तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 57

प्रमे विविक्वानिति षडृचं चतुर्थं सूक्तम् । विश्वामित्र ऋषिः । त्रिष्टप् छन्दः । विश्वेदेवा देवता । अत्रानुक्रमणिका । प्र मे षळिति । सूक्तविनियोगो लैङ्गिकः ॥

विविक्वान्विवेकवानिन्द्रोऽगिन्र्वा मे मम मनीशां देवताविषयां स्तुतिं प्राविदत् । प्रकर्षेण जानातु । तत्र दृष्टान्तः । चरन्तीं यवस इतस्ततो गच्छन्तीं प्रयुतां पृथग्भूतामेकाकिनीमगोपां गोप्तृरहितां यथाकामं चरन्तिं धेनुं नवसूतिकां गामिव देवतानां प्रीणयित्रीं स्तुतिमविददित्यन्वयः । या स्तुतिरूपा धेनुः सद्यश्चित्तदानीमेव धासेः । धारयति प्राणान् धीयते दीयतेऽर्थिभ्य इति वा धासिरन्नम् । कर्मणि षष्ठी । भूर बह्वन्नमपेक्षितं फलं दुदुहे दुग्धे इन्द्रोऽग्निरन्ये च देवा अस्याः स्तुतिरूपाया धेनोस्तत्तस्यान्नभूतस्य पयसः पनितारः स्तोतारो भवन्ति । यद्वा । इन्द्राग्नी स्तोतारो वयं चास्या धेनोस्तत्पयः प्राप्नुमः । विविक्वान् । विचिर् पृथग्भाव इत्यस्य क्वसौ रूपम् । अविदत् । विदज्ञान इत्यस्य लङि बहुलं छन्दसीति शः । दुदुहे । दुह प्रपूरण इत्यस्य लिटि रूपम् । यद्वृत्तयोगादनिघातः । प्रत्ययस्वरः । पनितारः । पन स्तुतावित्यस्य तृचि रूपम् ॥ १ ॥

वसवः सर्वस्य वासयितारो हे देवा इन्द्रः पूषा च वृषणाभिमतफलस्यसेक्तारौ सुहस्ता कल्याणपाणी नासतौ मित्रावरुणौ वा । राजाना मित्रावरुणा सुपाणी इत्यादिषु दृष्टत्वात् । एते सर्वे देवाः । नेति सम्प्रत्यर्थे । इदानीं प्रीताः सन्तः शशयं नभसि शयानं मेघं दिवो नभसः सकाशात्सु दुदुह्रे । वृष्टिद्वारापेक्षितं फलं सुष्ठु दुहन्ति । यद्यस्माद्विश्वे सर्वे देवा अस्यां वेद्यां रणयन्त रमयन्ते वो युष्माकं सम्बन्धिन्यत्रलोके सुम्नं सुखकरमपेक्षितं फलं प्राश्याम् । प्राप्नुयाम् । सुहस्ता । हसेरसिहसीत्यादिना तन्प्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तः । बहुव्रीहावाद्युदात्तं द्व्यच्छन्दसीत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । दुदुह्रे । दुह प्रपूरण इत्यस्य लिटीरयो रे । रणयन्त । रमि क्रीडायाम् । ण्यन्तस्य लङि रूपम् । वर्णव्यापत्तिः । आश्याम् । अशू व्याप्तावित्यस्य लिङि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक् । व्यत्ययेन परस्मैपदं ॥ २ ॥

याजामयः । जमन्ति वर्षाकाले प्रादुर्भव्वन्तीति जामय ऒषधयः । वृष्णेऽपां वर्षकायेन्द्राय शक्तिं सेचनसामर्थ्यमिच्छन्ति । नमस्यन्तीः प्रह्वीभूतास्ता ओषधयोऽस्मिन्निन्द्रे गर्भं वृष्टिद्वारा पुश्पफलादिलक्षणगर्भादानादिसामर्थ्यं जानते । जानन्ति । वावशानाः फलं कामयमाना धेनवः सर्वस्य प्रीणयित्र्य ओषधयो महो वहान्ति नानाप्रकाराणि वपूंषि रूपाणि बिभ्रतं व्रीहियवनीवारादिफललक्षणं पुत्रं तनयमच्छाभिमुख्येन चरन्ति । प्रप्नुवन्ति । लोके हि हंभारवं कुर्वाणा धेनवो वत्समभिलक्ष्य गच्छन्ति । तद्वत् । यद्वा । जामयः । जमन्ति सर्वत्र प्रसरन्तीति जामयः सूर्यदीप्तयः । वृष्णेऽपां वर्षकाय । स्वरश्मिभिर्भ्ॐआन्रसानादाय पुनर्वर्षतीति वर्षकः सूर्यः । आदित्याज्जायते वृष्टिरिति स्मृतेश्च । तस्मै वर्षणशक्तिमिच्छन्ति । ता दीप्तयोऽस्मिन्नादित्ये गर्भमब्रूपगर्भाधानसामर्थ्यं जानन्ति ॥ जामयः । जमतेर्गतिकर्मणो जनिघसिभ्यामिण्णिति विधीयमानो बहुलवचनादस्मादपि भवति । नमस्यन्तीः । नमः शब्दान्नमोवरिवश्चित्रङः क्यजिति क्यच् । तदन्ताच्छतरि रूपम् । प्रत्ययस्वरः । जानते । ज्ञा अवबोधन इत्यस्य लटि रूपम् । अच्छ । निपातस्य चेति संहितायां दीर्घः ॥ ३ ॥

अध्वरे यज्ञे ग्राव्णः सोमाभिषवार्थमुपलान् युजानः प्रयुञ्जानोऽहं सुमेके सुरूपे रोदसी द्यावापृथिवौ मनीषा मनस ईषया स्तुतिलक्षणयावाचाच्छ विवक्मि । आभिमुख्येन स्त्ॐइ । हे अग्ने ते तव भूरिवारा यजमानैर्बहुवारं वरणीया दर्शताः कमनीयतया दरहनीया यजत्राः पूज्या इमा दीप्तयो मनवे मनुष्यव्यवहारार्थमूर्ध्वा ऊर्ध्वमुखा भवन्ति ॥ विवक्मि । वच परिभाशणे । लटि बहुलं छन्दसीति शपः श्लुः । अर्तिपिपर्त्योश्च बहुलं छन्दसीत्यभ्यासस्येत्वम् । चकारस्य कुत्वं व्यत्ययेन । युजानः । युजिबुधिदृशः किच्चेत्यानच् । कित्त्वादगुणः । चित्त्वादन्तोदात्तः । मनीशा । सुपो डादेशः ॥ ४ ॥

हे अग्ने ते तव मधुमत्युदकवती सुमेधाः । शोभना मेधा प्रज्ञा यस्याः सा । सर्वस्य ज्ञापयित्री या जिह्वा ज्वालारूची बहुव्याप्तिः सती देवेषु मध्य आह्वानार्थमुच्यते प्रेर्यते तया जिह्वया यजत्रान्यजनीयान्विश्वानेवानिहकर्मण्यस्माकमवसे रक्षणाया सादय । उपवेशय । किञ्च तान्विश्वान्देवान्मधूनिमदकरान् सोमान्पायय । सुमेधाः । नित्यमसिच् प्रजामेधयोरित्यसिच् । उच्यते । वच परिभाषणे । कर्मणि यकि रूपम् । यद्वृत्तयोगादनिघातः । उरूची अञ्चतेः क्विन् । अञ्चतेश्चोपसंख्यानमिति ङीप् । अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोप इति ङीप उदात्तत्वम् । पायय । पा पान इत्यस्य णौ परतः शाच्छासाह्वावावेषां युगिति युक् । तिङ उत्तरत्वादनिघातः ॥ ५ ॥

देव दीप्यमान हे अग्ने चित्रा नानारूपासश्चन्त्यस्मदन्यत्र सङ्गतिमकुर्वाणा या ते तव प्रमतिः प्रकृष्टा बुद्धिः पीपयत् अपेक्षितफलदानेनास्मान्वर्धयति । तत्र द्रुष्टान्तः । पर्वतस्येव धारा । यथा पर्वतस्य मेघस्योदकधारौषधिवनस्पत्यादिशु सङ्गतिं कुर्वाणा तान्वर्धयति तद्वत् । वसो सर्वस्य वासयितर्जातवेदो जातप्रज्ञ हे अग्ने तां प्रमतिं परहितकरणसमर्थां बुद्धिमस्मभ्यं रास्व । दत्स्व । तथा विश्वजन्यां सर्वजनहितां सुमतिं शोभनां बुद्धिं दत्स्व ॥ असश्चन्ति । सश्चतिर्गतिकर्मा । शतर्युगितश्चेति ङीप् । नञा समासे नञ्स्वरः । पीपयत् । पा पाने । ण्यन्तस्य लुङि चङे रूपम् । चङ्यन्यतरस्यामिति चङे परतः पूर्वस्योदात्तत्वम् । यद्वृत्तयोगादनिघातः । प्रमतिम् । तादौ च निति कृत्यताविति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । रास्व । रा दाने । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । लोटि रूपम् । आमन्त्रितस्याविद्यमानत्वान्निघाताभावः ॥ ६ ॥