बि॒भेद᳚ व॒लं नु᳚नु॒दे विवा॒चो॑था᳚भवद्दमि॒ताभिक्र᳚तूनाम् ॥
पदपाठः (Word-by-word)
बि॒भेद᳚ । व॒लम् । नु॒नु॒दे । वि॑वा᳚चः । अथ᳚ । अ॒भ॒व॒त् । द॒मि॒ता । अ॒भि॑क्र᳚तूनाम् ॥
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
तादृश इन्द्र ओषधीः पक्वफलसंयुक्तास्तृणगुल्मादिका असनोत् । प्राणिनामुपभोगार्थं प्रादात् । तथाहानि दिवसांश्चायुप्परिक्लृप्त्यर्थं प्रायच्छत् । किञ्च वनस्पतीन्यज्ञार्थं खदिरपलाशादिलक्षणान् व्रुक्षानसनोत् । तथान्तरिक्शं सञ्चारार्थं प्रादात् । तथा वलम् । संव्रियतेऽनेनाकाशमिति वलो मेघः । तं मेघं बिभेद । उदकप्रेरणार्थमभिन्दत् । विवाचो विरुद्धवाचः प्रतिकूलानसुरान् नुनुदे । प्राणिनां रक्शार्थं तान् बबाधे । अथानन्तरमभिक्रतूनाम् । क्रतुः कर्म । अभि आभिमुख्येन युद्धार्थं कर्म येशां तेऽभिक्रतवो बलीयांसः शत्रवः । तेशामपि दमितोपशमयिताभवत् । एवं हितकरणाहितपरिहाराभ्यां सर्वाः प्रजाः पालयतिस्मेति भावः । असनोत् । षणु दान इत्यस्य लङि रुपम् । वनस्पतीन् । पारस्करप्रभृतित्वात् सुडागमः । वनशब्दो नब्विषयस्येत्याद्युदात्तः । पतिशब्दः प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः । उभे वनस्पत्यादिशु युगपदित्युभयपदप्रकृतिस्वरत्वम् । बिभेद । भिदिर् विदारन इत्यस्य लिटि रूपम् । वाक्यभेदादनिघातः । प्रत्ययस्वरः । दमिता । दमु उपशम इत्यस्य तृचि रुपं चित्स्वरः अभिक्रतूनाम् । बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः ॥ १० ॥