षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 39

5 ऋचः

ऋषिः: भरद्वाजो बार्हस्पत्यः देवता: इंद्रः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 6.39 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 6.39.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
6.39.1
म॒न्द्रस्य᳚ क॒वेर्दि॒व्यस्य॒ वह्ने॒र्विप्र᳚मन्मनो वच॒नस्य॒ मध्व᳚ः ।
अपा᳚ न॒स्तस्य᳚ सच॒नस्य᳚ दे॒वेषो᳚ युवस्व गृण॒ते गोअ᳚ग्राः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
म॒न्द्रस्य᳚ । क॒वेः । दि॒व्यस्य᳚ । वह्नेः᳚ । विप्र᳚॑मन्मनः । व॒च॒नस्य᳚ । मध्वः᳚ ।
अपाः᳚ । नः॒ । तस्य᳚ । स॒च॒नस्य᳚ । दे॒व॒ । इषः᳚ । यु॒व॒स्व॒ । गृ॒ण॒ते । गो॑अ᳚ग्राः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

मन्द्रस्य मोदनस्य मदकरस्यवा कवेः विक्रान्तस्य दिव्यस्य दिविभवस्य वह्नेर्वोढुः विप्रमन्मनः विप्रामेधाविनोमन्मः स्तोतारोयस्य- सःतथोक्तःतस्य वचनस्य वचनीयस्य स्तुत्यस्य तस्यसर्वत्रप्रसिद्धस्य सचनस्य सेव्यस्य एवंभूतस्य मध्वोमधुनः सोमस्य क्रियाग्रहणंकर्त- व्यमितिकर्मणःसंप्रदानत्वाच्चतुर्थ्यर्थेषष्ठी एवंभूतं नोस्मदीयंसोमं हेइन्द्र त्वं अपाःपिब अपिच हेदेव द्योतमानेन्द्र गृणते स्तुवते तृतीयार्थे- चतुर्थी स्तुवतमयागोअग्राः गावः अग्रेप्रमुखेयासांतादृशाइषोन्नानि युवस्व संयोजय ॥ १ ॥

6.39.2
अ॒यमु᳚शा॒नः पर्यद्रि᳚मु॒स्रा ऋ॒तधी᳚तिभिरृत॒युग्यु᳚जा॒नः ।
रु॒जदरु᳚ग्णं॒ वि व॒लस्य॒ सानुं᳚ प॒णी{4}र्वचो᳚भिर॒भि यो᳚ध॒दिन्द्र᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒यम् । उ॒शा॒नः । परि᳚ । अद्रि᳚म् । उ॒स्राः । ऋ॒तधी᳚ति॑भिः । ऋ॒त॒॑युक् । यु॒जा॒नः ।
रु॒जत् । अरु᳚ग्णम् । वि । व॒लस्य᳚ । सानु᳚म् । प॒णीन् । वचः᳚॑भिः । अ॒भि । यो॒ध॒त् । इन्द्रः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अयमिन्द्रः अद्रिं बलेन गोपिधानाय निर्मितं शिलोच्चयं परि परितः पर्वतसमीपे विद्यमानाउस्रागाः उशानः कामयमानः ऋतधीति- भिः सत्यकर्मभिः अंगिरोभिः युजानः संगच्छमानः ऋतयुक् ऋतेनतत्कृतेनस्तोत्रेणयुक्तश्च भूत्वा बलस्यासुरस्य स्वभूतं सानुमुच्छ्रितंपर्वतं अरुग्णं अन्यैरभग्नं विरुजत् व्यभांक्षीत् किंच पणीन् बलानुचरानेतत्संज्ञानसुरांश्च वचोभिः स्तुत्यैरायुधैः संतर्जनरूपैर्वाक्यैरेववायमिन्द्रः अभियोधत् अभ्ययुध्यत् ॥ २ ॥

6.39.3
अ॒यं द्यो᳚तयद॒द्युतो॒ व्य१॒᳚क्तून्दो॒षा वस्तो᳚ः श॒रद॒ इन्दु᳚रिन्द्र ।
इ॒मं के॒तुम᳚दधु॒र्नू चि॒दह्नां॒ शुचि᳚जन्मन उ॒षस᳚श्चकार ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒यम् । द्यो॒त॒य॒त् । अ॒द्युतः᳚ । वि । अ॒क्तून् । दो॒षा । वस्तोः᳚ । श॒रदः᳚ । इन्दुः᳚ । इ॒न्द्र॒ ।
इ॒मम् । के॒तुम् । अ॒द॒धुः॒ । नु । चि॒त् । अह्ना᳚म् । शुचि᳚॑जन्मनः । उ॒षसः᳚ । च॒का॒र॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र त्वयानियम्यमानः पीयमानोवा अयमिन्दुः सोमः अद्युतः अद्योतमानान् अक्तून् अक्तुरितिरात्रिनाम अत्रचतत्संबन्धात् पक्षमा- सादीन् तथादोषारात्रिं वस्तोः दिवसंशरदः संवत्सरांश्च विद्योतयत् व्यदीपयत् कुतइत्यतआह नूचित् पुरादेवा इमंसोमं चन्द्रात्मना नभ- सिवर्तमानं अह्नां दिवसानां केतुं प्रज्ञापकं यस्माददधुर्व्यदधुः अकुर्वन् तस्मादनेन पक्षमासादयः सर्वेप्रकाश्यन्ते चन्द्रगत्यधीनत्वात् ति- थिविभागानां अपिचायंसोमः उषसः उषःकालान् शुचिजन्मनः आत्मीयेनतेजसा शुद्धोदयान् चकार करोति ॥ ३ ॥

6.39.4
अ॒यं रो᳚चयद॒रुचो᳚ रुचा॒नो॒३॒᳚॑यं वा᳚सय॒द्व्यृ१॒᳚तेन᳚ पू॒र्वीः ।
अ॒यमी᳚यत ऋत॒युग्भि॒रश्वै᳚ः स्व॒र्विदा॒ नाभि᳚ना चर्षणि॒प्राः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒यम् । रो॒च॒य॒त् । अ॒रुचः᳚ । रु॒चा॒नः । अ॒यम् । वा॒स॒य॒त् । वि । ऋ॒तेन᳚ । पू॒र्वीः ।
अ॒यम् । ई॒य॒ते॒ । ऋ॒त॒युक्॑भिः᳚ । अश्वैः᳚ । स्वः॒॑विदा᳚ । नाभि᳚ना । च॒र्ष॒णि॒॑प्राः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अयमिन्द्रः रुचानोरोचमानः सूर्यात्मनादीप्यमानः अरुचः प्रकाशरहितान् तमसामलीमसान्सर्वान्लोकान् रोचयत् प्रकाशयति तथा पूर्वीर्बह्वीरुषसश्च अयमिन्द्रः ऋतेन सत्यभूतेन सर्वत्रगमनशीलेनवा तेजसा विवासयत् व्यापयति तत्रत्यानितमांसिनिवर्तयतीत्यर्थः त- था ऋतयुग्मिः ऋतेनस्तोत्रेणयुज्यमानैरश्वैः नाभिना संनद्धेन स्वर्विदासुष्ठु अरणीयस्य धनस्य लंभकेनरथेन चर्षणिप्राः चर्षणीनांमनुष्या- णांकामैः पूरयितासन् अयमेवेन्द्रः ईयते गच्छति ॥ ४ ॥

6.39.5 समानपद
नू गृ᳚णा॒नो गृ᳚ण॒ते प्र᳚त्न राज॒न्निषः᳚ पिन्व वसु॒देया᳚य पू॒र्वीः ।
अ॒प ओष᳚धीरवि॒षा वना᳚नि॒ गा अर्व᳚तो॒ नॄनृ॒चसे᳚ रिरीहि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
नु । गृ॒णा॒नः । गृ॒ण॒ते । प्र॒त्न॒ । रा॒ज॒न् । इषः᳚ । पि॒न्व॒ । व॒सु॒॑देया᳚य । पू॒र्वीः ।
अ॒पः । ओष᳚धीः । अ॒वि॒षा । वना᳚नि । गाः । अर्व᳚तः । नॄन् । ऋ॒चसे᳚ । रि॒री॒हि॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेप्रत्न पुरातन राजन् राजमानेन्द्र गृणानः स्तूयमानस्त्वं वसुदेयाय वसूनिधनानित्वया देयानियस्मैतादृशाय गृणते स्तुवते पूर्वीर्ब- ह्वीः इषोन्नानि नु क्षिप्रं पिन्व सिंच प्रयच्छेत्यर्थः किं च ऋचसे अर्चयित्रेस्तोत्रे अपः वृष्टिलक्षणान्युदकानि ओषधीः व्रीह्यादीन् अविषा- विषरहिता निरक्षकाणिवा वनानि वृक्षजातानि चूतपनसादीनि गाः अर्वतोश्वान्नॄन् मनुष्याँश्च कर्मकरान् रिरीहि देहि ॥ ५ ॥

इन्द्रपिबेतिपंचर्चंसप्तदशंसूक्तं भरद्वाजस्यार्षं त्रैष्टुभमैन्द्रं इन्द्रपिबेत्यनुक्रान्तम् । गतः सूक्तविनियोगः प्रथमेरात्रिपर्यायेअच्छावाकस्यआ- द्याशस्त्रयाज्या सूत्रितंच—इन्द्रपिबतुभ्यंसुतोमदायेति ।