शास॒द्वह्नि᳚र्दुहि॒तुर्न॒प्त्यं᳚ गाद्वि॒द्वा{4} ऋ॒तस्य॒ दीधि᳚तिं सप॒र्यन् ।
पि॒ता यत्र᳚ दुहि॒तुः सेक᳚मृ॒ञ्जन्त्सं श॒ग्म्ये᳚न॒ मन᳚सा दध॒न्वे ॥
शास᳚त् । वह्निः᳚ । दु॒हि॒तुः । न॒प्त्य᳚म् । गा॒त् । वि॒द्वान् । ऋ॒तस्य᳚ । दीधि᳚तिम् । स॒प॒र्यन् ।
पि॒ता । यत्र᳚ । दु॒हि॒तुः । सेक᳚म् । ऋ॒ञ्जन् । सम् । श॒ग्म्ये᳚न । मन᳚सा । द॒ध॒न्वे ॥
कुशिकः प्रसङ्गात् कञ्चित् शास्त्रार्थं ब्रूते । अपुत्रस्य पितुः पुत्री दायादा पुत्रिका सती । यतः सन्तानकृत्तस्याः पुत्र इत्यनयोच्यत इति । अपुत्रो यः पिता कन्यामन्यकुलं प्रापयति स वह्निरित्युच्यते । स पिता शासत् । अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलंकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः समे पुत्रो भवेदिति । वासि. १२-१२ । स्मृत्युक्तमनुशासनं कुर्वन् दुहितुः पुत्रिकाया नप्त्यं नप्तारं पौत्रं गात् । गच्छति । दुहितुः पुत्रत्वेन स्वीकाराद्दौहित्रं नप्तैभवं पिण्डदानादिकं कर्तव्यतया गात् । गच्छति । किं कुर्वन् । विद्वान् अस्यां दुहितरि जातः पुत्रो मम स्वधाकरो भविष्यतीति ज्ञानन् ऋतस्य सत्यस्य पुत्रोत्पादनसमर्थस्य रेतसो दीधितिं धर्तारं जामातरं तत्पतिं सपर्यन् वस्त्रालङ्गारादिना पूजयन् पिता नप्तृभवं गच्छति । यत्र यस्मिन्विषये पितापुत्रो जनको दुहितुरप्रत्तायाः स्वकन्यायाः सेकं रेतसः सेकं तस्यां रेतःसेकमृञ्जन् प्रसाधयन् शग्म्येन सुखनिमित्तेन मनसा संदधन्वे । आत्मानं सन्धत्ते । अपुत्रत्वनिमित्तदुःखापगमात् । यस्या दुहितुः पिता पालकः पतिर्जामाता सेकं तस्यां रेतः सेकमृञ्जन् प्रसाधयन् सं शग्म्येन केवल्स्ं सुखनिमित्तेन मनसा तया स्वशरीरं सन्दधन्वे । सन्धत्ते । नतु पुत्रनिमित्तेन मनसा । एतमर्थं यास्कोऽप्याह । प्रशास्ति वोढा सन्तानकर्मणे दुहितुः पुत्रभावम् । दुहिता दुर्हिता दूरे हिता दोग्धेर्वा । नप्तारमुपागमद्दौहित्रं पौत्रमिति विद्वान्प्रजननयज्ञस्य रेतसो वाङ्गादङ्गात्संभूतस्य हृदयादधै जातस्य मातरि प्रत्यृतस्य विधनं पूजयन्नित्यादिना । नि.३-४ । शासत् । शासेः शतर्यभ्यस्तत्वान्नुमभावः । दुहितुः । दुह प्रपूरणे । नप्तैनेष्टृ इत्यादिना तृचि विपातनादिडागमः । चित्स्वरः । नप्त्यम् । नप्तरि भवम् । भवे छन्दसीति यत् । रीङादेशः । यस्येति लोपः । रेफलोपश्छान्दसह् । तित्स्वरितः । तात् । इण् गतावित्यस्य छान्दसे लुङि रूपम् । ऋञ्जन् । ऋञ्जतिः प्रसाधनकर्मा । शग्म्येन । शं सुखं गच्छन्तीति गमेरौणादिकः कप्रत्ययः । कित्त्वाद्गमहनेत्यादिनोपधालोपः । शग्मे साधुरिति तत्र साधुरिति यत्प्रत्ययः । वीरवीर्यौ चेत्यत्र यतोऽनाव इत्यस्यानित्यत्वस्य ज्ञापितत्वादत्र तित्स्वरः । दधन्वे । धवि सौत्रो धातुः । लिटि रूपम् । प्रत्ययस्वरः । यद्योगादनिघातः ॥ १ ॥
न जा॒मये॒ तान्वो᳚ रि॒क्थमा᳚रैक्च॒कार॒ गर्भं᳚ सनि॒तुर्नि॒धान᳚म् ।
यदी᳚ मा॒तरो᳚ ज॒नय᳚न्त॒ वह्नि᳚म॒न्यः क॒र्ता सु॒कृतो᳚र॒न्य ऋ॒न्धन् ॥
न । जा॒मये᳚ । तान्वः᳚ । रि॒क्थम् । अ॒रै॒क् । च॒कार᳚ । गर्भ᳚म् । स॒नि॒तुः । नि॒॑धान᳚म् ।
यदि᳚ । मा॒तरः᳚ । ज॒नय᳚न्त । वह्नि᳚म् । अ॒न्यः । क॒र्ता । सु॒॑कृतोः᳚ । अ॒न्यः । ऋ॒न्धन् ॥
अभ्रातृकाया दुहितुः पुत्रिकाकरणात् सा रिक्थभागित्युक्तम् । भ्रातृमत्यास्तस्यारिक्तभाक्त्वं नास्तीति ब्रूते । तान्वस्तनूज औरसः पुत्रो जामये भगिन्यै रिक्थं पित्रैं धनं नारैक् । व प्ररेचयति । न प्रददाति । किं तर्हि । सनितुरेनां सम्भजमानस्य भर्तुर्गर्भम् । षष्ठ्यर्थे द्वितीया । गर्भस्य निधानं रेतः सेकनिधानीमेनां चकार । पाणिग्रहणेन संस्कृतामेनां करोति । न तु तस्यै रिक्थं ददातीत्यभिप्रायः । असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः । भगिन्यश्च निजादम्शाद्दत्वान्तं तु तुरीयकमिति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । २-१२४ । स्त्रीपुंसलणस्यापत्यस्यैकोत्पाद्यत्वाविशेषात्पुमुपत्यस्य को विशेष इत्याशंक्य विशेषु दर्शयति । यदि यद्यपि मारतो माता पितरौ वह्निम् । अवह्निः स्त्री वह्निः पुमान् स्वभार्यया वोढृत्वात् । अवह्निश्च वह्निः । तादृशं स्त्रीपुंसलक्षणमपत्यं जनयन्त । तथापि तयोर्मध्येऽन्यः पुं लक्शणः सुकृतोः शोभनस्य पिंडदानादेः कर्मणः कर्ता भवति । अन्यः स्त्री लक्षण ऋन्धन् वस्त्रालंकारादिना ऋध्यमान एव भवति । पिण्डदानादिकर्तृत्वात्पुत्रो दायार्हः दुहिता तथा नेति न दायार्हा सातु केवलं परस्मै दीयते । तथा च निरुक्तम् । न जामये भगिन्यै । जामिरन्येऽस्यां जनयन्ति जामपत्यं जमतेर्वा स्याद्गतिकर्मणो निर्गमनप्रायाभवति । तान्व आत्मजः पुत्रो रिक्थं पारिचत्प्रादाच्चकारैनां गर्भनिधानीं सनितुर्हस्तग्राहस्य यदिह मातरोऽजनयन्त वह्निं पुत्रमवह्निं च स्त्रियमन्येतरः सन्तानकर्ता भवति पुमान्दायादोऽन्यतरोऽर्धयित्वा जामिः प्रदीयते परस्मै । नि. ३-६ । इति । तान्वः । तन्वाः प्राणाधिष्ठितत्त्वात्तनूः प्राणवती । तद्विकार इत्यर्थे प्राणिरजतादिभ्योऽञित्यत्र संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वाद्गुणाभावः । रिक्थम् । रिचिर् विरेचने । पातॄतुदिवचिरिचिभ्यस्थक् । प्रत्ययस्वरः । अरैक् । रिचिर् विरेचन इत्यस्य लुङि सिचि वदव्रजेत्यादिना वृद्धिः । बहुलं छन्दसीतीडभावः । हल्ज्यादिसंयोगान्तलोपौ । निघातः । सनितुः । षण सम्भक्तावित्यस्य तृचि रूपम् । निघानम् । दधातेर्ल्युटि रूपम् । चित्स्वरः । मारतः । पिता मात्रेति पितुः शेषे प्राप्ते मातुः शेषश्छान्दसः । द्विर्वचनस्य बहुवचनं पूजार्थम् । जनयन्त । जनेर्णिचि रूपम् । वह्निम् । पुमान् स्त्रिया । पा. १-२-६७ । इति वह्नेः शेषः । सुकृतोः । करोतेरौणादिकः क्तुप्रत्ययः । ऋन्धन् । ऋधु वृद्धौ । व्यत्ययेन श्नम् ॥ २ ॥
अ॒ग्निर्ज᳚ज्ञे जु॒ह्वा॒३॒᳚ रेज᳚मानो म॒हस्पु॒त्रा{4} अ᳚रु॒षस्य᳚ प्र॒यक्षे᳚ ।
म॒हान्गर्भो॒ मह्या जा॒तमे᳚षां म॒ही प्र॒वृद्धर्य᳚श्वस्य य॒ज्ञैः ॥
अ॒ग्निः । ज॒ज्ञे॒ । जु॒ह्वा᳚ । रेज᳚मानः । म॒हः । पु॒त्रान् । अ॒रु॒षस्य᳚ । प्र॒॑यक्षे᳚ ।
म॒हान् । गर्भः᳚ । महि᳚ । आ । जा॒तम् । ए॒षा॒म् । म॒ही । प्र॒॑वृत् । हरि᳚॑अश्वस्य । य॒ज्ञैः ॥
हे इन्द्र आरुषस्यारोचमानस्य तव प्रयक्षे यज्ञार्थं जुह्वा ज्वालाभीरेजमानः कम्पमानोऽग्निर्महः प्रभूतान् पुत्रान् रश्मीन् जज्ञे । उत्पादयामास । एषां रश्मीनां गर्भो जलात्मना क्रोडिकारो महानासीत् । किञ्च एषां रश्मीनां मेलनं आ जातं सर्वत ओषध्यात्मना जातं महि महदभूत् । किञ्च एषां रश्मीनां प्रवृत् अनेन प्रकारेण प्रवृत्तिर्हर्यश्वस्येन्द्रस्य यज्ञैर्यज्ञार्हैः सोमाहुतिभिर्मही महती भवति । जज्ञे । जनी प्रादुर्भाव इत्यस्य लिटि रूपम् । अन्तर्भाविण्यर्थः । जुह्वा । जुहोतेर्द्वे दीर्घश्चेति क्विप् द्विर्वचनं दीर्घश्च धातोः । उदात्तस्वरितयोरिति स्वरितत्वम् । हर्यश्वस्य । हरी अश्वौ यस्येति बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । ॥ ३ ॥
अ॒भि जैत्री᳚रसचन्त स्पृधा॒नं महि॒ ज्योति॒स्तम᳚सो॒ निर᳚जानन् ।
तं जा᳚न॒तीः प्रत्युदा᳚यन्नु॒षास॒ः पति॒र्गवा᳚मभव॒देक॒ इन्द्र᳚ः ॥
अ॒भि । जैत्रीः᳚ । अ॒स॒च॒न्त॒ । स्पृ॒धा॒नम् । महि᳚ । ज्योतिः᳚ । तम᳚सः । निः । अ॒जा॒न॒न् ।
तम् । जा॒न॒तीः । प्रति᳚ । उत् । आ॒य॒न् । उ॒षसः᳚ । पतिः᳚ । गवा᳚म् । अ॒भ॒व॒त् । एकः᳚ । इन्द्रः᳚ ॥
जैत्रीर्जित्वर्यो विशो मरुतः स्पृधानं वृत्रेण सह स्पर्धमानमिन्द्रमभ्यसचन्त । सर्वतः समगच्छन् । ते च मरुतस्तस्मिन्वृत्रे हते महि महत् ज्योतिः सूर्याख्यं तेजस्तमसस्तमोरूपाद्बृत्रान्निरजानन् । निर्गतमज्ञासिषुः । तत इन्द्रं वृत्रहन्तारमुदितं सूर्यं जानतीर्जानाना उषसस्तं प्रत्युत् अभिलक्ष्यैव आयन् प्राप्नुवन् । अथ तत्रोद्भूतानां गवां रश्मीनामेकोऽद्वितीय एवेन्द्रः पतिरभवत् । जैत्रीः । जयतेस्तृनि रूपम् । गुणस्य स्थाने व्यत्ययेन वृद्धिः । नित्स्वरः । असचन्त । षच समवाय इत्यस्य लङि रूपम् । स्पृधानम् । स्पर्ध सङ्घर्षे । छन्दसि कानजादेशः । छन्दसि द्विर्वचनस्य विकल्पितत्वाद्द्विर्वचनाभावः । चित्स्वरः । अजानन् । ज्ञा अवबोहन इत्यस्य लङि रूपम् । निघातः । आयन् । अय प गतावित्यस्य लङि रूपं ॥ ४ ॥
वी॒ळौ स॒तीर॒भि धीरा᳚ अतृन्दन्प्रा॒चाहि᳚न्व॒न्मन᳚सा स॒प्त विप्रा᳚ः ।
विश्वा᳚मविन्दन्प॒थ्या᳚मृ॒तस्य᳚ प्रजा॒नन्नित्ता नम॒सा वि᳚वेश ॥
वी॒ळौ । स॒तीः । अ॒भि । धीराः᳚ । अ॒तृ॒न्द॒न् । प्रा॒चा । अ॒हि॒न्व॒न् । मन᳚सा । स॒प्त । विप्राः᳚ ।
विश्वा᳚म् । अ॒वि॒न्द॒न् । प॒थ्या᳚म् । ऋ॒तस्य᳚ । प्र॒॑जा॒नन् । इत् । ता । नम᳚सा । आ । वि॒वे॒श॒ ॥
पुरा किलाङ्गिरसां गावः पणिनामकैरसुरैरपहृत्य निघ्ढे कस्मिञ्चित्पर्वते स्थापिताः । ते चाङ्गिरसस्त्वस्तत्प्राप्त्यर्थमिन्द्रं तुष्टुवुः । स्तुतश्च स इन्द्रो गवानेषणाय देवशुनीं प्राहिणोत् । सा च गवां गवेषणपरा सती तत्स्थानमलभता । तया विज्ञापित इन्द्रस्ता गा आनीयाङ्गिरोभ्यः प्रादादित्यैतिहासिकी कथा । तथा चास्या ऋचोऽयमर्थः । धीरा धीमन्तः सप्त विप्रा मेधाविनः सप्तसङ्ख्याका अङ्गिरसो वीळौ दृढे पर्वते सतीर्निरुद्धाः सतीर्गा अभि अभिलक्ष्यातृन्दन् । निधानमपावृण्वन् । उपेक्षामकुर्वन् । ततस्तेऽङ्गिरसः पर्वतविले गावः सन्तीति मनसा निश्चित्य प्राचा येन मार्गेण प्रविष्टास्तेनैव प्राचीनेन मार्गेण ता गा अहिन्वन् । निरगमयन् । यद्वा प्राचा । प्रकर्षेणेन्द्रमञ्चति प्राप्नोतीति प्राक् । तेनेन्द्रविषयेण मनसा । मन्यत इति मनः स्तोत्रम् । तेन स्तोत्रेणाहिन्वन् । अवर्धयन् । इन्द्रं तुष्टमकुर्वन् । स्तुत्वा च ऋतस्य पथ्यां यज्ञस्य मार्गे साधुभूतां विश्वां सर्वामपहृतां गामविन्दन् । अलभन्त । ततः स इन्द्रस्ता तान्यङ्गिरसां कर्माणि प्रजानन्नित् प्रकर्षेण जानन्निन्द्रो नमसा नमस्कारेणाङ्गिरसः सम्भावयन् तैरधिष्ठितं पर्वतमाविवेश ॥ अतृन्दन् । उतृदिर्हिम्सानादरयोरित्यस्य लङि रुधादित्वात् श्नम् । तस्य श्नसोरित्यल्लोपः । निघातः । प्राचा । अन्चेश्छन्दस्य सर्वनामस्थानमिति विभक्तेरुदात्तत्वम् । अघ्न्वन् । हि गतिवर्धनयोरित्यस्य लङि रूपम् । अविन्दन् । विद्लृ लाभ इत्यस्य लङि मुचाधित्वान्नुम् । निघातः । पथ्याम् । पथि साधुरित्यर्थे तत्र साधुरिति यत्प्रत्ययः । यचिधमिति भसंज्ञायां नस्तद्धित इति टिलोपः । यतोऽनाव इत्यसानित्यत्वात्तित्स्वरित इति स्वरितः । विवेश । विश प्रवेशन इत्यस्य लिटि रूपं ॥ ५ ॥
वि॒दद्यदी᳚ स॒रमा᳚ रु॒ग्णमद्रे॒र्महि॒ पाथः᳚ पू॒र्व्यं स॒ध्र्य᳚क्कः ।
अग्रं᳚ नयत्सु॒पद्यक्ष᳚राणा॒मच्छा॒ रवं᳚ प्रथ॒मा जा᳚न॒ती गा᳚त् ॥
वि॒दत् । यदि᳚ । स॒रमा᳚ । रु॒ग्णम् । अद्रेः᳚ । महि᳚ । पाथः᳚ । पू॒र्व्यम् । स॒ध्र्य᳚क् । क॒रिति᳚ कः ।
अग्र᳚म् । न॒य॒त् । सु॒॑पदी᳚ । अक्ष᳚राणाम् । अच्छ᳚ । रव᳚म् । प्र॒थ॒मा । जा॒न॒ती । गा॒त् ॥
यदि यदा सरमेन्द्रेण गवान्वेषनार्थं प्रेषिता सरमा नाम देवशुन्यद्रेरुग्णं भग्नं द्वारं विदत् अलभत तदानीमिन्द्रो महि महत्पूर्व्यं पूर्वं प्रेषण कालेऽन्नादिनीं ते प्रजां करिष्यामीति प्रतिज्ञातं सध्र्यक् इतरैरपि भोज्यैः सद्रीचीनं पाथो गव्यादिलक्षणमन्नं कः । अकार्षीत् । तस्मै दत्तवान् । ततः सुपदी शोभनपादयुक्ता सा सरमाक्षराणां क्षयरहितानां गवामग्रं प्रान्तं नयत् । प्राप्नोत् । कुत इत्यत आह । यतो रवं तेषां हंभारवं प्रथमा प्रथमं जानती सती अच्छ शब्दाभिमुख्येन गात् । जगाम । विदत् । व्द्लृ लाभ इत्यस्य लुङि लृदित्त्वात् च्लेरङादेशः । तस्य स्वरः । सरमा । सृ गतौ । औणादिकोऽमप्रत्ययः । सरतीति । सरमा सरणादिति यास्कः । प्रत्ययस्वरः । रुग्णम् । रुजो भङ्ग इत्यस्य निश्ठायामोदितश्चेति नत्वम् । प्रत्ययस्वरः । पाथः । पा रक्षणे । अन्ने च । उ. ४-२०४ । इत्यसुन्प्रत्ययः । थुडागमः । पातीति पाथोऽन्नम् । नित्स्वरः । सध्र्यक् । अञ्चु गतिपूजनयोः । ऋत्विगित्यादिना क्विन् । सहाञ्चतिति । सहस्य सध्रिति सध्र्यादेशः । क्विन्प्रत्ययस्य कुत्वम् । अद्रि सध्र्योरन्तोदात्तत्वनिपातनं कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थमिति सध्रि इत्यादेशोऽन्तोदात्तः । यणादेशे कृत उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरित इति यणः स्वरितत्वम् । कः । करोतेर्लुङि सिपि च्लेर्मन्त्रे घसह्वरेत्यादिना लुक् । गुणे कृते हल्ण्यादिना सिपो लोपः । विसर्जनीयः । निघातः नयत् । नयतेर्लङि रूपम् । सुपदी । पादोऽन्यतरस्याम् । पा. ४-१-८ । इति ङीप् । गात् । इणो लुङि रूपम् ॥ ६ ॥
अग᳚च्छदु॒ विप्र᳚तमः सखी॒यन्नसू᳚दयत्सु॒कृते॒ गर्भ॒मद्रि᳚ः ।
स॒सान॒ मर्यो॒ युव᳚भिर्मख॒स्यन्नथा᳚भव॒दङ्गि᳚राः स॒द्यो अर्च᳚न् ॥
अग᳚च्छत् । ऊं॒ इति᳚ । विप्र᳚॑तमः । स॒खि॒॑यन् । असू᳚दयत् । सु॒॑कृते᳚ । गर्भ᳚म् । अद्रिः᳚ ।
स॒सान᳚ । मर्यः᳚ । युव᳚॑भिः । म॒ख॒स्यन् । अथ᳚ । अ॒भ॒व॒त् । अङ्गि᳚राः । स॒द्यः । अर्च᳚न् ॥
विप्रतमोऽतिशयेन मेधावी श्खीयन् अङिरसोभिः साकमात्मनः सखित्वमिच्छन् इन्द्रोऽगच्छत् । गोभिरधिष्ठितं पर्वतमगमदेव । सोऽद्रिः सखित्वमिच्छन् सुकृते सुष्ठु युद्धकर्त्र इन्द्राय गर्भं गवात्मकं गर्भमसूदयत् । निरगमयत् । युवभिर्नित्यतरुणैमरुद्भिः सह मखस्यन् गोधनमङ्गीरसामिच्छन् मर्योऽसुराणां मारयितेन्द्रः ससान । असुरैरपहृतास्ता गा भेजे । अथानन्तरमङ्गिराः सप्तानामङ्गिरसां मध्ये वरिष्ठोङ्गिरा ऋषिरिन्द्रात्ता गा लब्ध्वा सद्यस्तदानीमेवार्चन् इन्द्रं पूजयन्नभवत् । आगच्छत् । गमेर्लङि रूपम् । सखीयन् । सुपः आत्मनः क्यच् । असूदयत् । षूद निरास इत्यस्य ण्यंशस्य लङि रूपम् । ससान । षण सम्भक्ता वित्यस्य लिटि णलि रूपम् । लित्स्वरः । व खस्यन् । छन्दसि परेच्छायामिति परेच्छायामपि क्यच् । सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसायां सुग्वक्तव्य इति सुगामः । एकादेशस्वरः । अङ्गिराः । सृ गतौ । अङ्गारशब्द उपपदे सर्तेर्धातोरसुन्प्रत्ययः । उपपदे गकारात्परस्येत्वमन्त्यलोपश्च धातोर्लोपश्च अङ्गिराः । उ. ४-२३५ । इति सूत्रेण नोपात्यते । भुतकालेऽङ्गारेभ्यः सृत इत्यङ्गिरा ऋषिः । अङ्गारेष्वङ्गिरा इति यास्कः । नित्स्वरः ॥ ७ ॥
स॒तःस᳚तः प्रति॒मानं᳚ पुरो॒भूर्विश्वा᳚ वेद॒ जनि᳚मा॒ हन्ति॒ शुष्ण᳚म् ।
प्र णो᳚ दि॒वः प᳚द॒वीर्ग॒व्युरर्च॒न्त्सखा॒ सखी{4}᳚रमुञ्च॒न्निर᳚व॒द्यात् ॥
स॒तः॑स᳚तः । प्र॒ति॒॑मान᳚म् । पु॒रः॒॑भूः । विश्वा᳚ । वे॒द॒ । जनि᳚म । हन्ति᳚ । शुष्ण᳚म् ।
प्र । नः॒ । दि॒वः । प॒द॒॑वीः । ग॒व्युः । अर्च᳚न् । सखा᳚ । सखी᳚न् । अ॒मु॒ञ्च॒त् । निः । अ॒व॒द्यात् ॥
योयमिन्द्रः सतः सत उत्तमस्य वस्तुनः प्रतिमानम् । प्रतिमीयत उपमीयतेऽनेन सर्वमिति प्रतिमानं प्रतिनिधिः यद्वा सतः सतो जातस्य सर्वस्य प्रतिमानं स्वस्य महत्त्वेन प्रतिमातीयत्तया सर्वं परिच्छिनत्तीत्यर्थः । पुरोभूर्युद्धे पुरतः शत्रूनवाप्नोतीति पुरोभूश्च विश्वा जनिम सर्वाणि जातानि वेद जानाति शुष्णं शुष्णनामानमसुरं हन्ति । पदवीः कवितमो गव्युर्गोधनमङ्गिरसामिच्छन् अस्माकं सुखेन्द्रः सखीन्नोस्मान् दिवो म्यलोकादागत्य प्रार्चन् प्रकर्षेण पूजयन् अवद्याद्पृत्रबाधरूपाद्दोषान्निरमुञ्चत् । नितरां मुञ्चतु । प्रतिमानम् । मातीति मानम् । औणादिको नन्प्रत्ययः । यद्वा करणे ल्युट् । पुरोभूः भू प्राप्तौ क्विप् । वेद । वेत्तेर्लिटि रूपम् । जनिम जनी प्रादुर्भावे जनिहृभ्यामिमनिन्नितीमनिन्प्रत्ययः । भूतकाले जातानीति जनिम । सुपां सुलुगिति सुपो लुक् । नित्स्वरः हन्ति । हन्तेर्लटि रूपम् । वाक्यभेदादनिघातः । शुष्णं शोषयतीति शुष्ण प्रणम् । उपसर्गाद्बहुलमिति सम्हितायां णत्वम् । पदवीः । वी कान्त्यादिषु । क्विप् पदानि वेत्ति परस्परसङ्गतानि करोतिति पदवीः कविः । गव्युः । गोशब्दात्परेच्छायां छन्दसीति क्यच् । वान्तो यि प्रत्यय इति वान्तादेशः । क्याच्छन्दसीत्युप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । अर्चन् । अर्चतेः शतरि रूपम् । सखीन् । सम्हितायां नकारस्य दीर्घादटीति रुः । पूर्वस्य वर्णस्य अत्रानुनासिक इत्यनुनासिकादेशः । अमुञ्चत् । मुच्लृ मोक्षण इत्यस्य लङे ते मुचादीनामिति नुमागमः । निघातः । अवद्यात् । वद व्यक्तायां वाचीत्यस्य नञ्पूर्वस्य गर्ह्यार्थेऽवद्यपण्यवर्या इति निपातनात् । पा. ३-१-१०१ । यत्प्रत्ययः ॥ ८ ॥
नि ग᳚व्य॒ता मन᳚सा सेदुर॒र्कैः कृ᳚ण्वा॒नासो᳚ अमृत॒त्वाय᳚ गा॒तुम् ।
इ॒दं चि॒न्नु सद᳚नं॒ भूर्ये᳚षां॒ येन॒ मासा{4}॒ असि᳚षासन्नृ॒तेन᳚ ॥
नि । ग॒व्य॒ता । मन᳚सा । से॒दुः॒ । अ॒र्कैः । कृ॒ण्वा॒नासः᳚ । अ॒मृ॒त॒॑त्वाय᳚ । गा॒तुम् ।
इ॒दम् । चि॒त् । नु । सद᳚नम् । भूरि᳚ । ए॒षा॒म् । येन᳚ । मासा᳚न् । असि᳚सासन् । ऋ॒तेन᳚ ॥
गव्यता गा इच्छता मनसा युक्ता अर्कैरर्चनीयैः स्तोत्रैरमृतत्वाय देवत्वप्राप्त्यर्थं गातुम् । गच्छन्त्यनेनेति गातुर्मार्गः । अमृतत्वप्राप्त्युपाय भूतं मार्गं कृण्वानासः कुर्वाणास्तेऽङ्गिरसो निषेदुः । सत्राख्ये कर्मण्यासीदन् । एषामङ्गिरसामिदं चित्सदनं इदमेव सत्राख्ये कर्मण्यासदनं भुरि नु । प्रभूतम् । अमृतत्वप्राप्त्यर्थं महानुपायः खलु । कुत इत्यत आह । ऋतेन सत्यभूतेन येन सत्रकर्मणा तेऽङ्गिरसो मासानभिप्लवपृष्ट्यषडहैः कल्पितान् मासान् असिसासन् । सम्भक्तुमैच्छन् ॥ गव्यता । गोशब्दात् क्यचि रूपम् । वान्तो यि प्रत्यय इति वान्तादेशः । एकादेशस्वरः । सेमः । सदेर्लिटि अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटीत्येत्वाभासलोपौ । निघातः । कृण्वानासः । कृवि हिम्सा करणयोरित्यस्य ताच्छिलिकश्चानश् । धिन्विकृण्व्योरच्छेत्युप्रत्ययः । चित्स्वरः । गातुम् । गाङ् गतौ । कमिमनिजनिगाभापायाहिभ्य इति करणे तु प्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । असिषासन् । षण सम्भक्तावित्यस्य सनि जनसनखनां सन्झलोरित्यात्वम् । आभ्यासस्य सन्यत इतीत्वम् । सनोतेरन इति सम्हितायां षत्वम् । तदन्ताल्लङि रूपम् । यद्वृत्तयोगादनिघातः ॥ ९ ॥
स॒म्पश्य᳚माना अमदन्न॒भि स्वं पयः᳚ प्र॒त्नस्य॒ रेत᳚सो॒ दुघा᳚नाः ।
वि रोद᳚सी अतप॒द्घोष᳚ एषां जा॒ते नि॒ष्ठामद᳚धु॒र्गोषु᳚ वी॒रान् ॥
स॒म्॑पश्य᳚मानाः । अ॒म॒द॒न् । अ॒भि । स्वम् । पयः᳚ । प्र॒त्नस्य᳚ । रेत᳚सः । दुघा᳚नाः ।
वि । रोद᳚सी॒ इति᳚ । अ॒त॒प॒त् । घोषः᳚ । ए॒षा॒म् । जा॒ते । निः॒॑स्थाम् । अद᳚धुः । गोषु᳚ । वी॒रान् ॥
स्वं स्वकीयं गोधनमभि अभिलक्ष्य सम्पश्यमाना मदीया एता गाव इत्यात्मीयतया जानानास्तेऽङ्गिरसः प्रत्नस्य पुरा जातस्य रेतसस्तदुपलक्षितस्य पुत्रस्य धारणार्थं पयो दुघानास्ता गाः पयो दुहन्तः सन्तोऽमदन् । अह्यष्यन् । एशामङ्गिरसां घोषो हर्षादुत्पन्नो महाध्वनिः स्तुतिजातो वा रोदसी द्यावा पृथिवौ व्यतपत् । ते व्याप्यातपिष्ट । ततस्तेऽङ्गिरसो जात आत्मि यतया सम्पत्नी चराचरात्मके वस्तुनि निष्थां पूर्वं यथा स्थिमकार्षुः । तथा गोष्वाहृतासु वीरान् रक्षाकर्मण्यतिशूरान्पुरुषानदधुः । स्थापयामासुः ॥ सम्पश्यमानाः । संपूर्वस्य दृशेर्दृशेश्चेति वक्त्व्यमित्यात्मनेपदम् । शनाचो लसार्वधातुकस्वरेणानुदात्तत्वे कृते धातुस्वरः । अमदन् । मदी हर्ष इत्यस्य लुङि णिच्यङे रूपम् । निघातः । दुघानाः । दुह प्रपूरण इत्यस्मात् शानच् । अदादित्वाच्छपो लुक् । घत्वं छान्दसम् । वृषादित्वादाद्युदात्तः अतपत् । विपूर्वस्य तपतेरत्र सकर्मकत्वादात्मनेपदाभावः । लङि रूपं घोषः । घुष सम्शब्दने । घञन्तः । ञिओत्स्वरः । निष्थाम् । ष्ठा गतिनिवृत्तौ । स्थः क च । पा. ३-२-७७ । इति क्विप् । कृदुत्तरस्वरः । अदधुः । दधातेर्लङि झेः सिजभ्यस्तेति जुसादेशः । वाक्यभेदान्निघाताभावः । गोशु । सावेकाच इति विघक्तेरुदात्तत्वे प्राप्ते न गोश्वन्निति प्रतिषिद्धत्वात्प्रातिपदिकस्वरः ॥ १० ॥
स जा॒तेभि᳚र्वृत्र॒हा सेदु᳚ ह॒व्यैरुदु॒स्रिया᳚ असृज॒दिन्द्रो᳚ अ॒र्कैः ।
उ॒रू॒च्य᳚स्मै घृ॒तव॒द्भर᳚न्ती॒ मधु॒ स्वाद्म᳚ दुदुहे॒ जेन्या॒ गौः ॥
सः । जा॒तेभिः᳚ । वृ॒त्र॒॑हा । सः । इत् । ऊं॒ इति᳚ । ह॒व्यैः । उत् । उ॒स्रियाः᳚ । अ॒सृ॒ज॒त् । इन्द्रः᳚ । अ॒र्कैः ।
उ॒रू॒ची । अ॒स्मै॒ । घृ॒त॑व᳚त् । भर᳚न्ती । मधु᳚ । स्वाद्म᳚ । दु॒दु॒हे॒ । जेन्या᳚ । गौः ॥
स इन्द्रो जातेभिः सहायतया सम्पन्नैर्मरुद्भिः सहितः सन् वृत्रहा वृत्रस्यासुरस्य हन्ता भवति । सेदु स एवेन्द्रोऽर्कैरर्चनीयैः अत एव हव्यैर्होतव्यैर्मरुद्भिः सहितः सन् उस्रियाः । ऊर्ध्वं वसुत्यासु क्षीरादिरूपं हविरित्युस्रियागावः । यद्वा ऊर्ध्वं क्षीरदधिनवनीतादि क्रमेणासु वसतीति । उस्रियेति गोनामोत्स्राविणोऽस्यां भोगाः । नि. ४-१९ । इति यास्कः । ता गा उदसृजत् । यज्ञार्थं सम्यक् ससर्ज । यस्मादेवं तस्मात् घृतवत् घृतोपेतं क्षीरादिकं हविर्भरन्ती बिभ्राणा आत एवोरूची । उरु प्रभूतमग्निहोत्रादिकमाञ्चति हविः प्रदातुं प्राप्नोतित्युरूची । जेन्या जेतव्या प्रशस्ता गौरस्मै यजमानाय स्वाद्म स्वादुतरं क्षीरादि दुदुहे । दुह्यते स्म ॥ उस्रियाः । वस निवास इत्यस्मात् स्फायिन्तञ्चीत्यादिना रक्प्रत्ययः । उस्रशब्दात् स्वार्थे घप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । यद्वा सृ गतौ । उत्पूर्वस्य सरतेः कप्रत्ययः । पूर्वपदस्यान्त्यलोपश्छान्दसः । अत्रापि स्वार्थिको घप्रत्ययः । असृजत् । सृज विसर्ग इत्यस्य लङे रूपम् । उरूची । उर्वञ्चतीति क्विन् । अञ्चतेश्चोपसङ्ख्यानमिति ङीप् । उदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तः । दुदुहे । दुह प्रपूरण इत्यस्य लिटि रूपम् । जेन्या । ययतेः कृत्यार्थे केन्प्रत्ययः । इकारलोपश्छान्दसः । प्रत्ययस्वरः ॥ ११ ॥
पि॒त्रे चि᳚च्चक्रु॒ः सद᳚नं॒ सम᳚स्मै॒ महि॒ त्विषी᳚मत्सु॒कृतो॒ वि हि ख्यन् ।
वि॒ष्क॒भ्नन्त॒ः स्कम्भ᳚नेना॒ जनि᳚त्री॒ आसी᳚ना ऊ॒र्ध्वं र᳚भ॒सं वि मि᳚न्वन् ॥
पि॒त्रे । चि॒त् । च॒क्रुः॒ । सद᳚नम् । सम् । अ॒स्मै॒ । महि᳚ । त्विषि᳚॑मत् । सु॒॑कृतः᳚ । वि । हि । ख्यन् ।
वि॒॑स्क॒भ्नन्तः᳚ । स्कम्भ᳚नेन । जनि᳚त्री॒ इति᳚ । आसी᳚नाः । ऊ॒र्ध्वम् । र॒भ॒सम् । वि । मि॒न्व॒न् ॥
सत्रमनुतिष्ठन्तोऽङ्गिरसः पित्रे चित्पालकायास्मा इन्द्राय म्नहि महत् त्विषीमद्दीप्तिमत् सदनमत्त्तमं स्थानं सञ्चक्रुः । कथमिति चेदुच्यते । यतः सुकृतः समुपार्जितकर्माणस्तेऽङ्गिरसस्तादृशमिन्द्रस्योचितं स्थानं वि हि ख्यन् । विशेषेणादर्शयन् खलु । कुत इत्यत आह । आसीनाः सत्रमुपतिष्ठन्तस्तेऽङ्गिरसो जनित्री सर्वस्य जगतो जनयित्रौ द्यावापृथिवौ स्कम्भनेन स्तम्भनसाधनेनान्तरिक्शेण विष्क्भ्नन्तो यथा ते रोदस्यावधो न पततस्तथा विष्टब्धीकुर्वन्तः सन्तो रभसं वेगवन्तं तमिन्द्रमूर्ध्वं द्युलोके वि मिन्वन् । हविः स्वीकरणार्थं विशेषेणास्थापयन् । चक्रुः । करोतेर्लिट्युसि रूपम् । निघातः । ख्यन् । ख्या प्रकथने । अस्य लुङि च्लेरस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्गित्यङादेशः । आतो लोप इटीत्याकारलोपः । हियोगादनिघातः । विश्कभ्नन्तः । स्कन्भु रोधने । सौत्रो धातुः । तस्माच्छतरि रूपम् । वेः स्कभ्नातेर्नित्यम् । पा. ८-३-७७ ॥ इति षत्वम् । शतृप्रत्ययस्वरः । जनित्री । ऋन्नेभ्यो ङेप् । जनिता मन्त्र इति निपातनाण्णिलोपः । वा छन्दसीति सवर्णदीर्घः । आसीनाः । आस उपवेशन इत्यस्माच्छानच् । ईदासः । पा. ७-२-८३ । इतीकारः । शानचो लसार्वधातुकस्वरे कृते धातुस्वरः । मिन्वन् । डुमिञ् प्रक्षेपन इत्यस्य लङे रूपम् । निघातः ॥ १२ ॥
म॒ही यदि᳚ धि॒षणा᳚ शि॒श्नथे॒ धात्स᳚द्यो॒वृधं᳚ वि॒भ्वं१॒᳚ रोद᳚स्योः ।
गिरो॒ यस्मि᳚न्ननव॒द्याः स᳚मी॒चीर्विश्वा॒ इन्द्रा᳚य॒ तवि᳚षी॒रनु᳚त्ताः ॥
म॒ही । यदि᳚ । धि॒षणा᳚ । शि॒श्नथे᳚ । धात् । स॒द्यः॒॑वृध᳚म् । वि॒॑भ्व᳚म् । रोद᳚स्योः ।
गिरः᳚ । यस्मि᳚न् । अ॒न॒व॒द्याः । स॒म्॑ई॒चीः । विश्वाः᳚ । इन्द्रा᳚य । तवि᳚षीः । अनु᳚त्ताः ॥
मही महती धिषणास्माभिः क्रियमाणेन्द्रविषया स्तुती रोदस्योः शिश्नथे द्यावापृथिव्योरन्योन्यविश्लेषाय सद्योवृधं तदानीमेव वर्धमानं विभ्वं विभुं तयोर्धारणसमर्थं साधनं यदि धात् अकरोत् ततस्तत्र वर्तमाने यस्मिन्निन्द्रेऽनवद्या दोशरहिता गिरः स्तुतिलक्शणा वाचः समीचीः सङ्गता भवन्ति । इन्द्रायेति विभक्तिव्यत्ययः । तादृशस्येन्द्रस्य विश्वास्तविषीः सर्वाणि बल्लन्यनुत्ता अपरप्रेषितानि स्वभावसिद्धान्येव ॥ धिषणा । ञिधृषा प्रागल्भ्ये । धृषेर्धिश च संज्ञायामिति क्युप्रत्ययः । धातोर्धिशादेशः । धृष्णोत्यनयेति धिषणा स्ततिः । प्रत्ययस्वरः । शिश्नथे । श्नथ ज् िंसार्थः । अस्मात्क्विप् । छन्दस्युभयथेति तस्य सार्वधातुकत्वाच्छप् । तस्य बहुलं छन्दसीति श्लुः । बहुलं छन्दसीत्यभ्यासस्येत्वम् । धातुस्वरः । धात् । दधातेश्छान्दसे लुङि रूपम् । यदियोगादनिघातः । विभ्वम् । भवतेः क्विप् । छन्दस्युभयथेति यणादेशः । उदात्तस्वरितयोर्यण इति स्वरितत्वम् । अनुत्ताः । णुद प्रेरण इत्यस्य नञ्पूर्वस्य निष्ठायां नसत्तनिशत्तानुत्तेत्यादिना निपातनान्निष्ठातकारस्य नत्वाभावः । नञः स्वरः ॥ १३ ॥
मह्या ते᳚ स॒ख्यं व᳚श्मि श॒क्तीरा वृ᳚त्र॒घ्ने नि॒युतो᳚ यन्ति पू॒र्वीः ।
महि᳚ स्तो॒त्रमव॒ आग᳚न्म सू॒रेर॒स्माकं॒ सु म᳚घवन्बोधि गो॒पाः ॥
महि᳚ । आ । ते॒ । स॒ख्यम् । व॒श्मि॒ । श॒क्तीः । आ । वृ॒त्र॒॑घ्ने । नि॒॑युतः᳚ । य॒न्ति॒ । पू॒र्वीः ।
महि᳚ । स्तो॒त्रम् । अवः᳚ । आ । अ॒ग॒न्म॒ । सू॒रेः । अ॒स्माक᳚म् । सु । म॒घ॒॑व॒न् । बो॒धि॒ । गो॒पाः ॥
हे इन्द्र ते तव मही महत्सख्यमावश्मि । अकामये । शक्तीस्त्वत्सम्बन्धीनि दानानि चाकामये । वृत्रघ्ने वृत्रासुरस्य हन्त्रे तुभ्यं पूर्वीर्बह्ट्यो नियुतोवडवा आयन्ति । वहनार्थमागच्छन्ति । सूरेर्विदुषस्तव महि महत् स्तोत्रमवो हविर्लक्षणमन्नं चागन्म । प्रापयामः । हे मघवन्निन्द्र तादृशस्त्वमस्माकं सु सुश्ठु गोपाः पालयिता भवामीति बोधि । बुध्यस्व ॥ सख्यम् । सख्युर्य इति भावार्थे य प्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । वश्मि । वश कान्तौ । लटि रूपम् । नियुतः । यु मिश्रणे । क्विप् । नितरां युवन्ति मिश्रयन्त्यात्मानं रथेष्विति नियुतो वडवाः । आगन्म । गमेर्लङ्युत्तमबहुवचने बहुलं छन्दसीति शपो लुक् । म्वोश्चेति मकारस्य नकारः । निघातः । बोधि । बुधेर्लोटि हेर्धौ रूपम् । निघातः । गोपाः । गुपू रक्षणे । गपूधूपेत्यादिना आयप्रत्ययः । तदन्तात् क्विप् । आतोलोपयलोपौ । प्रत्ययस्वरः ॥ १४ ॥
महि॒ क्षेत्रं᳚ पु॒रु श्च॒न्द्रं वि᳚वि॒द्वानादित्सखि᳚भ्यश्च॒रथं॒ समै᳚रत् ।
इन्द्रो॒ नृभि᳚रजन॒द्दीद्या᳚नः सा॒कं सूर्य᳚मु॒षसं᳚ गा॒तुम॒ग्निम् ॥
महि᳚ । क्षेत्र᳚म् । पु॒रु । च॒न्द्रम् । वि॒वि॒द्वान् । आत् । इत् । सखि᳚॑भ्यः । च॒रथ᳚म् । सम् । ऐ॒रत् ।
इन्द्रः᳚ । नृ॑भिः᳚ । अ॒ज॒न॒त् । दीद्या᳚नः । सा॒कम् । सूर्य᳚म् । उ॒षस᳚म् । गा॒तुम् । अ॒ग्निम् ॥
योऽयमिन्द्रो महि महत् क्षेत्रं केदारादि पुरु प्रभूतं चन्द्रं हिरण्यं च विविद्वान् आर्थिभ्यः सखिभ्योऽस्मभ्यं लंभयन् । आदित् अनन्तरं चरथं चरात्मकं गवादिकं च समैरत् सम्यक् प्रैरयत् । दत्तवानित्यर्थः । दीद्यानो दीप्यमानः सोऽयमिन्द्रो नैभिर्नेतृभिः कर्मसहायभूतैर्मरुद्भिः साकं सहितः सन् सूर्यं कालस्य निर्वाहकमादित्यं उषसमुषः कालं गातुम् । गायन्ति स्तुवन्त्यस्यामिन्द्रादिदेवानिति गातुः पृघिवी । ताम् । अग्निमग्निहोत्रादिकर्मसाधनभूतमावहनीयादिलक्षणमग्निं जाजनत् । अजनयत् । पुरु चन्द्र । संहितायां ह्रस्राच्चन्द्रोत्तरपदे मन्त्र इति सुडागमः । तस्य श्चुत्वेन शकारः । पदकाले नास्ति सुडागमः पुरु । कुप्रत्ययस्वरः । चन्द्रम् । रक् । प्रत्ययस्वरः चरथं चर गत्यर्थः । अस्मादौणादिकोऽथप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । ऐरत् । ईर गतावित्यस्य लङि आडजादीनामित्याडागमः । निघातः । अजनत् । जनेर्ण्यन्तस्य लङि रूपम् । बहुलमन्यत्रापि संज्ञाच्छन्दसोरिति णिलुक् । गातुम् । गृ शब्दे । गापायाहिभ्य इति तुप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः ॥ १५ ॥
अ॒पश्चि᳚दे॒ष वि॒भ्वो॒३॒᳚ दमू᳚ना॒ः प्र स॒ध्रीची᳚रसृजद्वि॒श्वश्च᳚न्द्राः ।
मध्व᳚ः पुना॒नाः क॒विभि᳚ः प॒वित्रै॒र्द्युभि᳚र्हिन्वन्त्य॒क्तुभि॒र्धनु᳚त्रीः ॥
अ॒पः । चि॒त् । ए॒षः । वि॒॑भ्वः᳚ । दमू᳚नाः । प्र । स॒ध्रीचीः᳚ । अ॒सृ॒ज॒त् । वि॒श्व॑च᳚न्द्राः ।
मध्वः᳚ । पु॒ना॒नाः । क॒वि॑भिः᳚ । प॒वित्रैः᳚ । द्यु॑भिः᳚ । हि॒न्व॒न्ति॒ । अ॒क्तु॑भिः᳚ । धनु᳚त्रीः ॥
दमूनाः । दान्तं मनो यस्यासौ दमूनाः । दान्तमनाः । यद्वा दामैतीति दमूनाः । उपरत इत्यर्थः । स एष एवेन्द्रो विभ्वो व्याप्ताः सध्रीचीः परस्पर सङ्गता विश्वश्चन्द्रा विश्वस्याह्लादयित्रीः । विश्वस्याह्लादो याभ्यस्ता इति वा । एवं भूता अपश्चिदपोऽपि प्रासृजत् । सृष्तवान् । सृष्टाश्च ता आपो मध्वो माधुर्योपेणन्सोमान्कविभिः पवित्रैरग्निवाहुसूर्यै पुनानाः शोधयित्र्यो धनुत्रीः सर्वस्य जगतः प्रीणयित्र्यः सत्यो द्युभिर्दिवसैरक्तुभी रात्रिभिर्हिन्वन्ति । रात्रिदिवं सर्वं जगत्स्वस्वव्यापारप्रवणं कुर्वन्तीत्यर्थः । दमूनाः । दमु उपशमे । दमेरूनसिरत्यूनसिप्रत्ययः । दाम्यतीति दमूनाः । यद्वा दान्तशब्दस्य दभावो मनसो मकारात्परस्याकारस्य ऊकारश्छान्दास्ः । असृजत् । सृज विसर्गे । हिन्वन्ति । हि गतौ । निघातः । धनुत्रीः । धन धान्य इत्यस्मादशित्रादित्वादुत्रप्रत्ययः । शार्ङरवादिषु ङीन् द्रष्टव्यः । नित्स्वरः ॥ १६ ॥
अनु᳚ कृ॒ष्णे वसु᳚धिती जिहाते उ॒भे सूर्य᳚स्य मं॒हना॒ यज᳚त्रे ।
परि॒ यत्ते᳚ महि॒मानं᳚ वृ॒जध्यै॒ सखा᳚य इन्द्र॒ काम्या᳚ ऋजि॒प्याः ॥
अनु᳚ । कृ॒ष्णे इति᳚ । वसु᳚धिती॒ इति॒ वसु᳚॑धिती । जि॒हा॒ते॒ इति᳚ । उ॒भे इति᳚ । सूर्य᳚स्य । मं॒हना᳚ । यज᳚त्रे॒ इति᳚ ।
परि᳚ । यत् । ते॒ । म॒हि॒मान᳚म् । वृ॒जध्यै᳚ । सखा᳚यः । इ॒न्द्र॒ । काम्याः᳚ । ऋ॒जि॒प्याः ॥
हे इन्द्र सूर्यस्य सुष्ठु जगतः प्रेरकस्य तव मंहना महत्त्वेन सामर्थ्येन वसुधिती वस्तव्यपदार्थधारणोपेते यजत्रे यजनार्हे ते उभे कृश्णे अहोरात्रे अनु जिहाते । पुनः पुनरावृत्य वर्तेते । किञ्च । ऋजिप्या ऋजुगतयः सखायस्ते मित्रभूताः काम्याः कमनीया मरुतो वृभध्यै । कर्मविघ्नकारिणामसुराणां वर्जनाय परिभवाय । यद्यस्य ते तव महिमानं सामर्थ्यमनुसृत्य परि परितः प्रभवन्ति ॥ जिहाते । ओहाङ् गतौ । जुहोत्यादिः । भृञामिदित्यभ्यासस्येत्वम् । निघातः । मंहना । महि वृद्धौ । ल्युट् । लित्स्वरः । वृजध्यै । वृजी वर्जने । तुमर्थे कध्यैप्रत्ययः । कित्त्वाद्गुणाभावः । प्रत्ययस्वरः । काम्याः । कमेण्यन्तस्याचो यदिति यत्प्रत्ययः । यतोऽनाव इत्याद्युदात्तत्वम् । ऋजप्याः । ओप्यायी वृद्धौ । क्विप् । लोपोऽव्योर्वलीति यलोपः । पूर्वपदस्योकारस्येकारो व्यत्ययेन । बहुवचनस्यैकवचनं छान्दसम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः ॥ १७ ॥
पति᳚र्भव वृत्रहन्त्सू॒नृता᳚नां गि॒रां वि॒श्वायु᳚र्वृष॒भो व᳚यो॒धाः ।
आ नो᳚ गहि स॒ख्येभि᳚ः शि॒वेभि᳚र्म॒हान्म॒हीभि᳚रू॒तिभि᳚ः सर॒ण्यन् ॥
पतिः᳚ । भ॒व॒ । वृ॒त्र॒॑ह॒न् । सू॒नृता᳚नाम् । गि॒राम् । वि॒श्व॑आ᳚युः । वृ॒ष॒भः । व॒यः॒॑धाः ।
आ । नः॒ । ग॒हि॒ । स॒ख्येभिः᳚ । शि॒वेभिः᳚ । म॒हान् । म॒हीभिः᳚ । ऊ॒ति॑भिः᳚ । स॒र॒ण्यन् ॥
हे वृत्रहन्निन्द्र विश्वायुः विश्वं सम्पूर्णमायुर्यस्यासौ विश्वायुः । अविनाशी वृषभः कामानां वर्षिता वयोधा अन्नस्य दाता तादृशस्त्वं सूनृतानां गिरामस्माभिः क्रियमाणानां प्रियतमानां वाचां पतिः स्वामी भव । तथा सरण्यन् सरण यज्ञार्थं गमनमिच्छन् महान्महीभिर्महतीभिरूतिभी रक्षाभिः शिवेभिः कल्याणैः सख्येभिः फलप्रदानरूपोपकारलक्षणैः सख्यैश्चसहितस्त्वं नोऽस्मान्प्रत्यागहि । यज्ञार्थमागच्छ । सून्रतानाम् । ऊन परिहाणे । सुतरामूनयत्यप्रियमिति सूनिति प्रियमुच्यते । तच्च तदृतं सत्यं चेति सूनृतम् । परादिश्छन्दसि बहुलमित्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । वयोधाः । वयस्युपपदे दधातेर्विच् । गहि । गमेर्लोटि बहुलं छन्दसीति शपो लुक् । सेर्हिरादेशः । अपिच्च । तस्य ङित्त्वादनुदात्तोपदेशेत्यादिना मलोपः । तस्यासिद्धत्वादतो हेरिति होर्लुक् न भवति । निघातः । सरण्यन् । सरण शब्दात्क्यच् । एकादेशस्वरः ॥ १८ ॥
तम᳚ङ्गिर॒स्वन्नम᳚सा सप॒र्यन्नव्यं᳚ कृणोमि॒ सन्य᳚से पुरा॒जाम् ।
द्रुहो॒ वि या᳚हि बहु॒ला अदे᳚वी॒ः स्व᳚श्च नो मघवन्त्सा॒तये᳚ धाः ॥
तम् । अ॒ङ्गि॒र॒स्वत् । नम᳚सा । स॒प॒र्यन् । नव्य᳚म् । कृ॒णो॒मि॒ । सन्य᳚से । पु॒रा॒॑जाम् ।
द्रुहः᳚ । वि । या॒हि॒ । ब॒हु॒लाः । अदे᳚वीः । स्व१॒᳚रिति᳚ स्वः᳚ । च॒ । नः॒ । म॒घ॒॑व॒न् । सा॒तये᳚ । धाः॒ ॥
हे इन्द्र अङ्गिरस्वत् अङ्गिरस इव नमसा स्तोत्रेण सपर्यन् पूजयन् विश्वामित्रोऽहं तं तादृशमहिमोपेतं पुराजां पुरातनं त्वां सन्यसे सम्भजनाय नव्यं कृणोमि । स्तोतव्यतयाभिनवं करोमि । अदेवीस्तमोरूपत्वेनाद्योतमानान्बहुला बहून् द्रुहो द्रोग्धॄन् शत्रुभूतान् राक्षसान् वि याहि । विशेषेण मृतिं प्रपय । हे मघवन्निन्द्र नोऽस्मभ्यं स्वः स्वं धनं च सातये सम्भजनार्थं धाः । धेहि । अङ्गिरस इव । तेन तुल्यमिति वतिप्रत्ययः । नभोऽङ्गिरोमनुषां वत्युपसंख्यानमिति भसंज्ञायां सकारस्य रुत्वाभावः । सपर्यन् । सपरशब्दः कण्ड्वादिः । नव्यं णु स्तुतावित्यस्मादचो यदिति यत्प्रत्ययः । धातोस्तन्निमित्तस्येति वान्तादेशः । यतोऽनाव इत्याद्युदात्तत्वम् । कृणोमि । कृवेर्लटि रूपम् । सन्यसे । सनतेर्भावे क्विप् । यसु प्रयत्ने । अस्मात् क्विप् । सनः सम्भजनस्य यसे यत्नाय । सम्भजनार्थमित्यर्थः । पुराजाम् । जनेर्विट्याते े रूपम् । याहि । यातेर्लोटि रूपम् । स्वः । स्वरादिनिपातमव्ययमित्यव्ययसंज्ञायामव्ययादाप्सुप इति सपो लुक् । सातये । षण सम्भक्तौ । भावे क्तिन् । जनसनेत्यादिना आत्वम् । ऊतियूतीत्यादिना निपातनादुदात्तः ॥ १९ ॥
मिहः᳚ पाव॒काः प्रत᳚ता अभूवन्त्स्व॒स्ति नः᳚ पिपृहि पा॒रमा᳚साम् ।
इन्द्र॒ त्वं र᳚थि॒रः पा᳚हि नो रि॒षो म॒क्षूम᳚क्षू कृणुहि गो॒जितो᳚ नः ॥
मिहः᳚ । पा॒व॒काः । प्र॑त᳚ताः । अ॒भू॒व॒न् । स्व॒स्ति । नः॒ । पि॒पृ॒हि॒ । पा॒रम् । आ॒सा॒म् ।
इन्द्र᳚ । त्वम् । र॒थि॒रः । पा॒हि॒ । नः॒ । रि॒षः । म॒क्षु॑म᳚क्षु । कृ॒णु॒हि॒ । गो॒॑जितः᳚ । नः॒ ॥
हे इन्द्र ते पावकाः पापानां शोधयित्र्योमिह सेचनसाधनान्यापः प्रततालोके प्रकर्षेण विस्तृता अभूवन् । आसामपां स्वस्ति विनाशरहितं पारं तीरं नोऽस्मदर्थं पिपृहि । जलैः सम्पुर्णं कुरु । जलमवारपारीणं कुर्वित्यर्थः । रथिरो रथवांस्त्वं रिशो हिंसकाच्छत्रोः सकाशान्नोऽस्मान्पाहि । पालय । अनन्तरं नोऽस्मान् मक्शु मक्षु अतिशीघ्रं गोजितो गवादिपशूनां जेत्रून् कृणिहि । कुरु । वृष्टिप्रदानेन तटाकादिजलाशयान् सम्पूर्णान् कृत्वा गवादिधनयुक्तान् कुर्वितिभावः ॥ आभूवन् । भू सत्तायामित्यस्य लुङि रूपम् । निघातः । पिपृहि । पॄ पालनपूरणयोः । जुहोत्यादिः । अर्तिपिपर्त्योश्चेत्यभ्यासस्येत्वम् । हेर्ङित्त्वादगुणः । निघातः । रथिरः । मत्वर्थे मेधारधाभ्यामिरनिरचावितीरच् प्रत्ययः । रिषः । रिश हिम्सायाम् । क्विप् । सावेकाच इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । मक्षू मक्षू । नित्यवीप्सयोरिति द्विर्वचनम् । सम्हितायामृचि तनुघमक्शुतङ्गिति दीर्घः ॥ २० ॥
अदे᳚दिष्ट वृत्र॒हा गोप᳚ति॒र्गा अ॒न्तः कृ॒ष्णा{4} अ᳚रु॒षैर्धाम᳚भिर्गात् ।
प्र सू॒नृता᳚ दि॒शमा᳚न ऋ॒तेन॒ दुर᳚श्च॒ विश्वा᳚ अवृणो॒दप॒ स्वाः ॥
अदे᳚दिष्ट । वृ॒त्र॒॑हा । गो॑प᳚तिः । गाः । अ॒न्तरिति᳚ । कृ॒ष्णान् । अ॒रु॒षैः । धाम᳚॑भिः । गा॒त् ।
प्र । सू॒नृताः᳚ । दि॒शमा᳚नः । ऋ॒तेन᳚ । दुरः᳚ । च॒ । विश्वाः᳚ । अ॒वृ॒णो॒त् । अप᳚ । स्वाः ॥
वृत्रहा वृत्रस्य हन्ता गोपतिर्गवां स्वामी सन्निन्द्रो गा अदेदिष्ट । अस्मभ्यं दिशतु । तथा कृष्णान् कर्मविघ्नकारिणोऽसुरानरुषैरारोचमानैर्धामभिस्तेजोभिरन्तरन्तर्धानं विनाशं गात् । गमयतु । तथा सूनृताः प्रियतमा गा ऋतेन प्रतारणवर्जितेन सत्येन वाक्येन प्रदिशमानोऽङ्गिरोभ्यः प्रदिशन्निन्द्रो विश्वाः सर्वाणि दुरो गवां स्वेच्छया निर्गमनद्वाराणि स्वाः स्वकीया गाश्चापावृणोत् । व्रजे गाः स्थापियित्वा तानि द्वाराण्याच्छादितवानित्यर्थः ॥ अदेदिष्ट । दित अतिसर्जन इत्यस्माद्यङ्लुङिलङि व्यत्ययेनात्मनेपदम् । अडागमस्वरः । गोपतिः । पत्यावैश्वर्य इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । गात् । इण् गतौ । अन्तर्भावितण्यर्थः । दिशमान । दिशेर्व्यत्ययेन शानच् । तस्य लसार्वधातुकस्वरेणानुदात्तत्वे शस्वरः । आवृणोत् । वृञ् वरण इत्यस्य लङि रूपम् ॥ २१ ॥
शु॒नं हु᳚वेम म॒घवा᳚न॒मिन्द्र᳚म॒स्मिन्भरे॒ नृत᳚मं॒ वाज᳚सातौ ।
शृ॒ण्वन्त᳚मु॒ग्रमू॒तये᳚ स॒मत्सु॒ घ्नन्तं᳚ वृ॒त्राणि᳚ सं॒जितं॒ धना᳚नाम् ॥
शु॒नम् । हु॒वे॒म॒ । म॒घ॑वा᳚नम् । इन्द्र᳚म् । अ॒स्मिन् । भरे᳚ । नृ॑त᳚मम् । वाज᳚॑सातौ ।
शृ॒ण्वन्त᳚म् । उ॒ग्रम् । ऊ॒तये᳚ । स॒मत्॑सु᳚ । घ्नन्त᳚म् । वृ॒त्राणि᳚ । स॒म्॑जित᳚म् । धना᳚नाम् ॥
हे इन्द्र वाजसातौ । वाजस्यान्नस्य सातिर्लाभो यस्मिन् सोऽयं वाजसातिः । अस्मिन्भरे । बिभ्रति जलक्ष्मीमनेन योद्धार इति भरः । सङ्ग्रामः । तस्मिन्सङ्गामे शुनं शूनमुत्साहेन प्रवृद्धम् । यद्वा शुनमिति सुखनाम । सुखकरं मघवानं धनवन्तं अत एवेन्द्रं निरतिशयैश्वर्यसम्पन्नं नैतमं सर्वस्य जगतोऽतिशयेन नेतारं त्वां हुवेम । कुशिका वयं यज्ञार्थमाह्वयेम । तथा शृण्वन्तमस्माभिः क्रियमाणां स्तुतिं शृण्वन्तमुग्रं शत्रूणां भयंकरं समत्सु सङ्ग्रामेषु वृत्राणि वृत्रो पलक्षितानि सर्वाणि रक्षांसि घ्नन्तं हिंसंतं धनानां शत्रुसम्बन्धिना सञ्चितं समग्जेतारं त्वामूतये रक्षणाय वयमाह्वयेम । शुनम् । टुओश्वि गतिवृद्ध्योरित्यस्य निष्ठायां यस्य विभाषेतीट् प्रतिषेधः । यजादित्वात्संप्रसारणम् । दीर्घाभावश्छान्दसः । प्रत्ययस्वरः । हुवेम । ह्वयतेर्बहुलं छन्दसीति सम्प्रसारणे कृते शपो लुकि कृते च लिङि रूपम् । निघातः । धरे । भृञ् भरणे । घः । वृषादित्वादाद्युदात्तः । वाजसातौ । षणु दाने । भावे क्तिन् । जनसनेत्यादिनानुनासिकस्यात्वम् । भौव्रीहौ पूर्वपदस्वरः । समत्सु । आद भक्षणे । सम्पूर्वात् क्विप् । सम्भक्षयन्ति योद्धॄणामायूंषीति समदः सङ्ग्रामाः । कृदुत्तरपदस्वरः । घ्नन्तम् । हन हिम्साअगत्योरित्यस्य शतरि गमहनेत्यादिनोपधालोपः । हो हन्तेरिति घत्वम् । सञ्जितम् । जि जये । क्विप् ॥ २२ ॥
