षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 50

हेदेवाः वोयुष्माकंमातरंदेवींद्योतमानां अदितिंअखंडनीयां अदीनांवा एतत्संज्ञांदेवतांमृळीकायसुखार्थंनमोभिः नमस्कारैः स्तोत्रैर्वाहु- वे ह्वयामि स्तौमि तथावरुणंवारकं मित्रंप्रमीतेस्त्रायकं देवं अग्निंचएतांश्चदेवान् नमोभिर्हुवेतथाअभिक्षदां क्षदिर्हिंसाकर्मा अभिक्षत्तारं शत्रूणां हिंसितारं सुशेवं सुसुखंअर्यमणंचनमोभिर्हुवे सवितारंभगंचनमोभीर्हुवे किंबहुना त्रातॄन् पालयितॄन् सर्वान् देवान् नमोभिः स्तोत्रै- र्हुवेस्तौमि ॥ १ ॥

हेसुमहः शोभनदीप्ते सूर्य सर्वस्यप्रेरक दक्षपितॄन्दक्षः पितामहोयेषांतेदक्षपितरः पितृशब्दोहिसामान्येनपूर्वपुरुषत्वमात्रंब्रूते यथाआहं- पितॄन्त्सुविदत्राँअवित्सीति । एषांदक्षपितृत्वंचअदितिर्ह्यजनिष्टेतिमंत्रादवगम्यते । ईदृशान् ज्योतिषः शोभनज्योतिष्कान् देवान् अना- गास्त्वेअनपराधत्वे वीहिकामयस्व यथास्माकंअपराधंतेनकुर्वन्तितथाकुर्याइत्यर्थः येदेवाः द्विजन्मानः द्वयोर्लोकयोर्जायमानाःप्रादुर्भवन्तः ऋतसापः ऋतंयज्ञंस्पृशन्तः सत्याःअवितथाः सत्यवादिनोवा स्वर्वन्तोधनवन्तः यजतायष्टव्याः अग्निजिह्वाः अग्निः जिह्वास्थनीयोयेषां- ते एवंभूतायेदेवाः सन्ति तान् देवान्वीहीत्यन्वयः ॥ २ ॥

उतापिच हेद्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ उरुविस्तीर्णंक्षत्रंबलंकरथः कुरुतं तथारोदसीद्यावापृथिव्यौ सुषुम्ने सुसुखे युवांबृहन्महच्छर- णंगृहंचकरथः कुरुतं महोमहत् वरिवोधनंनोस्माकंयथस्यात् तथाकुरुतमित्यर्थः अपिच हेधिषणे धारयित्र्यौ द्यावापृथिव्यौ अनेहःपापरा- हित्यंचअस्मेअस्माकंक्षयायनिवासार्थंकुरुतं ॥ ३ ॥

रुद्रस्यसूनवः पुत्रामरुतः अद्यास्मिन्कालेआहूतासः आहूताःसन्तः नोस्मान् प्रतिआनमन्तां आनताभवन्तु आगच्छन्तु कीदृशाः वसवो- वासयितारः अधृष्टाः अन्यैरहिंसिताः यद्यदाईमेनान्मरुतोदेवान अर्भेअल्पेमहतिप्रभूतेवाबाधेसंग्रामे हितासोनिहिताःस्थिताः सन्तोवयं अह्वाम आह्वयाम तदानीमद्येत्यन्वयः ॥ ४ ॥

येषुमरुत्सुरोदसीरुद्र्स्यपत्नीदेवीद्योतमानामाध्यमिकावाक् मिम्यक्ष नुक्षिप्रंसगंच्छते तथाअभ्यर्धयज्वा स्तोतॄन्अभ्यर्धयन् समृद्धान्कु- र्वन्योयजति धनेनपूजयति तादृशःपूषापोषकोदेवश्च सिषक्ति यान्मरुतःसेवते अभ्यर्धयज्वाभ्यर्धयन्यजतीतियास्कः । हेमरुतस्तेयूयंहव- मस्मदीयमाह्वानंश्रुत्वायद्ध यदाखलु याथागच्छथ तदानींअध्वनिमार्गेप्रविक्तेगमनार्थंपृथक्कृतेसति तत्रविद्यमानानिभूमभूतजातानिरेज- न्ते कंपन्ते तथाचमंत्रान्तरं – प्रवेपयन्तिपर्वतान्विविंचंतिवनस्पतीन् ॥ ५ ॥

हेजरितःस्तोतः त्यंतंप्रसिद्धंवीरंवीर्यवन्तंविशेषेणशत्रूणामीरकंवा गिर्वणसंगिरांसभक्तारं एवंविधमिन्द्रंनवेनाभिनवेनशोभनेनब्रह्म- णास्तोत्रेण अभ्यर्चअभिष्टुहि सचस्तवा स्तूयमानः सन् हवमस्मदीयंस्तोत्रंउपश्रवदित् उपश्रृणुयादेव अपिच गृणानःस्तूयमानइन्द्रः महो- महतः प्रभूतान् वाजान् अन्नानिचउपरासत् प्रदेयात् यतएवं अतः रतुहीत्यर्थः ॥ ६ ॥

हेआपः मानुषीर्मनुष्यहितायूयंअमृक्तमहिंसितं ओमानंअवतिरक्षतीत्योमारक्षकमन्नंतोकायपुत्रायतनयायतत्पुत्रायचधात धत्त प्रय- च्छत तथाशंशमनमुपद्रवाणांयोर्यावनंपृथक्करणंच पृथक्कर्तव्यानांधत्त प्रयच्छत कुतइत्यतआह—हियस्माद्यूयंमातृतमाः मातृभ्योप्यधिका- भिषजः स्थाभवथ तस्माद्धातेत्यन्वयः कथं मातृभ्योप्यधिकंभैषज्यमस्तीत्यतआह—विश्वस्यसर्वस्य स्थातुः स्थावरस्यजगतोजंगमत्यज- नित्रीर्जनयित्र्योभवथ अतोयूयंभिषजःस्थ ॥ ७ ॥

त्रायमाणोरक्षन् हिरण्यपाणीः सुवर्णहस्तः हितरमणीयपाणिर्वा यजतोयष्टव्यः एवंभूतः सविताप्रेरकोदेवः नःअस्मान् आजगम्यादा- गच्छतु योदेवः दत्रवान् धनवान् उषसोनप्रतीकं उषसः प्रमुखमिव दाशुषेहवींषिदत्तवतेयजमानाय वार्याणि वरणीयानिधनानिव्यूर्णुते विवृणोति प्रकाशयति ससवितेत्यन्वयः ॥ ८ ॥

उतअपिच हेसहसः सूनो बलस्यपुत्राग्ने त्वंअद्यास्मिन्कालेनो स्मदीयेअस्मिन्नध्वरेयागे देवान्यष्टव्यानिन्द्रादीन् आववृत्याः आवर्तयआ- गमय अपिचाहं तेतवरातौधनस्यदाने सदमित् सर्वदैवर्तमानःस्यांभवेयं तथाहेअग्ने तवावसात्वदीयेनरक्षणेनसुवीरः शोभनैः वीरैः पुत्रपौ- त्रादिभिरुपेतश्चस्यांभवेयं ॥ ९ ॥

उतअपिच हेविप्रा प्राज्ञौ नासत्या सत्यस्वभावौ सत्यस्यनेतारौवा हे अश्विनौ त्यातौप्रसिद्धौयुवंयुवांधीभिः परिचरणकैः कर्मभिरुपेतं मेमदीयंहवंस्तोत्रंअंग क्षिप्रं आजग्म्यातं आगच्छतं आगत्यच महोमहतस्तमसःअसुरकृतादंधकारात् अत्रिंन यथात्रिमृषिंअमुमुक्तं मोचित- वन्तौस्थः हेनरानेतारावश्विनौ तथास्मानपिअभीकेअभ्यक्ते प्राप्तेसंग्रामेदुरिताद्दुः खातशत्रुकृतात् र्वतंअस्मांस्तारयतं ॥ १० ॥

हेदेवास्तेयूयंद्युमतोदीप्तिमतः वाजवतोबलयुक्तस्यनृवतः नृभिः पुत्रादिभिरुपेतस्य पुरुक्षोःबहुभिःकीर्तनीयस्य रायोधनस्यनोस्मभ्यं- दातारोभूतभवत अपिच दशस्यन्तः कामान् प्रयच्छन्तः दिव्याः दिविभवाआदित्याः पार्थिवासः पृथिव्यांभवावसवः गोजाताः गौः पृश्नि- र्माध्यमिकावाक् ततः उत्पन्नामरुतः अप्याः अप्सुअन्तरिक्षेभवाः रुद्राश्च तेसर्वेयूयंअस्मान्मृळ्त सुखयत ॥ ११ ॥

मीह्ळुष्मन्तोवर्षणवन्तः तेदेवाः नोस्मान् मृळन्तुमृळयन्तुसुखयन्तु केतेइतिचेदुच्यते—रुद्रःसरस्वतीचसजोषाः सहप्रीयमाणाःविष्णु- र्वायुश्चऋभुक्षाः ऋभुर्विभ्वावाजइतित्रयः सौधन्वनाः तेषामाद्यः ऋभुश्चवाजोन्तिमश्चउपलक्शणमेतत् विश्वाचदैव्योदेवेभ्योहितः विधा- ताप्रजापतिश्च अपिचपर्जन्यावातापर्जन्यश्चवायुश्चउभौ नोस्मभ्यमिषमन्नंपिप्यतांवर्धयतां ॥ १२ ॥

उतापिच स्यः सः यः प्रेरकतयासर्वत्रप्रख्यातः ससवितादेवः भगश्चअपांनपाच्चअपांमेघस्थानांपुत्रोमाध्यमिकोग्निः सचनोस्मान् रक्षतु कीदृशोपांनपात् दानु दातव्यंधनंपप्रिः प्रातापूरयिता प्रापूरणइत्यस्मादादृगमहनइतिकिनोलिड्ढद्भावान्नलोकाव्ययेतिषष्ठीप्रतिषेधः तथा- देवेभिर्देवैः जनिभिस्तत्पत्नीभिश्चसजोषाः सहप्रीतिस्त्वष्टाचदेवेभिर्देवैः सहप्रीयमाणा द्यौश्चसमुद्रैः सहप्रीयमाणा पृथिवीचएताश्चसर्वादे- वताअस्मानवन्तु ॥ १३ ॥ आग्निमारुतेउतनोहिरित्येषा सूत्रितंच—उतनोहिर्बुध्न्यः श्रृणोतुदेवानांपत्नीरुशतीरवन्तुनइति ।

उतपिचअहिर्बुध्न्योनोस्माकंस्तोत्रंश्रृणोतु अजोजन्मरहितः एकः असहायएवपद्यतेगच्छतीत्येकपात् एतत्पद्वयाभिधेयोदेव श्चपृथिवी- समुद्रश्चअस्मदीयंस्तोत्रंश्रृणोतु अपिच ऋतावृधः ऋतस्ययज्ञस्यसत्यस्यवावर्धयितारः हुवानाः अस्माभिराहूयमानाः पूर्वैः ऋषिभिश्च- स्तोत्रैः स्तुताः मंत्राः मंत्रणीयाः गुप्तंभाषितव्याः मंत्रप्रतिपाद्यावा कविशस्ताः कविभिर्मेधाविभिरृषिभिः शस्त्रैः शंसिताईदृशाःविश्वेदेवाः अचन्त्वस्मान् रक्षन्तु ॥ १४ ॥

एवएवं योहंदेवान्स्तुतवान् तस्यममऋजिश्वनोनपातः पुत्राः भरद्वाजाः भरद्वाजगोत्रजाः सुहोत्रादयः धीभीः स्तोत्रैरर्कैरर्चन्साधनैर- भ्यर्चन्ति अभिष्टुवन्ति हेयजत्राः यष्टव्यादेवाहुतासः पुरोडाशादिभिर्हविर्भिर्हुताःतर्पिताः वस्वोनिवासयितारः अधृष्टाः कैरप्यहिंसिताः एवंभूताः विश्वेतेसर्वेयूयंग्नाः देवपत्न्यश्च स्तुतासोभूत तैःसुहोत्रादिभिः स्तुताभवत ॥ १५ ॥

उदुत्यदितिषोडशर्चंद्वितीयंसूक्तंऋजिश्वनआर्षंवैश्वदेवं त्रयोदश्याद्यास्तिस्रउष्णिहः षोळश्यनुष्टुप् शिष्टास्त्रिष्टुभः तथाचानुक्रान्तं— उदुत्यत्षोळशत्र्युष्णिगनुष्टुबन्तमिति । गतः सूक्तविनियोगः ।