन्प्रत्ययः । व्याप्रियन्तेऽत्र योद्धार इति पृतना सेनाः । नित्त्वादाद्युदात्तः । अभिष्टिः । अभिगन्ता । इष गतौ । मन्त्रे वृषेत्यादिना क्तिन्नुदात्तः । स हि भावपरोऽपि भवितारं लक्षयति । तितुत्रतथेत्यादिनेट् प्रतिषेधः । शकंध्वादित्वात्पररूपत्वम् । कृदुत्तरपदस्वरः । अरोचयत् । रुच दीप्तावित्यस्य लङि रूपम् । मनवे । मन ज्ञाने । शॄ स्वृस्निहीत्यादिना उप्रत्ययः । निदनुवृत्तेराद्युदात्तः । अविंदत् । विद्लृ लाभ इत्यस्य शे मुचादीनामिति नुम् । पादादित्वादनिघातः । रणाय । क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् । म. १-४-३२ ॥ इति सम्प्रदानसंज्ञा । रणतिः शब्दार्थः । वशिरण्योरुपसंख्यानमित्यप्रत्ययः । रणन्ति शब्दं कुर्वन्ति परस्परं योद्धारोऽत्रेति रणः सङ्ग्रामः । प्रत्ययस्य पित्त्वादनुतात्तत्वे धातुस्वरः ॥ ४ ॥

स तादृश इन्द्रस्तुजो बाधिका बर्हणा युद्धोत्साहेन वर्धन् ानाः परकीयाः सेना नृवन्मनुष्यवदा विवेश । प्रकाशं लब्ध्वा प्राविशत् । किं कुर्वन् । पुरूणि बहूनि नर्या युद्धनयनकारिणां योग्यानि धनानि दधानः प्रयच्छन्नाविवेश । स इन्द्रो जिरित्रे स्तोत्र इमा दृश्यमान धिय उषसः । ध्यायन्त्यासु मनुश्या इशि । ता धियोऽचेतयत् । अज्ञापयत् । अथासामुषसामिमं शुक्रं वर्णं प्रकाशेन युक्तं प्रातिरत् । स्वतेजसा प्रकर्षेण वर्धयति । धीशब्दस्योषः परत्वे मन्त्रवर्णः । शुक्रवर्णामुदु नो यंसते धियम् । ऋग्वे. १-१४३-७ । इति । तुजः । तुज हिंसायाम् । क्विप् । धातुस्वरः । बर्हणाः । वृहि व्रुद्धौ । अस्माद्युच् । बहुलमिति कर्तरि युच् । व्यत्ययेनाद्युय्दात्तत्वम् । विवेश । विशेतेर्लिटि रूपम् । निघातः । नृवत् । नृशब्दात्तेन तुल्यमिति वतिप्रत्ययः । तस्य स्वरः । दधानः । दधातेः शानचि रूपम् । अभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तत्वं नर्या । नरेषु साधूनीत्यर्थे तत्र साधुरिति यत् । यतोऽनाव इत्याद्युदात्तत्वम् । अचेतयत् । चिती संज्ञान इत्यस्य ण्यन्तस्य लङि रुपम् । अडागमस्वरः । धियः । ध्यै चिन्तायाम् । अन्येभ्योऽपि दृश्यत इति क्विप् । दृशिग्रहणात्संप्रसारनम् । धातुस्वरः । इमाः । दश्च । पा. ७-२-१-९ । इति दकारस्य मकारः । एकादेशस्वरः । अतिरत् । तरतेर्व्यत्ययेन शः । निघातः । आसाम् । इदमोऽन्वादेशेऽशित्यशादेशोऽनुदात्तश्च । प्रत्ययः सुप्त्वादनुदात्तः । अतः सर्वानुदात्तः ॥ ५ ॥

महो महतोऽस्यैतादृशसामर्थ्यस्येन्द्रस्य महानि महनीयानि पुरूणि बहूनि सुकृता सुश्ठु कृतानि कर्म वृत्रहननादीनि कर्माणि पनयन्ति । स्तुवन्ति । इन्द्रस्य कर्म सुकृता पुरूणीत्येतत्पदकदम्बकमत्रार्थभेदात्पदकालेनोत्सृज्यते तादृश इन्द्रो वृजनेन । वर्ज्यन्ते शत्रवोऽनेनेति वृजनं बलम् । तेन बलेन वृजिनान्पापरूपानसुरान् सं पिपेष । सम्यक् चूर्णीचकार । तथाभिभुत्योजाः । अभिभूतिः शत्रुविषयोऽभिभवः । ततौजो बलमस्येत्यभिभूत्योजाः । शत्रूणां पराभवे समर्थः । तादृश इन्द्रो दस्यूनुपक्षपयितॄनसुरान्मायाभिः कपटैः सं पिपेष । पनयन्ति । पनतेः स्तुत्यर्थस्य गुपुधूपविच्छिपणिपनिभ्य इत्यायप्रत्ययः । ह्रस्वश्छान्दसः । निघातः । वृजनेन । व्रुजी वर्जने । कॄपॄवृजिमन्दिनिधाञ्भ्यः क्युरिति क्युप्रत्ययः । कित्त्वादगुणः । प्रत्ययस्वरः । व्रुजिनान् । वृजी वर्जने । व्रुजेः किच्च । उ. २-४७ । इति निच् प्रत्ययः । व्रुजिनं पापम् । तद्वन्तः । अर्श आदित्वादच् । एकादेशस्वरः । पिपेष । पिश्लृ सञ्चूर्नन इत्यस्य लिटि णलि रूपम् । निघातः । अभिभूत्योजो यस्येति सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिरिति समासः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरः ॥ ६ ॥

सत्पतिः सतां देवानां पतिश्चर्षणिप्राश्चर्षणीनां मनुष्याणामपेक्षितफलप्रदानेन कामपुरकः स इन्द्रो मह्ना महता युधा युद्धेन वरिवः । भृशं व्रियतेऽर्थिभिरिति वरिवो धनम् । तादृशं धनं युद्धेन लब्ध्वा देवेभ्यो देवनशीलेभ्यः स्तोतृभ्यश्चकार । दत्तवान् । विप्रा मेधाविनः कवयः स्तोतारो विवस्वतो विशेषेणाग्निहोत्रादिकर्मार्थे वसतो यजमानस्य सदने गृहेऽस्येन्दस्य तानि व्रुत्रहननबहुप्रदानानि कर्माण्य्क्थेभिः स्तोत्रैर्गृणन्ति । स्तुवन्ति ॥ युधा । युध सम्प्रहारे । भावे सम्पदादिलक्शनः क्विप् । सावेकाच इति विभक्तेरुदात्तता । वरिवः । वृञ् वरण इत्यस्य यङ् लुकि ऋतश्चेत्यभ्यासस्य रिगागमः । तदन्तादसुन् । बाहुलकाट्टिलोपः । नित्स्वरः । चकार । करोतेर्लिटि रूपम् । निघातः । सत्पतिः । अस्तेः शरति रूपं सदिति । पत्यावैश्वर्य इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । चर्षणिप्राः । प्रा पुरणे । विच् । विवस्वतः । विपूर्वाद्वस निवास इत्यस्मात्संपदादिलक्षणणो भावे क्विप् । तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् । मादुपधाया इति तस्य वत्वम् । प्रत्ययस्य पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरः । गृणन्ति । गृ शब्द इत्यस्य लिटि रूपम् । निघातः ॥ ७ ॥

धीरणासो धिया स्तुत्या रणयन्तः स्तोतारः सत्रासाहं महतो वृत्रादेरभिभवितारमत एव वरेण्यं सर्वैर्वरणीयं सहोदां दुर्बलस्यार्थिनो बलप्रदं देविर्देवनशिला अपः स्वश्च स्वर्लोकं च ससवांसम् भजमानमिन्दर्मनु मदन्ति । हृष्यन्ति । हर्षमनु स्वयम् हृष्यन्तीत्यर्थः । य इन्द्रः पृथिवीमुत अपि च च्यां द्युलोकमिमामिममन्तरिक्षलोकम् । चैतांस्त्रिल्लोकान् ससान तत्तल्लोकवासिभ्यो ददौ । तमनुमदन्तीत्यन्वयः । सत्रासाहम् । षह मर्षने । छन्दसि सह इति ण्विः । णित्वा दुपधावृद्धिः । ससवांसम् । षण संभक्तावित्यस्य क्वसाविडभावे नकारलोपे रूपं प्रत्ययस्वरः । ससान । षणु दान इत्यस्य लिति रुपम् । लित्स्वरः । मदन्ती । मदि स्तुत्याद्श्वित्यस्य व्यत्ययेन परस्मैपदम् । निघातः । धीरनासः । रणतीति रणा वाक् । धिया स्तुत्या रणा येशां ते धीरणाः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरः ॥ ८ ॥

पुर्वमन्ते प्रतिपादितः स इन्द्रोऽद्यानश्वान् ससान । युद्धार्थं मरुद्भ्यो ददौ । उत अपि च सूर्यं जगत्प्रकाशकमादित्यं ससान । प्राणिनां व्यवहारनिर्वाहय तेभ्यो ददौ । तथा पुरुभोजसम् । पुरुभिः सर्वैर्जनईः क्षीरादिद्वारेणोपभुज्यत इति पुरुभोजाः । क्शीरादिरूपबहुविधान्नोपेतां गामग्निहोत्रादिसिद्ध्यर्थं ससान । तेभ्यो ददौ । उत अपि च हिरण्ययं सुवर्नमयं भोगं धनम् । भुज्यतेऽस्मिन्निति भोगो गृहं वा । ससान । अर्थिभ्यो ददौ । ततो दस्यून् बाधकानसुरान् हत्वी हत्वार्यमुत्तमं वर्नं त्रैवर्णिकं प्रावत् । यथा कर्मविघ्नो नभवेत्तथापालयत् । ससान । षणु दान इत्यस्य लिति णलि रूपम् । लित्स्वरः । हिरण्ययम् । हिरण्यशब्दाद्विकार्थे मयड्वैतयोः । पा. ४-३-१४३ । इति विहितस्य छन्दसि विशय ऋत्व्यवास्त्व्यवास्त्वमाध्वीहिरण्ययानि छन्दसिति निपातनान्मयटो मकारलोपः । प्रत्ययस्वरः । हत्वी । हन्तेःक्त्वार्थे स्नात्व्यादयश्चेति निपातितः । प्रत्ययस्वरः । आवत् । अवतेर्लङि रूपं ॥ ९ ॥

तादृश इन्द्र ओषधीः पक्वफलसंयुक्तास्तृणगुल्मादिका असनोत् । प्राणिनामुपभोगार्थं प्रादात् । तथाहानि दिवसांश्चायुप्परिक्लृप्त्यर्थं प्रायच्छत् । किञ्च वनस्पतीन्यज्ञार्थं खदिरपलाशादिलक्षणान् व्रुक्षानसनोत् । तथान्तरिक्शं सञ्चारार्थं प्रादात् । तथा वलम् । संव्रियतेऽनेनाकाशमिति वलो मेघः । तं मेघं बिभेद । उदकप्रेरणार्थमभिन्दत् । विवाचो विरुद्धवाचः प्रतिकूलानसुरान् नुनुदे । प्राणिनां रक्शार्थं तान् बबाधे । अथानन्तरमभिक्रतूनाम् । क्रतुः कर्म । अभि आभिमुख्येन युद्धार्थं कर्म येशां तेऽभिक्रतवो बलीयांसः शत्रवः । तेशामपि दमितोपशमयिताभवत् । एवं हितकरणाहितपरिहाराभ्यां सर्वाः प्रजाः पालयतिस्मेति भावः । असनोत् । षणु दान इत्यस्य लङि रुपम् । वनस्पतीन् । पारस्करप्रभृतित्वात् सुडागमः । वनशब्दो नब्विषयस्येत्याद्युदात्तः । पतिशब्दः प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः । उभे वनस्पत्यादिशु युगपदित्युभयपदप्रकृतिस्वरत्वम् । बिभेद । भिदिर् विदारन इत्यस्य लिटि रूपम् । वाक्यभेदादनिघातः । प्रत्ययस्वरः । दमिता । दमु उपशम इत्यस्य तृचि रुपं चित्स्वरः अभिक्रतूनाम् । बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः ॥ १० ॥

हे इन्द्र वाजसातौ । वाजस्यान्नस्य सातिर्लाभो यस्मिन् सोऽयं वाजसातिः । अस्मिन्भरे । बिभ्रति जयलक्ष्मीमनेन योद्धार इति भर सङ्रामः । तस्मिन्सङ्रामे शुनं शूनमुत्साहेन प्रवृद्धम् । यद्वा शुनमिति सुखनाम । सुखकरं मघवानं धनवन्तं आत एवेन्द्रं निरतिशयैश्वर्यसम्पन्नं नृतमं सर्वस्य जगतोऽतिशयेन नेतारं त्वां हुवेम । कुशिका वयं यज्ञार्थमाह्वयेम । तथा शृण्वन्तमस्माभिः क्रियमानां स्तुतिं शृण्वन्तमुग्रं शत्रूणां भयङ्करं समत्सु सङ्रामेशु वृत्राणि वृत्रो पलक्षितानि सर्वाणि रक्षांसि घ्नन्तं हिंसंतं धनानां शत्रुसम्बन्धिनां सञ्जितं समग्जेतारं त्वामूतये रक्षनाय वयमाह्वयेम । शुनम् । टुओश्वि गतिव्रुद्ध्योरित्यस्य निष्ठायां यस्य विभाषेतीट् प्रतिषेधः । यजादित्वात्संप्रसारनम् । दीर्घाभावश्छान्दसः । प्रत्ययस्वरः । हुवेम । ह्वयतेर्बहुलं छन्दसीति सम्प्रसारणे कृते शपो लुकि कृते च लिङि रूपम् । निघातः । भते । भृञ् भरणे । घः । व्रुषादित्वादाद्युदात्तः । वाजसातौ । षणु दाने । भावे क्तिन् जनसनेत्यादिनानुनासिकत्यात्वम् । बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः । समत्सु । अद भक्षणे । सम्पूर्वात् क्विप् । सम्भक्षयन्ति योद्धॄणामायूंषीति समदः सङ्ग्रामाः । कृदुत्तरपदस्वरः । घ्नंतम् । हन हिंसागत्योरित्यस्य शतरि गमहनेत्यादिनोपधालोपः । हो हन्तेरिति घत्वम् । सञ्जितम् । क्विप् ॥ ११ ॥