तृतीयं मण्डलम् - सूक्तम् 46

हे इन्द्र युध्मस्य योधनशीलस्य वृशभस्याभिमतफलसेचकस्य स्वराजो धनाधिपतेरुग्रस्य समर्थस्य यूनो नित्यतरुणस्य स्थविरस्य चिरन्तनस्य घृष्वेः शत्रूणां संघर्षकस्याजूर्यतो जरारहितस्य वज्रिणः श्रुतस्य त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धस्य अत एव महतस्ते तव वीर्याणि महानि । महान्ति खलु । युउध्मस्य । युध संप्रहारे । इषियुधीन्धिदसीत्यादिना मक्प्रत्ययः । यूनः । यौतेः कनिन्युवृषीत्यादिना कनिन् । श्वयुवमघोनामतद्धित इति संप्रसरनम् । नित्स्वरः । स्थविरस्य । अजिरशिशिरशिथिलेत्यादिना किरन्प्रत्ययान्तो निपातितः । घृष्वेः । घृषु संभर्षे । कृविघृश्विच्छवीत्यादिना किव्न्प्रत्ययान्तो निपात्यते । नित्त्वादाद्युदात्तः ॥ १ ॥

हे महिष महनीय उग्र इन्द्र त्वं महानसि । धनस्पृत् धनानि दानभोगत्यागैः पारं नयंस्त्वं वृष्ण्येभिर्वीरैरन्यान् । शत्रून्सहमानोऽभिभवन्वर्तसे । तत्या विश्वस्य सर्वस्य भुवनस्यैकोऽसहायो राजा स त्वं योधय च । सपत्नान् प्रहर । जनान् क्षयय च । निवासय । बाधकान्हत्वा साधुजनान् स्वस्थाने स्थापयेत्यभिप्रायः । महिश । मह पूजायाम् । अवमह्योष्टिषच् । उ. १-४६ । इति टिषच् प्रत्ययः । आमन्त्रितत्वान्निघातः । वृष्न्येभिः । वृष्णि भवानि भवे छन्दसीति यत् । यतोऽनाव इत्याद्युदात्तः । योधय । युध संप्रहार इत्यस्य ण्यन्तस्य लोटि रूपम् । चादिषु चेति न निघातः । णित्स्वरः । क्षयय । क्षिनिवासगत्योरित्यस्य ण्यन्तस्य लोटि रूपम् । अत्रापि पूर्वपदनिघातः । ॥ २ ॥

रोचमानो दीप्यमानो विश्वतः सर्वैरप्रतीत एतावदस्य सामर्थ्यमित्यपरिच्छिद्यमान ऋजीषी सोमवानिन्द्रो मात्रभिः । मीयन्ते परिच्छिद्यन्त इति मात्राः शिलोच्चयाः । तेभ्योऽपि प्र रिरिचे । प्रकर्षेण महत्तयातिरिक्तोऽभूत् । तथा देवेभिर्देवेभ्योऽपि मज्मना । मज्जयति शत्रून्दुःखसागर इति मज्म बलम् । तेन बलेन प्ररिरिचे । तथा दिवः पृघिव्या द्यावापृथिवीभ्यां च प्ररिरिचे । तथोरोर्विस्तीर्णान्महो महतोन्तरिक्षादपि प्ररिरिचे । मात्राभिः माङ् शब्दे चेत्यस्मात् हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन्निति त्रन्प्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तः । ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण इति संहितायां दीर्घः । रोचमानः । रुच दीप्तावित्यस्मात् शानचि रूपम् । तस्य लसार्वधातुकस्वरे धातुस्वरः । अप्रतीतः । इ~ण् गतौ । कर्मणि क्तः । प्रादिसमासः । नञा समासे तस्य स्वरः । मज्मना । टुमस्जो शुद्धौ । औणादिको मनिच्प्रत्ययः । झलां झश् झशीति जश्त्वम् । चित्त्वादन्तोदात्तः । पृथिव्याः । उदात्तयणो हल्पूर्वादिति विभक्तेरुदात्तत्वं ॥ ३ ॥

उरुं महान्तं अत एव गभीरं महावकाशं जनुषा जन्मना स्वभावत एवोग्रं शत्रूणां भयङ्करम् । गभीरत्वमेवोच्यते । विश्वव्यचसं विश्वव्याप्तं मतीनां स्तुतीनां स्तोतॄणां वावतं रक्षकं तादृशमिन्द्रं प्रदिवि पूर्वेष्वहःसु सुतासो ग्रावभिरभिषुताः सोमासः सोमा अभि आभिमुख्येना विशंति । तत्र दृष्टान्तः । समुद्रं न । यथा स्रवतः स्रवन्त्यो नद्यः समुद्रमाविशम्ति तद्वत् । जनुषा । जनी प्रादुर्भाव इत्यस्माज्जनेरुसिरित्युसिप्रत्ययः । विश्वव्यचसम् । व्यच वाजीकरण इत्यस्मादसुन् । व्यचेः कुटादित्वमनसिति वक्तव्यमित्यत्रानसीति पर्युदासात् ङित्त्वाभावः । बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायामिति पूर्वपदस्यान्तोदात्तत्वम् । अवतु । अव रक्षणादिषु । औणादिकोऽतच् प्रत्ययः । चित्त्वादन्तोदात्तः ॥ ४ ॥

हे इन्द्र पृथिवीद्यावा द्यावापृघिव्यौ त्वाया त्वत्कामनया यं सोमं बिभृतोऽन्तर्धारयतः । अत्र दृष्टान्तः । बर्भं न । यथा माता गर्घं बिभर्ति तद्वत् हे वृषभ कामानां वर्षक हे इन्द्र अध्वर्यवोऽध्वरं यजमानायेच्छन्तस्ते त्वदर्थं तं सोमं हिन्वन्ति । प्रेरयन्ति । किञ्च ते तव पातवै पानाय तं सोमं मृजन्ति । शोधयन्ति । उ प्रसिद्धौ । पृथिवीद्यावा । दिवो द्यावेति द्यावादेशः । आद्युदात्तः । नोत्तरपदेऽनुदात्तादावपृधिवीरुद्रपूषमन्थिष्वित्यत्र पर्युदासाद्देवताद्वन्द्वे चेत्युभयपदप्रकृतिस्वरः । कृतसमासस्य विपर्यासश्छान्दसः । बिभृतः । डुभृञ् धारण पोशणयोरित्यस्माल्लटि भृञामिदित्यभ्यासस्येत्वम् । यद्वृत्तयोगादनिघातः । अजादिप्रत्ययपरत्वाभावादत्राभ्यस्तानामादिरिति स्वरो न भवति । प्रत्ययस्वरः । त्वाया । त्वामिच्छतीत्यर्थे सुप आत्मनः क्यच् । पूर्वपददकारस्याकारश्छान्दसः । अ प्रत्ययादिति भावेऽप्रत्ययः । सुपां सुलुगिति तृतीयायाः सवर्नदीर्घः । एकादेशस्वरः । अध्वर्यवः । अध्वरमिच्छन्तः । सुपः क्यच् । क्व्यध्वरपृतनस्यर्चि लोप इत्याकारलोपः । क्याच्छन्दसीत्युप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । पातवै । पा पाने । तुमर्थे तनैप्रत्ययः । अन्तश्च तवै युगपदिति धात्वन्तस्य प्रत्ययस्य चोदात्तत्वं उञ इति प्रगृह्यसंज्ञा ॥ ५ ॥