तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 12

इन्द्रश्चाग्निश्चेन्द्राग्नी हे इन्द्राग्नी देवौ सुतमभिषवादिसंस्कारैः संस्कृतमत एव वरेण्यं वरणीयं सम्भजनियमिमं सोमं प्रति गीर्भिरस्मदीयाभिः स्तुतिरुपाभिर्वाग्भिराहुतौ सन्तौ नभो नभसः स्वर्गस्थानादागतम् । आगच्छतम् । आगत्य च धियास्माभिः क्रियमाणे कर्मणीषिता प्रेरितौ युवामस्य पातम् । इमं सोमं पिबतम् । यद्वा धियास्मदीयया । बुद्ध्येषितौ प्राप्तावस्मद्भक्त्या प्रेरितौ युवाविमं सोमं पिबतम् । इन्द्राग्नी । इन्द्रश्चाग्निश्च द्वन्द्वे घि । पा. २-२-३२ । इत्यग्नशब्दस्य पुर्वनिपाते प्राप्ते अजाद्यदन्तम् । पा. २-२-३३ । इतीन्द्र शब्दस्य पूर्वनिपातः । पादादित्वान्निघातप्रतिषेधः । षाष्ठिक स्वरः । गतम् । गम् लृ सृप् लृ गतौ । बहुलं छन्दसीति शपो लिकि सत्यनुदात्तोपदेशात्यादिना मकारलोपः । निघातः । वरेण्यम् । पृङ् सम्भक्तौ । वृङ् एण्यः । वृषादित्वादाद्युदात्तः । पातम् । पा पाने । सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्त इति न पिबादेशः । इषिता । इष गतावित्यस्माद्धातोर्निष्ठायांतीषसहेतीडागमः । आगमा अनुदात्ता इतीटोऽनुदात्तत्वात् क्तस्वरः शिष्यते ॥ १ ॥

हे इन्द्राग्नी जन्तुः स्तोतुः सचा स्वर्गादिलक्षणफलराप्तौ सहाअयभूतो यज्ञो ज्योतिष्टोमादियज्ञसाधनभूश्चेतन इन्द्रियाणां चेतयिताप्यायनकारी सन् असौ सोमो जिगाति । युवामभिगच्छति । अयास्मदीयया स्तुतिलक्षणयानया वाचाहुतौ सन्तौ सुतमभिषवादिसंस्कारोपेतमिमं सोमं पातम् । पिबतम् । जिगाति । गा स्तुतावित्ययं धातुरत्र गमने वर्तते । छन्दसि जुहोत्यादिः । बहुलं छन्दसीत्यभ्यासस्येत्वम् । निघातः । चेतनः । चिती संज्ञाने । कर्तरि बहुलवचनाल्ल्युट् । लिशीत्याद्युदात्तत्वम् । अया । इदं शब्दस्य तृतीयायाः । सुपां सुलुगिति याजादेशः । अनादेकप्राप्तौ हलि लोपः । पातम् । पा पाने । निघातः । ॥ २ ॥

अस्य यज्ञस्य साधनभूतस्य सोमस्य जूत्या । जूतिः प्रेरणम् । सोमस्तावद्यजमानं प्रेरयति । साधनमौपलभ्य तत्साध्यक्रतौ यजमानः प्रवर्तत इति हि तस्य प्रेरकत्वम् । तया प्रेरणरूपया जूत्या प्रेरितोऽहं कविच्छदा कवीनां स्तोतॄणामुचितफलप्रदानेनोपच्छन्दकाविन्द्रमग्निं च युवां वृणे । सोमपानर्थमिह कर्मण्यागच्छतमिति सम्भजे । ता आगतौ च ताविन्द्राग्नी इह कर्मणि सोमस्य सोमपानेन तृम्पताम् । तृप्यताम् । इन्द्रम् । इदि परमैश्वर्य इत्यस्माद्धातोर्यज्रेन्द्राग्रेति रन्प्रत्ययान्तत्वेन निपातनादाद्युदात्तत्वम् । कविच्छदा । छदि अपवारणे । अस्मात्क्विप् । सुपां सुलुगिति सुपो डादेशः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । जूत्या । जू इति सौत्रो धातुः । अस्मादुदात्त इत्यनुवृत्तापूतियूतिजूतीत्यादिना निपातनादन्तोदात्तत्वम् । उदात्तयणो हल् पूर्वादिति विभक्तेरुदात्तत्वम् । वृणे । वृङ् सम्भक्तौ । श्नाप्रत्ययः । टत आआत्मनेपदानामिति टेरेत्वम् । निघातः । ता । सुपां सुलुगिति डादेशः । सोमस्य षुञ् अभिषवे । अस्मादर्शिस्तुसुदुसृधृक्षीत्यादिना मन् प्रत्ययः । नित्स्वरः । शृंपताम् । तृप प्रीणने । लोटि मुचादित्वान्नुमागमः निघातः ॥ ३ ॥

तोशा शत्रूणां बाधकौ वृत्रहणा वृत्रस्य पापस्य हन्तारौ सजित्वाना समान जेतारौ परस्यापेक्षया जयशीलावपराजिता केनाप्यतिरस्कृतौ वाजसातमान्नस्यातितयेन दातारविन्द्राग्नी युवां हुवे । इह कर्मणि सोमपानार्थमहमाह्वयामि । वृत्रहणा । हन हिम्सागत्योः । ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विबिति क्विप् । एकाजुत्तरपदे णः । पा. ८-४-१२ । इति णत्वम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । हुवे । हूयतेर्बहुलं छन्दसीति लुकि सति ह्वः सम्प्रसारणमित्यनुवृत्तौ बहुलं छन्दसीति सम्प्रसारणम् । उवङादेशः । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । निघातः । सजित्वाना । जि जये । शीङ् क्रुशिरुहिजिक्षिसृधृभ्यः । उ. ४-११३ । इति क्वनिप् । कित्त्वाद्गुणाभावः । पित्त्वात्तुगागमः । समानस्य छन्दस्यमूर्धेति समानस्य सभावः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अपराजिता । नञ्स्मासे तत्पुरुषे तुल्यार्थेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । इन्द्राग्नी । देवताद्वन्द्वे चेत्युभयपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते नोत्तरपदेऽनुदात्तादाविति प्रतिषेधात्समासस्वरः । वाजसातमा । षणु दाने । समाज्जनसनखनक्रमगम इति विट् । विड्वनोरनुनासिकस्यादित्याकारः । अतिशायने तमबिति तमप् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं ॥ ४ ॥

हे इन्द्राग्नी उक्थिनः । उक्थं शस्त्रम् । तद्वन्तः शस्त्रिणो होत्रादयो वांयुवां प्रार्चन्ति । इह कर्मणि स्तुतिरूपाभिर्वाग्भिः पूजयन्ति । तथा नीथाविदः स्तोत्राभिज्ञाः सामगानकुशला जरितारः स्तोतार उद्गात्रादयोऽभिलषितफलवाप्तये युवामर्चन्ति । अहमपीषेऽन्नस्य लाभार्थमिन्द्राग्नी युवामा वृणे । सर्वतः सम्भजे । पूजयामीत्यर्थः ॥ वाम् । युष्मच्छ्ब्दस्य द्वितीयायां पादात्परत्वाद्युष्मदस्मदोः षष्ठी चतुर्थी व्वितीया इत्यादिना वामित्यादेशोऽनुदात्तश्च । अर्चन्ति । अर्च पूजायाम् । निघातः । उक्थिनः । वच परिभाषणे । पातॄतुदिवचिरिचीति कर्मणि थक् । वचिस्वपीत्यादिना सम्प्रसारणं उक्थं शस्त्रम् । उक्थं येषां ते । अत इनिशनावितीनिः । यस्येति लोपः । प्रत्ययस्वरः । नीथावदः । णीञ् प्राअपणे । हनिकुषिनीरमीत्यादिना क्थन् । कित्त्वाद्गुणाभावः । विद ज्ञाने । क्विप् चेति क्विप् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । इन्द्राग्नी । आमन्त्रितत्वादाद्युदात्तत्वम् । वृणे । वृङ् सम्भक्तौ । निघातः ॥ ५ ॥

हे इन्द्राग्नी दासपत्नीः । दासयन्त्युपक्षपयन्तीति दासा उपक्षपयितारः शत्रवः । ते पतयः पालकाः यासां ता दासपत्नीः । नवतिं नवतिसंख्याकाः पुर एवं विधाः शत्रूणां पुरीरेकेन कर्मणैकेनैवोद्योगेन युवां साकं सह युगपत् अधूनुतम् । अकंपयतम् । ताविन्द्राग्नी आह्वयामीति शेषः । नवतिम् । नवानां दशतां नवभावः तिश्च प्रत्ययः । प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । दासपत्नीः । दसु उपक्षये । दासयतीतिदासः । पचाद्यजन्तः । चित्त्वादन्तोदात्तः । ते पतयो यासां नित्यं सपत्न्यादिषु दासाच्च । पा. ४-१-३५-१ । इत्युक्तत्वाद्विभाषा सपूर्वस्येति ङिप् । इकारस्य नकारः । बहुव्रीहौ पूर्वपप्रकृतिस्वरत्वम् । अधूनुतम् । धूञ् कम्पने । लङ् स्वादिभ्यः श्नुः । निघातः । एकेन । इण् गतौ । इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन्निति कन् । नित्त्वादाद्युदात्तः ॥ ६ ॥

हे इन्द्राग्नी चीतयः सोमस्य धातारः पातारो होत्रादय ऋतस्य कर्मफलस्य पथ्याः पथो मार्गाननु लक्षीकृत्यापसोऽस्माभिः क्रियमाणस्य कर्मणः परि सर्वत उप प्रयन्ति । समीपे ष्रकष्रेण वर्तन्ते । अतः सोमपानार्थं युवामागच्छतमिति भावः । यद्वा । धीतयः । स्तुतय ऋतस्य यज्ञस्य मार्गान् लक्ष्मीकृत्य कर्मणः परितः प्रवर्तन्ते । अतः स्तोतव्यतया युवामागत्तमिति । यन्ति । इण् गतौ । यणादेशः । निघातः । धीतयः । धेट् पान इत्यस्मात्कर्तरि क्तिच् क्तौ च संज्ञायामिति क्तिच् । घुमास्थेतीत्वम् । चित्त्वादन्तोदात्तः ॥ ७ ॥

हे इन्द्राग्नी वां युवयोस्तविषाणि बलानि प्रयाम्स्यन्नानि च सधस्थानि परस्परमवियुज्य वर्तन्ते । तथात्पूर्यं वृष्टिद्वारा प्रेरकत्वं युवोर्युवयोरेव हितं निहितं वर्तते । तस्मात्सोमपानप्रभृतिषु सर्वकर्मस्विन्द्राग्न्योः सहैव वर्तमानत्वमिति भावः । वाम् । षष्ठीद्विवचने वामित्यादेशः । सधस्थानि । ष्ठा गतिनिवृत्तौ । अतोऽनुपसर्गे कः । सध मादस्थयोश्छन्दसीति सहस्य सधादेशः । ॥ ८ ॥

हे इन्द्राग्नी दिवो रोचना स्वर्गस्य रोचकौ प्रकाशकौ युवां वाजेषु सङ्ग्रामेषु परि भूषढः । परितः सर्वतोऽलङ्कृतौ भवथः । शत्रून्पराजित्य सर्वतो विजयमानौ वर्तथे । वां युवयोर्वीर्यं सामर्थ्यमेव तत्तादृशं सङ्ग्रामविजयं प्रचेति । प्रकर्षेण ज्ञापयति । यद्वा युवां वाजेषु सङ्ग्रामेषु परिभूषथः । शत्रून् परिभवथः । शेषं पूर्ववत् ॥ रोचना । रुच दीप्तावित्यस्य अनुदात्तेतश्च हलादेरीति युच् । चित्त्वादन्तोदात्तः । भूषथः । भूष भूषणे । निघातः । चेति । चिती संज्ञाने । अयमन्तर्भावितण्यर्थः । बहुलं छन्दसीति तपो लुक् । तकारलोपश्छान्दसः ॥ ९ ॥