षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 61

इयंसरस्वती रभसंवेगवन्तंऋणच्युतं वैदिकस्यदेवऋषिपितृसंबन्धिनोलैकिकस्यचऋणस्यच्यावयितारं दिवोदासमेतत्संज्ञंपुत्रं दाशुषेहवींषिदत्तवतेवध्र्यश्वाय एतत्संज्ञायऋषयेअददात् दत्तवती । यासरस्वतीशश्वन्तंबहुलंपणिंपणनशीलंवणिजं अदातृजनं अवसं- केवलंस्वात्मनएवत र्पकं आचखादआजघान । सेयमददादित्यन्वयः अथप्रत्यक्षीकृत्यस्तौति हेसरस्वति देवि तातानि पुत्रदानादीनितेत्व- दीयानिदात्राणिदानानि तविषातविषाणिमहान्तिभवन्ति ॥ १ ॥

सरस्वतीदेवतारूपेणनदीरूपेणचवर्तते देवतारूपास्तुताधुनानयानदीरूपांसरस्वतींस्तौति । इयं नदीरूपासरस्वतीशुष्मैः शोषकै- रात्मीयैर्बलैः तविषेभिः महद्भिरूर्मिभिः तरंगैः गिरीणांपर्वतानांतीरसंबद्धानां सानुसानूनिअरुजद्भनक्ति । बिसखाइवबिसंखनतीति- बिसखाः सयथाबिसार्थंपंकंरुजतितद्वत् तांसरस्वतींपारावतघ्नीं परावतिदूरदेशेविद्यमानस्यापिवृक्षादेर्हंत्रीं सुवृक्तिभिः स्तुतिभिः धीतिभिःकर्मभिश्चअवसेरक्षणार्थंआविवासेम परिचरेम । यद्वा पारावतघ्नीं पारावारेपरर्वाचीतीरेतयो र्घातिनीम् । उक्तंच—पारावत- घ्नींपारावारघातिनीमिति ॥ २ ॥

हेसरस्वति देवनिदोदेवानांनिन्दकानसुरान्निबर्हयन् न्यबर्हयः अवधीः । तथाविश्वस्यव्याप्तस्यमायिनोमायाविनः बृसयस्य बृसयइति- त्वष्टुर्नामधेयं त्वष्टुःप्रजांपुत्रंवृत्रासुरंचन्यवधीः । त्वत्साहा य्यादेवइन्द्रोहतवानित्यर्थः । उतअपिच हेवाजिनीवति अन्नवतिसरस्वति त्वं- क्षितिभ्योमनुष्येभ्यः अवनीः असुरैरपहृताभूमीःअविन्दः अलंभयः । एभ्योमनुष्येभ्यः विषमुदकंचअस्रवःअक्षारय । यद्वा क्षितयोसुर- जनाः तेभ्यः सकाशात् अवनीःभूमीः अविन्दोलब्धवानसि तान्हत्वाएभ्यश्चासुरेभ्यः विषंमृतिहेतुभूतंगरलंअस्रवः ॥ ३ ॥

देवी दानादिगुणयुक्ता वाजिनीवती वाजोन्नंयस्यांक्रियायांसावाजिनी तद्युक्ता धीनां द्यातॄणांस्तोतॄणांअवित्रीरक्षित्री एवंभूतासर- स्वती वाजेभिरन्नैर्नोस्मान्प्रावतुप्रकर्षेणतर्पयतु ॥ ४ ॥

हेदेवि सरस्वति यःस्तोतावृत्रतूर्येसंग्रामेधनेहितेनिहितेनिमित्तभूतेसति इन्द्रंनइन्द्रमिवत्वां उपब्रूते स्तौति तंरक्षेतिशेषः ॥ ५ ॥

हेदेवि दानादिगुणयुक्ते हेवाजिनि वाजोबलमन्नंवातद्युक्तेहेसरस्वति त्वंवाजेषुसंग्रामेषुअव अस्मान्रक्ष । अपिच नोस्मभ्यंपूषेवपोषकोदेव- इव सनिंसंभजनीयंधनंरद विलिख प्रयच्छेतियावत् ॥ ६ ॥

उतअपिच स्यासाप्रसिद्धासरस्वती घोराशत्रूणांभयकारिणी हिरण्यवर्तनिः वर्ततेअनेनेतिवर्तनिः रथः हिरण्यमयोवर्तनिर्यस्याः सात- थोक्ता वृत्रघ्नी वृत्राणाशत्रूणांहंत्री एवंभूतासासरस्वती नोस्मदीयांसुष्टुतिं शोभनांस्तुतिंवष्टिकामयतां ॥ ७ ॥

यस्याःसरस्वत्याः अमोबलंअनन्तः अपर्यन्तः अपरिमितः अह्रुतः अहिंसितः अकुटिलोवात्वेषोदीप्तः चरिष्णुः चरणशीलः सर्वत्राप्रति- हतगतिरित्यर्थः अर्णवः उदकवान् उदकप्रदइत्यर्थः एवंभूतः सन् रोरुवत् भृशंशब्दंकुर्वन् चरति वर्तते । सानोविश्वाइत्युत्तरत्रसंबन्धः ॥ ८ ॥

सासरस्वतीनोस्मान् विश्वाः सर्वाद्विषोद्वेषोद्वेष्ट्रीः प्रजाः अतिनयतु अतितारयतु तथास्वसॄः स्वयंसारिणीः सहोत्पन्नावा ऋतावरी ऋतमित्युदकनाम तद्युक्ताअन्याश्चनदीः अस्मान् अतिनयतु यद्वा जस्येव वाच्छन्दसीतिपूर्वसवर्णदीर्घः उदकवत्यः स्वसारोभगिन्यो- अन्याः गंगाद्यानद्यश्चअस्मान् शत्रूनतिनयन्तु तत्रदृष्टान्तः—सूर्यः सर्वस्यप्रेरकआदित्यः अतन् सततंगच्छन् अहेवअहानीवयशाअहानि- शीघ्रमतिनयतितद्वत् ॥ ९ ॥ दशरात्रेतृतीयेहनिप्रउगेउतनःप्रियेतिसारस्वतस्तृचः सूत्रितंच—उतनःप्रियाप्रियास्वित्यौष्णिहंप्रउगमिति । पवित्रेष्ट्यांउतनःप्रिये- तिसारस्वतस्यहविषोनुवाक्या सूत्रितंच—उतनः प्रियाप्रियास्विमाजुह्वानायुष्मदानमोभिरिति ।

उतअपिच नोस्माकंप्रियासुप्रियाणांमध्येप्रियाप्रियतमा सप्तस्वसागायत्र्यादीनिच्छंदासि सवसारोयस्यास्तादृशी नदीरूपायास्तुगं- गाद्याः स्वसारः सुजुष्टाः सुष्ठुपुरातनैरृषिभिः सेविता एवंभूतासरस्वतीदेवीस्तोम्याभूत् स्तोतव्याभवतु ॥ १० ॥

पार्थिवानि पृथिव्याःसंबन्धीनि उरुउरूणि विस्तीर्णानि रजोरजांसिलोकान् अन्तरिक्षं अन्तराक्षान्तंनभश्च आपप्रुषी स्वतेजसापूरि- तवती । सरस्वतीदेवी निदः निन्दकाच्छत्रोः पातु अस्मान्रक्षतु ॥ ११ ॥

त्रिषधस्था त्रिषुलोकेषुसहावतिष्ठमाना त्रिलोकव्यापिनि सप्तधातुः सप्तधातवोवयवाः गायत्र्याद्यागंगाद्यावायस्याःसातथोक्ता पंच- जाताजातानिनिषादपंचमान् चतुरोवर्णान् गंधर्वादीन्वावर्धयन्ती अभिवृद्धान्कुर्वन्ती ईदृशीसरस्वती वाजेवाजे युद्धेयुद्धेसर्वेषुयुद्धेषु हव्याभूत् ह्वातव्याभवति ॥ १२ ॥

महिम्नामाहात्म्येनमहिनामहती द्युम्नेभिःद्युम्नौर्द्योतमानैः यशोभिरन्नैर्वायुक्तासती आसु आसांनदीनांदेवतानांमध्येयासरस्वतीप्रचेकिते प्रकर्षेणज्ञायते । याचअन्याः अन्यासां सुपांसुलुगितिषष्ठीबहुवचनस्यजस् अपसांवेगवतीनांमध्येअपस्तमावेगवत्तमा याचरथइवविभ्व- नेविभुत्वायवृहती परिवृढा गुणैरधिकाकृता प्रजापतिनानिर्मिता सासरस्वतीचिकितुषा जानतास्तोत्रा उपस्तुत्याउपस्तोतव्याभवति ॥ १३ ॥

हेसरस्वति नोस्मान् वस्योवसीयः प्रशस्तंवसुधनंअभिनेषि अभिप्रापय मापस्फरीः अप्रवृद्धान्माकार्षीः । स्फारोवृद्धिः उपसर्गवशात्त- द्विपरीतेवर्तते तथापयसोदकेनअधिकेननोस्मान् माआधक् नाभिदह नबाधस्व । अपिचनोस्माकंसख्यासख्यानिसखिकर्माणिवेश्याप्रवेश- नानिचजुषस्व सेवस्व । वयंचत्वत्सकाशात् अरणानिअरमणानिनिकृष्टानिक्षेत्राणिमागन्म माप्राप्रवाम अपितुरमणीयान्येव ॥ १४ ॥

वेदार्थस्यप्रकाशेनतमोहार्दंनिवारयन् । पुमर्थांश्चतुरोदेयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥

इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधरेण सायणाचार्येणविरचितेमाधवीयेवेदार्थप्रकाशेऋ- क्संहिताभाष्येचतुर्थाष्टकेअष्टमोध्यायः समाप्तः ॥ ८ ॥

॥ चतुर्थाष्टकः समाप्तः ॥ ४ ॥