तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 55

पुर्वा उदयकालात्प्राचीना उषसो यद्यदा व्यूषुर्व्युच्छन्ति अध तदानीमक्षरम् । न क्षरतीत्यक्षरम् । अविनाश्यादित्याख्यं महत्प्रभूतं ज्योतिर्गोरुदकस्य पदे स्थाने समद्रे नभसि वा वि जज्ञे । उत्पद्यते । अथोदिते सूर्ये प्रभूषन्नग्निहोत्रादिकर्मसु प्रभवितुमिच्छन्यजमानो व्रता कर्माणि देवानां नु क्शिप्रमुपसमीपं तिष्ठति । योग्यक्रियाध्याहारः । तदिदं देवानामेकं मुख्यमसुरत्वम् । अस्यति क्शिपति सर्वानित्यसुरः प्रबलः । तस्य भावोऽसुरत्वं प्राबल्यम् । महदैश्वर्यम् । व्यूषुः । उष प्लुशदाह इत्यस्य विपुर्वस्य लिट्युसि रूपम् । सहेति योगविभागत्समासः । यद्वृत्तयोगादनिघातः । प्रभूषन् । भवतेः सनि द्विर्वचनस्य छन्दसि विकल्पितत्वादत्र द्विर्वचनाभावः । तदन्तच्छतरि रूपम् । प्रादिसमासः । शतुर्लसार्वधातुकस्वरे धातुस्वरः ॥ १ ॥

हे अग्ने अत्रास्मिन्काले देवा नोऽस्मान् सु सुष्थु मो जुहुरन्त । माहिंस्युः । तथा पदज्ञाः कर्माण्यनुष्ठाय देवपदमनुभवन्तः पूर्वे पुरातनाः पितरो मा हिंसिषुः । यस्मात्केतुर्यज्ञानां प्रज्ञापकः । सूर्यः पुरण्योः पुरातनयोः सद्मनोः । सीद्यन्त्यनयोर्देवमनुष्या इति सद्मनी रोदसी । तयोरन्तर्मध्य उदेति । तस्मादत्र मा हिंसन्त्वित्यर्थः । महद्देवानामित्यादि पुर्ववत् । जुहुरन्त । हृ प्रसह्यकरणे । लुङि जुहोत्यादित्वात् श्लुः । व्यत्ययेनात्मने पदम् । बहुलं छन्दसीत्युत्वम् । संज्ञापुर्वकस्य विधेरनित्यत्वाददादेशाभावेऽन्तादेशः ॥ २ ॥

हे अग्ने मे मम पुरुत्रा बहवः कामा अभिलाषा वि पतयन्ति । विविधं गच्छन्ति । शम्यग्निष्टोमादिलक्षणं कर्माच्छाभिलक्ष्याहं पूर्व्याणि पुरातनानि स्तोत्राणि तदर्थं दीद्ये । दीपयामि । पश्चाद्यज्ञार्थमग्नौ समिद्धे दीप्यमाने सत्यृतमित् सत्यमेव वदेम । अनृतवचने हि यज्ञे वैगुण्यं स्यादिति । पुरुत्रा । देवमनुश्यपुरुषेत्यादिना त्राप्रत्ययः । पतयन्ति । पत्लृ गतौ । स्वार्थिको णच् ॥ ३ ॥

समानः साधारणः सर्वेषाम् । यद्वा एक एव राजा दीप्यमानोऽग्निः पुरुत्रा बहुषु देशेषु विभृतोऽग्निहोत्रार्थं विहृतो भवति । यद्वा । राजाभिषुतः सोमः सर्वेषु देशेषु यज्ञार्थं विहृतो भवति । स चाग्निः सोमो वा शयासु शेरते हविरादयः पदार्था अत्रेति शया वेद्यः । तासु शये । शेते । निवसति । वनानु अनुवनं वनेष्वरणिरूपेशु काष्ठेषु प्रयुतो विभक्तोऽग्निर्वर्तते । सोमश्चेध्वनेषु चमसेषु विभक्तो वर्तते । तस्य द्वे मातरौ द्यावापृथिव्यौ । तयोरन्या द्यौरस्या भूमेर्जायमानतया वत्सं वत्सभुतमग्निं सोमं वा भरति । वृष्ट्यादिरूपेण भरति । पोषयति । माता वसुधा क्षेति । केवलं निवासयति । विभृतः । हृञ् हरणे । कर्मणि क्तः । गतिरनन्तर इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । पुरुत्रा । अधिकरणेत्राप्रत्ययः । शये । शीङ् स्वप्ने । लोपस्त इति तकारलोपः । शीङः सार्वधातुके गुनः । शयासु । शीऒञ् स्वप्ने । विरजित्यधिकरणेऽच् । भरति । भृञ् भरने । भूवादिः । एकान्याभ्यां समर्थाभ्यामिति पुर्वस्य न निघातः । क्षेति । क्षि निवासगत्योरित्यस्य लटि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक् ॥ ४ ॥

पूर्वासु जीर्णास्वोषधीष्वाक्षिदावर्तमानस्तथापरा नव्या ओषधीरनुरुदनुरुन्धन् र्त्पत्त्यानुगुण्येनानुतिष्ठन्नग्निः सूर्यो वा सद्यो जातासु तदानीमुत्पन्नासु तरुणीषु पल्लवितास्वोषधीष्वन्तर्वर्तते । ता ओषधयोऽप्रविताः केनापि पुरुषेणानिषिक्तरेतस्का अनभ्यक्ता वा अन्तर्वर्ततीरग्निना गर्भवत्यो भुत्वा सुवते । फलं पुष्पं चोत्पादयन्ति । तदिदं देवानामैश्वर्यं ॥ अक्षित् । क्षिनिवासगत्योः । क्विप् । अनूरुत् । अनौ रुध कामे । अस्मात् क्विप् । अन्येषामपि दृश्यत इति दीर्घः । कृत्स्वरः । तरुणीषु । नञ्स्नञीकक्ख्युंस्तरुणतलुनानामुपसंख्यानम् । म. ४-१-१५-६ । इति ङीप् । अन्तर्वतीः । झय इति मतुपो षत्वम् । सुवते । षूङ् प्राणिगर्भविमोचन इत्यस्य लटि रूपम् । निघातः ॥ ५ ॥

द्विमाता । हे द्यावापृथिव्यौ मातरौ यस्य स द्विमाता । यद्वा । ध्वयोर्लोकयोर्निर्माता सूर्यः परस्तात्पश्चिमायां दिश्यस्तवेलायां शयुः शयानोऽव्याप्रियमाणो भवति । अधनु अथोदयवेलायामेको द्यावापृथिव्योः साधारणस्तयो रसादानाद्वत्सः पुत्रोऽबन्धनोऽप्रतिबद्धगतिरनालंबन एकः सन् चरति । नभसि गच्छति । ता तानीमानि मित्रस्य वरुणस्य मित्रावरुनयोर्व्रतानि कर्माणि । शयुः । शीङ् स्वप्ने । भृमृशीतॄचरीत्यादिना उप्रत्ययः । द्विमाता । नद्यृतश्चेति प्राप्तस्य कप ऋतश्छन्दसीति प्रतिषेधः ॥ ६ ॥

द्विमाता द्वयोरोकयोर्निर्माता विदथेषु यज्ञेषु होता देवानामाह्वाता साम्राट् यज्ञेषु सम्यग्राजमानोऽग्निरन्वग्रमग्रे दिवि चरति । सूर्यभुतस्तत्र वर्तते । बुध्नः सर्वस्य कर्मणो मूलभूतः सन् क्षेति । भूमौ वसति । यद्वा । अग्रं मुख्यं भागं चरति । भक्षयति । क्षेति । यज्वनां गृहेषु निवसति । यद्वा । बुध्नः प्रतिष्ठान्तेभागी स्विष्टकृद्रूपेण । प्रतिष्ठा वै स्विष्टकृदिति श्रुतेः । किञ्च रण्यवाचो रमणीयवाचः स्तोतारो रण्यानि रमणीयानि स्तोत्राणि प्रभरन्ते । प्रणयन्ति । कुर्वन्ति । तदिदं देवानामैश्वर्यम् । चरति । चादिलोप इति न निघातः ॥ ७ ॥

अन्तमस्य समीपे वर्तमानस्य दावाग्नेरायदभिमुखमागच्छद्विश्वं भूतजातं प्रतिचेनं पराङ्मुखं ददृशे । दृश्यते । तत्र दृष्टान्तः । शूरस्येव । यथा युध्यतो युद्धं कुर्वानस्य शूरस्य समर्थस्य राज्ञोऽभिमुखमागच्छत्परबलं पराङ्मुखं दृश्यते तद्वत् । मतिः सर्वैर्ज्ञायमानः सोऽग्निर्गोरुदकस्य निश्षिधं हिंसिकां दीप्तिमन्तश्चरति । अन्तर्धारयति । युध्यतः । युध संप्रहारे । दिवादिः । तस्य शतरि रूपम् । अन्तमस्य । अन्तशब्दादत इनिठनाविति ठन् । अतिशयेनान्तिक इत्यर्थे तमप् । तमे तादेश्चेति तादिलोपः । नित्त्वादाद्युदात्तः । प्रतीचीनम् । प्रतिपुर्वस्याञ्चतेः क्विन् । तस्माद्विभाषाञ्चेरदिक् स्त्रियामिति खः । ईनादेशः । प्रत्ययस्वरः । आयत् । या प्रापण इत्यस्माङ् पूर्वस्य शतरि रूपं आङ् पुर्वस्य अय पय गतावित्यस्य शरति रूपं वेति व्युत्पत्त्यनवधारणादनवग्रहः ॥ ८ ॥

पलितः पालयिता पूर्नो वा देवानां दूतोऽग्निरास्वोषधीषु निवेवेति । नितरां वाप्य वर्तते । महान् सोऽग्नी रोचनेन सूर्येण सहान्ता रोदस्योर्मध्ये चरति । वपूंषि नानाविधानि रूपाणि बिभ्रत् सोऽग्निर्नोऽस्मान् यष्टॄनभि विचष्टे । विशेषेणानुग्रहदृष्ट्या पश्यति । वेवेति । वी गत्यादिषु । यङ् लुकि ईडभावे रूपम् । रोचनेन । सहार्थे तृतीया । भिभ्रत् । डुभृञ् धारण पोषण् योरित्यस्य शतरि रूपम् । अभ्यस्तस्वरः ॥ ९ ॥

विष्णुर्व्याप्तो गोपाः सर्वस्य गोपयिता प्रिया प्रियतमान्यमृता क्षयरहितानि धामानि तेजांसि दधानः सोऽग्निः प्रममं पाथः स्थानं पाति । रक्षति । यद्वा । धामानि लोकधारकाण्यमृतोदकानि दधानः सन् परमं पाथ उदकस्य स्थानमन्तरिक्षं पाति । सोऽग्निस्ता तानि विश्वा सर्वाणि भुवनानि भुतजातानि वेद । जानाति । गोपाः । गोपायतेः क्विप्यतोलोपयलोपौ । अग्निष्टेत्यत्र संहितायां युष्मत्तत्त तक्षुः ष्वण्तः पादमिति षत्वं ॥ १० ॥

यम्या यमरूपे मिथुनभुते अहश्च रात्रिश्चेत्येते नाना नानाविधानि वपूंषि शुक्ल कृष्णादीनि रूपाणि चक्राते । कुरुतः । श्यावी कृष्णवर्णारुषी शुक्लतयारोचमाना यत् ये परस्परं स्वसारौ भवतस्तयोर्मध्येऽन्यदर्जुनमहोरोचते । किरनसंबन्धाद्दीप्यते । अन्यद्रात्रिलक्षणं कृष्णं तमस्संबन्धात् कृष्णवर्णमाभाति । यम्या । सुपो डादेशः । रोचते । एकान्याभ्यां समर्थाभ्यामिति न निघातः ॥ ११ ॥

माता सर्वेषां निर्मातृत्वान्माता पृथिवी च दुहिता दुरे निहिता द्यौश्च । दुहिता दुर्हिता दूरे हिता दोग्देर्वेति यास्कः । एते सबर्दुघे सबरः स्वीयस्य क्षीररूपस्य रसस्य दोग्ध्र्यौ अत एव धेनू जगतः प्रीणयित्रौ द्यावा पृठिव्यौ यत्रान्तरिक्षे समीची परस्परं सङ्गते सत्यौ धापयेते स्वकीयं रसमन्योन्यं पाययेते ऋतस्योदकस्य सदसि स्थानभूते तस्मिन्नन्तरिक्षेऽन्तः स्थिते द्यावापृथिव्यावीळे । अहं स्त्ॐइ । यद्वा । वृष्टिलक्शणं रसं द्यौः पृथिवीं धापयति आहुतिलक्षनं रसं द्यां पृथिवीत्येवमन्योन्यं माता च दुहिता च भवतः । ऋतस्य सदसि स्थाने यज्ञसदने स्थितोऽहं ते उभे स्त्ॐइ । सबर्दुघे । सबः शब्दः क्षीरवाचीति सम्प्रदायविद आहुः । तस्मिन्नुपपदे दुह प्रपूरण इत्यस्माद्धातोर्दुहः । कब्घश्चेति कप्प्रत्ययो घश्चान्तादेशः । प्रत्ययस्य पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरः । धापयेते । धेट् पान इत्यस्य ण्यन्तस्य लटि निगरणचलनार्थेभ्यश्चेति परस्मैपदे प्राप्ते पादिषु धेट् उपसंख्यानमित्यात्मनेपदम् । यद्वृत्तयोगादनिघातः ॥ १२ ॥

अन्यस्याः पृथिव्या वत्समग्निं रिहत्युदकधारारूपया जिह्वया लिहती द्यौर्मिमाय । मेघद्वारा ध्वनिं करोति । धेनुः प्रीणयित्री सा द्यौः कया जलवर्जिता भुवा तत्रत्यं जलमादाय स्वकीयमूधो मेघरूपं नि दधे । उदकेन निहितमकरोत् । सा जलवर्जितेळा पृथिव्यृतस्य सत्यभूतस्यादित्यस्य पयसोदकेनापिन्वत । वर्षकाले सिक्ता भवति । आदित्याज्जायते वृष्टिः । मनु? ३-७६ । इति स्मृतेः । रिहती । लिह आस्वादन इत्यस्य शतरि रूपम् । शतुरनुम इति ङीप उदात्तत्वम् । अपिन्वत । पिवि सेचने । मुचादिरात्मनेपदी । निघातः ॥ १३ ॥

पद्या । जगत्स्रष्टुः परमेश्वरस्य पद्भ्यां जातत्वात्पद्या भूमिः । तथा च मन्त्रवर्णः । पद्भ्यां भूमिः । ऋग्वे. १०-९०-१४ । यद्वा । पादसञ्चारे साधुः पद्या भूमिः पुरुरूपा नानाविधस्वरूपाणि वपूंषि स्थावरजङ्गमात्मकानि रुपाणि वस्ते । आच्छादयति । सैषा भूमिरूर्ध्वोत्तरवेद्यात्मनोन्नता सती स्वसारभूतेन हविषात्र्यविम् । सार्धसंवत्सरवयस्को वत्सस्त्र्यविरित्युच्यते । तत्प्रमाणमादित्यम् । त्रीन् लोकानवति स्वतेजसा व्याअप्नोतीति त्र्यविरिति वा । रेरिहाना लिहती तस्थौ । ऋतस्य सत्यभूतस्यादित्यस्य सद्म स्थानं विद्वान् जानानोऽहं वि चरामि । हवर्भिस्तमादित्यं परिचरामि । पद्या । पादशब्दाद्भवे छन्दसीति यत् । पद्यत्यतदर्थे । पा. ६-३-५३ । इति पादस्य पद्भावः । यद्वा । तत्र साधुरिति यत् । यतोऽनात इत्याद्युदात्तत्वम् । त्र्यविम् । अव रक्षणादिषु । इन्नितीन्प्रत्ययः । कृत्स्वरः । रेरिहाणा । लिह आस्वादन इत्यस्य यङ्लुकि शानचि रूपम् । अभ्यस्तस्वरः ॥ १४ ॥

पदे इव । पद्यते ज्ञायेते तत्तदसाधारणलिङ्गेनेति पदे । अहश्च रात्रिश्चेत्येते दस्मे सर्वैर्दर्शनीये ते उभे अन्तर्नभसि मध्ये निहिते स्थापिते इव वर्तेते । तयोरहोरात्रयोरन्यद्रात्रिलक्षनं गुह्यमप्रकाशमानतया गूढमिवास्ते । अम्न्यदहराविः सूर्यप्रकाशेन प्रकटं भवति । सध्रीचीनाहोरात्रयोः परस्परमेलनरूपा पथ्या मार्गः । काल इत्यर्थः । सा विषूची । पुण्यक्रुतोऽपुण्यकृतश्च प्राप्नोतीति विषूची भवति । सर्वे जना अहोरात्रयोर्वर्तन्ते । यद्वा । पदे इव देवननुश्यादीनां स्थानभूते द्यावापृथिव्यावन्तरन्तरिक्षे निहिते वर्तेते । तयोरन्यद्ध्यौर्गुह्यमस्माभिरदृश्यमानतया गूढं वर्तते । अन्यत्पृथिव्याविः सर्वैर्दृश्यमानत्वेन प्रकटा भवति । सध्रीचीनेति पुर्ववत् । सध्रीचीना । सहपूर्वादन्चतेः क्विन् । शह्स्य सध्रीरिति सध्र्यादेशः । विभाषाण्चेरदिक् स्त्रियामिति खः ॥ १५ ॥

धेनवो वृष्टिद्वारा सर्वस्य जगतः प्रीणयित्र्योऽशिश्वीः शितुरहिताः । यद्वा । शिशवो न भवन्तीत्यशिश्वीः । शशया नभसि शयाना वर्तमानाः केनाप्यप्रदुग्धा अक्षीणरसाः सबर्दुघा उदकलक्षणस्य क्षीरस्य दोग्ध्र्यो युवतयः परस्परमिश्रणोपेतानव्या नव्या अतिशयेन नूतना भवन्तीर्दिशो मेघा वा आ धुनयन्ताम् । आदुहन्तु । मेघपक्षेऽशिस्वीर्भवन्तीत्यत्र लिङ्गव्यत्ययः । धुनयन्ताम् । धूञ् कम्पने । णिचि धूञ् प्रीणोर्नुग्वक्तव्यः । पा. ७-३-३७-१ । इति नुक् । ह्रस्वश्छान्दसः । अशिश्वी । सख्यशिश्वीति भाषायामिति व्यत्ययेन छन्दसि भवति ॥ १६ ॥

वृष्गभोऽपां वर्षको यद्यः पर्जन्यात्मेन्द्रोऽन्यासु दिक्षु रोरवीति मेघद्वारा भृशं शब्दं करोति स पर्जन्य इन्द्रोऽन्यस्मिन्यूथे दिशां वृन्दे रेत उदकं नि दधाति । तत्र वर्षति । लोके हि वृषभः कासुचिद्गोषु रेतः सेकार्थं रवं करोत्यन्यस्मिन् गोयूथे रेतः सिञ्चति । तद्वत् । स इन्द्रः क्षपावान् । क्शिपति शत्रूनुदकं वेति क्षेपणवान् । यद्वा । क्षपा रात्रिः । तथा रात्रिपर्याययागानां स्तोत्राणां भागभूता यारात्रिः सोच्यते । तद्वान् । स भगः । सर्वैर्भजनीयः । स राजा हि । तत्तत्कर्मानुरूपफलप्रदानेन सर्वेषां राजा खलु । रोरवीति । रु शब्द इत्यस्य यङ् लुगन्तस्य लटि रूपम् । एकान्याभ्यां समर्थाभ्यामिति प्रथमस्य न निघातः । यूथे । यु मिश्रणे । तिथपृष्ठगूथयूथ प्रोथा इति थक्प्रत्ययान्तत्वेन निपातनाद्दीर्घः । रेतः । रीङ् रक्शन इत्यस्मात् स्रुरीभ्यां तुट् चेत्यसुन्प्रत्ययस्तुडागमश्च । नित्वादाद्युदात्तः ॥ १७ ॥

हे जनासो जना वीरस्य शूरस्येन्द्रस्य स्वश्व्यं शोभनाश्वोपेतत्वं नु क्शिप्रं प्र वोचाम । प्रकर्षेण वदाम । तथा देवा अप्यस्येन्द्रस्य स्वश्वतं विदुः । जानन्ति । किं तत्स्वश्वत्वम् । तदुच्यते । षोळ्हा मासानां द्वन्द्वयोगकाले षोढा दृश्यमाना ऋतवोऽश्वा निरूप्यन्ते । ते च षट्संख्याका ऋतवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन पञ्च पञ्च युक्ताः सन्तः कालात्मकमिन्द्रमा वहन्ति । तदिदमिन्द्रस्य स्वश्वत्वं यदृतुभिरूधत्वम् । षोळ्हा । षष् शब्दात्संख्याया विधार्थे धेति धाप्रत्ययः । षष उत्वं दतृदशधासूत्तरपदादेः ष्टुत्वं च । पा. ६-३-१०९-३ । इत्युत्वं ष्टुत्वं च । प्रत्ययस्वरः ॥ १८ ॥

त्वाष्ट्रे पशौ हविषोऽनुवाक्या देवस्त्वष्टेत्येषा । सूत्रितं च । देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपो देव त्वष्टर्यद्ध चारुत्वनानट् । आ. ३-८ । इति ।

सवतान्तर्यामितया सर्वस्य प्रेरको विश्वरूपो नानाविधरूपस्त्वष्टात्वष्टृनामको देवः प्रजाः पुरुधा बहुधा जजान । जनयति । ताश्च पुपोष । पोषयति । इमेमानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि चास्य त्वष्टुः सम्बन्धीनि । विश्वरूपः । बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायामिति पुर्वपदान्तोदात्तत्वं ॥ १९ ॥

मही महत्यौ समीची परस्परं सङ्गते चम्वा चमन्त्यदन्त्यनयोर्देवमनुय्ष्या इति चम्वौ । यद्वा चम्यते अद्येते भूतजातैरिति चम्वौ द्यावापृथिव्यौ । समैरत् । इन्द्रः प्रजापश्वादिभिः सम्यगयोजयत् । ते उभे द्यावापृथिव्यावस्येन्द्रस्य वसुना तेजसा धनेन वा न्यृष्टेनितराम् व्याप्ते भवतः । वीरः समर्थः स इन्द्रो वसूनि शत्रूनभिभूय तदीयानि धनानि विन्दमानो लभमानः सन् श्वण्वे । सर्वैः श्रूयते । तवेदिदमभितश्चेकिते वसु । ऋग्वे. १-५३-३ । इत्यादिषु दृष्टत्वात् । ऐरत् । ईर गतावित्यस्य लङि रूपम् । न्यृष्टे । ऋषी गतौ । कर्मणि क्तः । गतिरनन्तर इति गतेः । स्वरः । शृण्वे । श्रु श्रवण इत्यस्य व्यत्ययेन कर्मणि श्नुः । लोपस्त आत्मनेपदेष्विति तलोपः । विन्दमानः । विक्लृलाभ इत्यस्य लटि शानचि रूपम् । तस्य लसार्वधातुकस्वरे धातुस्वरः ॥ २० ॥

विश्वधाया विश्वस्य धाता सर्वन्नो वा नोऽस्माकं राजेन्द्र इमां पृथिवीमन्तरिक्षं चोप तयोः समीपे क्षेति । निवसति । तत्र दृष्टान्तः । हितमित्रो न । यथा कस्यचित् । हितोपदेष्टा सुहृत्समीपे निवसति तद्वत् । वीराः समर्था युद्धसहाया मरुतः पुरःसदो युद्धार्थं पुरतो निश्चयेन गन्तार इन्द्रस्य शर्मसदः । न चार्थे । शर्मणि गृहे सीदन्तश्च भवन्ति । यत्र यत्रादौ तत्र तत्र सन्निधिं कुर्वाणा इत्यर्थः ॥ क्षेति । क्षि निवासगत्योरित्यस्य लटि बहुलं छन्दसीति विकरनस्य लुक् । निघातः ॥ २१ ॥

हे पर्जनात्मकेन्द्र ओषधीरोषधयस्ते निश्षिध्वरीर्निश्षिध्वर्यो नितरां त्वत्कर्तृकसिद्धिमत्यः । उतापि च आपस्त्वत्तो निःसृताः । पृथिवी ते तव भोगयोग्यं रयिं धनं बिभर्ति । पुरू वसूनि पृथिवी बिभर्ति । ऋग्वे. ३-५१-५ । इति हि निगमः । ततस्ते तव सखायो हविष्प्रदा नोपकारकाः स्तोतारो वयं वामभाजः स्याम । सर्वे वननीयधनभागिनो भवेम । तदेतद्देवानां महदैश्वर्यम् । निष्षिध्वरीः । षिधु संराद्धौ । संपदादिलक्षणो भावे क्विप् । तदस्यास्तीत्यर्थे छन्दसीवनिपाविति वनिप् । वनो र चेति ङीप् रेफश्च । निसा सह समासः । निसः सकारं छान्दसत्वादनादृत्योपसर्गात्सुनोतीत्यादिना षत्वम् । ङीपः पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरः । बिभर्ति । डुभृञ् धारणपोषणयोरित्यस्य लटि भृञामिदित्यभ्यौसस्येत्वम् । निघातः । वामभाजः । भज सेवायाम् । भजो ण्विः । पा. ३-२-६२ ॥ इति ण्विः । कृदुत्तरपदस्वरः ॥ २२ ॥