षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 64

6 ऋचः

ऋषिः: भरद्वाजो बार्हस्पत्यः देवता: उषाः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 6.64 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 6.64.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
6.64.1
उदु᳚ श्रि॒य उ॒षसो॒ रोच᳚माना॒ अस्थु᳚र॒पां नोर्मयो॒ रुश᳚न्तः ।
कृ॒णोति॒ विश्वा᳚ सु॒पथा᳚ सु॒गान्यभू᳚दु॒ वस्वी॒ दक्षि᳚णा म॒घोनी᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उत् । ऊं॒ इति᳚ । श्रि॒ये । उ॒षसः᳚ । रोच᳚मानाः । अस्थुः᳚ । अ॒पाम् । न । ऊ॒र्मयः᳚ । रुश᳚न्तः ।
कृ॒णोति᳚ । विश्वा᳚ । सु॒॑पथा᳚ । सु॒॑गानि᳚ । अभू᳚त् । ऊं॒ इति᳚ । वस्वी᳚ । दक्षि᳚णा । म॒घोनी᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

रोचमाना दीप्यमाना रुशन्तः शुक्लवर्णाः रुशदिति वर्णनामेति यास्कः उषसः श्रिये जगतः शोभायै जगद्व्याप्तुं वा अपामूर्मयो न उदक- संबन्धिनस्तरंगाइव उदस्थुः उत्तिष्ठन्ति । अनन्तरमेकवन्निगमः उषाः विश्वा विश्वानि स्थानानि सुपथा सुमार्गाणि सुगानि सुखेन गम्यानि कृणोति करोति अथ च मघोनी धनवत्युषाः वस्वी प्रशस्ता दक्षिणा समर्धयित्री चा भूत् ॥ १ ॥

6.64.2
भ॒द्रा द᳚दृक्ष उर्वि॒या वि भा॒स्युत्ते᳚ शो॒चिर्भा॒नवो॒ द्याम᳚पप्तन् ।
आ॒विर्वक्ष᳚ः कृणुषे शु॒म्भमा॒नोषो᳚ देवि॒ रोच᳚माना॒ महो᳚भिः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
भ॒द्रा । द॒दृ॒क्षे॒ । उ॒र्वि॒या । वि । भा॒सि॒ । उत् । ते॒ । शो॒चिः । भा॒नवः᳚ । द्याम् । अ॒प॒प्त॒न् ।
आ॒विः । वक्षः᳚ । कृ॒णु॒षे॒ । शु॒म्भमा᳚ना । उषः᳚ । दे॒वि॒ । रोच᳚माना । महः᳚॑भिः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे उषो देवि भद्रा कल्याणी ददृक्षे दृश्यसे उर्विया विस्तीर्णा च विभासि ते तव शोचिः शोचिषः जसोलुक् दीप्यमाना भानवोरश्मयः द्यामन्तरिक्षं उदपप्तन् उत्पतन्ति । किं च हे उषोदेवि महोभिस्तेजोभिः शुंभमाना शोभमाना दीप्यमाना रोचमाना वक्षः त्वदीयं रूपं आविष्कृणुषे प्रकटीकरोषि ॥ २ ॥

6.64.3
वह᳚न्ति सीमरु॒णासो॒ रुश᳚न्तो॒ गावः᳚ सु॒भगा᳚मुर्वि॒या प्र᳚था॒नाम् ।
अपे᳚जते॒ शूरो॒ अस्ते᳚व॒ शत्रू॒न्बाध᳚ते॒ तमो᳚ अजि॒रो न वोळ्हा᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
वह᳚न्ति । सी॒म् । अ॒रु॒णासः᳚ । रुश᳚न्तः । गावः᳚ । सु॒॑भगा᳚म् । उ॒र्वि॒या । प्र॒था॒नाम् ।
अप᳚ । ई॒ज॒ते॒ । शूरः᳚ । अस्ता᳚॑इव । शत्रू᳚न् । बाध᳚ते । तमः᳚ । अ॒जि॒रः । न । वोळ्हा᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अरुणासो लोहितवर्णाः रुशन्तो दीप्यमाना गावः रश्मयःकिरणा गाव इति रश्मि नामसु पाठात् सुभगां उर्विया उर्वीं विस्तीर्णां प्रथानां प्रथमानां सीमेनामुषोदेवतां वहन्ति सेयमुषो देवता शूरः अस्तेव वीरः क्षेप्तेव शत्रून् तमः अपेजते अपगमयति । वोह्ळा सेनायाः अजिरो न क्षिप्रगामी श्त्रून् यथा वा तथा तमांसि बाधते च ॥ ३ ॥

6.64.4
सु॒गोत ते᳚ सु॒पथा॒ पर्व᳚तेष्ववा॒ते अ॒पस्त᳚रसि स्वभानो ।
सा न॒ आ व᳚ह पृथुयामन्नृष्वे र॒यिं दि᳚वो दुहितरिष॒यध्यै᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सु॒॑गा । उ॒त । ते॒ । सु॒॑पथा᳚ । पर्व᳚तेषु । अ॒वा॒ते । अ॒पः । त॒र॒सि॒ । स्व॒भा॒नो॒ इति᳚ स्व॑भानो ।
सा । नः॒ । आ । व॒ह॒ । पृ॒थु॒॑या॒म॒न् । ऋ॒ष्वे॒ । र॒यिम् । दि॒वः॒ । दु॒हि॒तः॒ । इ॒ष॒यध्यै᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे उषोदेवि पर्वतेषु उत दुर्गेष्वपि अवाते गमनसाधनरहिते देशे सुपथा सुपथानि मर्गाणि सुगा सुगानि सुखेन गम्यानि ते तव भवन्ति । स्वभानो हे स्वप्रकाश अपोन्तरिक्षं आकाशं आप इत्यन्तरिक्षनामसु पाठात् सामुद्रिकीरपोवा तरसि । पृथुयामन् पृथुरथे ऋष्वे दर्श- नीये देवो दुहितः अन्तरिक्षसुते है उषोदेवि सा त्वं इषयध्यै एषणीयं रयिं धनं नोस्मभ्यं आवह ॥ ४ ॥

6.64.5
सा व᳚ह॒ योक्षभि॒रवा॒तोषो॒ वरं॒ वह᳚सि॒ जोष॒मनु᳚ ।
त्वं दि᳚वो दुहित॒र्या ह᳚ दे॒वी पू॒र्वहू᳚तौ मं॒हना᳚ दर्श॒ता भू᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सा । आ । व॒ह॒ । या । उ॒क्ष॑भिः᳚ । अवा᳚ता । उषः᳚ । वर᳚म् । वह᳚सि । जोष᳚म् । अनु᳚ ।
त्वम् । दि॒वः॒ । दु॒हि॒तः॒ । या । ह॒ । दे॒वी । पू॒र्व॑हू᳚तौ । मं॒हना᳚ । द॒र्श॒ता । भूः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे उषः सा स्वं वरं धनं मह्यमावह । या त्वं अवाता अमतिगता जोषं प्रीतिं अनु उक्षभिः अनडुद्भिरश्वैर्वा स्तोतृभ्योवरं वहसि । किं च हे दिवोदुहितः अन्तरिक्षसुते या त्वं देवी द्योतमाना पूर्वहूतौ प्रथमाह्वाने प्रातरनुवाके मंहना पूजनीया भवसि सा त्वं दर्शता दर्शनीया भूरिति योजना या दर्शताभूरित्यन्वये यद्बुतेन सामानाधिकरण्यात् भूरित्यस्य निघातो न स्यात् ॥ ५ ॥

6.64.6
उत्ते॒ वय᳚श्चिद्वस॒तेर᳚पप्त॒न्नर᳚श्च॒ ये पि᳚तु॒भाजो॒ व्यु᳚ष्टौ ।
अ॒मा स॒ते व᳚हसि॒ भूरि᳚ वा॒ममुषो᳚ देवि दा॒शुषे॒ मर्त्या᳚य ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उत् । ते॒ । वयः᳚ । चि॒त् । व॒स॒तेः । अ॒प॒प्त॒न् । नरः᳚ । च॒ । ये । पि॒तु॒॑भाजः᳚ । वि॑उ᳚ष्टौ ।
अ॒मा । स॒ते । व॒ह॒सि॒ । भूरि᳚ । वा॒मम् । उषः᳚ । दे॒वि॒ । दा॒शुषे᳚ । मर्त्या᳚य ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे उषोदेवि ते तव व्युष्टौ सत्यां वयश्चित् पक्षिणोपि वसतेः निवासस्थानात् उदपप्तब् उत्पतन्ति ये पितुभाजो हविषां संभक्तारः अन्नस्यो- पार्जकावा पितुरित्यन्ननामसु पाठात् नरश्च तेपि चोत्पतन्ति किं च हे उषोदेवि त्वं अमा समीपे सते वर्तमानाय दाशुषे हविषां प्रदात्रे मर्त्याय भूरि प्रभूतं वामं धनं वहसि ॥ ६ ॥

एषास्येति षळृचं चतुर्थं सूक्तं भरद्वाजस्यार्षं त्रैष्टुभं अनुक्रम्यतेच एषास्येति उषस्यंत्विति पूर्वसूक्ते उक्तवात् इदमप्युषोदेवताकं प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरुक्तोविनियोगः ।