श्रवणम्

3.33.2
इन्द्रे᳚षिते प्रस॒वं भिक्ष᳚माणे॒ अच्छा᳚ समु॒द्रं र॒थ्ये᳚व याथः ।
स॒मा॒रा॒णे ऊ॒र्मिभि॒ः पिन्व᳚माने अ॒न्या वा᳚म॒न्यामप्ये᳚ति शुभ्रे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इन्द्रे᳚षिते॒ इतीन्द्र᳚॑इषिते । प्र॒॑स॒वम् । भिक्ष᳚माणे॒ इति᳚ । अच्छ᳚ । स॒मु॒द्रम् । र॒थ्या᳚॑इव । या॒थः॒ ।
स॒मा॒रा॒णे इति᳚ स॒म्॑आ॒रा॒णे । ऊ॒र्मि॑भिः᳚ । पिन्व᳚माने॒ इति᳚ । अ॒न्या । वा॒म् । अ॒न्याम् । अपि᳚ । ए॒ति॒ । शु॒भ्रे॒ इति᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे नदौ इन्द्रेशिते इन्द्रेण प्रेशिते प्रसवं तस्येन्द्रस्यानुज्ञां भिक्षमाणे प्रार्थयमाने युवां समुद्रमच्छाभिमुख्येन याथः । गच्छथः । तत्र दृष्टान्तः । रथ्येवेति । यथा रथिनौ लक्श्यं देशमभिगच्छतस्तद्वत् । किं कुर्वत्यौ । समाराणे परस्परं संगच्छन्त्यावूर्मिभिस्तरङ्गैः पिन्वमाने परिसरप्रदेशं सन्तर्पयन्त्यौ शुभ्रे शोभमाने । युवां समुद्रं गच्छथ इति पूर्वेणान्वयः । तथा वां युवयोर्मध्येऽन्यैकान्यामपरां नदीमप्येति । अपिगच्छति । परस्पमैक्यमापद्यत इत्यर्थः । इन्द्रेषिते । इश गतावित्यस्य कर्मणि निष्ठायास्तीषसहेत्यादिना इडागमः । तृतीया कर्मणीति पूर्वपदस्वरः । प्रसवम् । षू प्रेरण इत्यस्याप् । थाथादिस्वरः । भिक्षमाणे । भिक्श यज्ञायाम् । आत्मनेपदी । शानचो लसार्वधातुकस्वरेणानुदात्तत्वे धातुस्वरः । रथ्येव । रथस्येमौ । तस्येदमित्यर्थे रथाद्यदिति यत्प्यत्ययः । तित्स्वरितः । इवेन विघक्त्यलोपः । याथः । यातेर्लटि रूपम् । समाराणे । ऋ गतावित्यस्य लिट् । संपूर्वस्यर्तेः समो गमीत्यादिनात्मनेपदत्वात्तस्य कानजादेशः । ऋच्छत्यूतामिति गुणः । पिन्वमाने । पिवि सेचने । भूवादिः । लसार्वधातुकस्वरेण शानचोऽनुदात्तत्वे धातुस्वरः ॥ २ ॥