श्रवणम्

3.54.6
क॒विर्नृ॒चक्षा᳚ अ॒भि षी᳚मचष्ट ऋ॒तस्य॒ योना॒ विघृ᳚ते॒ मद᳚न्ती ।
नाना᳚ चक्राते॒ सद᳚नं॒ यथा॒ वेः स᳚मा॒नेन॒ क्रतु᳚ना संविदा॒ने ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
क॒विः । नृ॒॑चक्षाः᳚ । अ॒भि । सी॒म् । अ॒च॒ष्ट॒ । ऋ॒तस्य᳚ । योना᳚ । विघृ᳚ते॒ इति॒ वि॑घृ᳚ते । मद᳚न्ती॒ इति᳚ ।
नाना᳚ । च॒क्रा॒ते॒ इति᳚ । सद᳚नम् । यथा᳚ । वेः । स॒मा॒नेन᳚ । क्रतु᳚ना । सं॒वि॒दा॒ने इति᳚ स॒म्॑वि॒दा॒ने ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

कविः क्रान्तदर्शी नृचक्षा नृणां द्रष्टा सूर्वः सीमेते द्यापृथिवावभ्यचष्ट । अर्वतः पश्यति । ऋतस्य योना जलस्य स्थानेऽन्तरिक्षे मदन्ती हृष्यन्त्यौ विघृते । घृतमस्या ओषधयो जलमम्य्ष्या इति । एवं विधरसोपेते समानेन । समानमेतदुदकमुच्चैत्यव चाहभिः । भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नय इति परस्परप्रीणनाख्येनैकेन क्रतुना कर्मणा संविदाने परस्परमैकमत्यं प्राप्ते ते द्यावापृथ्व्यौ नाना पृथग्भुतं सदनं स्थानं चक्राते । तथा च श्रुतिः । इमौ वै लोकौ सहास्तां तौ व्यैतामिति । तत्र दृष्टान्तः । यथा वेः कुलायं नाना भवति तद्वत् ॥ अचष्ट । चक्षिङ् व्यक्तायां वाचीत्यस्य लङि स्कोः संयोगाद्योरिति ककारलोपः । निघातः । संविदाने । विद ज्ञान इत्यस्य समो गमीत्यादिनात्मनेपदे शानच् । चित्त्वादन्तोदात्तः ॥ ६ ॥