षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 5

7 ऋचः

ऋषिः: भरद्वाजो बार्हस्पत्यः देवता: अग्निः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 6.5 - सम्पूर्णम्

1 / 7
ऋक्: 6.5.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (7)
6.5.1
हु॒वे वः᳚ सू॒नुं सह᳚सो॒ युवा᳚न॒मद्रो᳚घवाचं म॒तिभि॒र्यवि᳚ष्ठम् ।
य इन्व᳚ति॒ द्रवि᳚णानि॒ प्रचे᳚ता वि॒श्ववा᳚राणि पुरु॒वारो᳚ अ॒ध्रुक् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
हु॒वे । वः॒ । सू॒नुम् । सह᳚सः । युवा᳚नम् । अद्रो᳚घ॑वाचम् । म॒ति॑भिः᳚ । यवि᳚ष्ठम् ।
यः । इन्व᳚ति । द्रवि᳚णानि । प्र॑चे᳚ताः । वि॒श्व॑वा᳚राणि । पु॒रु॒॑वारः᳚ । अ॒ध्रुक् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने वः व्यत्ययेनबहुवचनं त्वां मतिभिर्मननीयैस्तोत्रैः हुवे आह्वयामि कीदृशं सहसोबलस्य सूनुं पुत्रं अग्निर्हिबलेनमथ्यमानोजायते युवानं नित्यतरुणं फलस्यमिश्रयितारंवा अद्रोघवाचं अद्रोग्धव्या प्रशस्ता स्तुतिरूपावाक् यस्मिन्प्रयुज्यते तादृशं यविष्ठं अतिशयेनयुवानं प्रचेताः प्रकृष्टज्ञानाः पुरुवारः पुरुभिर्बहुभिर्वरणीयःसम्भजनीयः अध्रुक् अद्रोग्धा यजमानानां एवंभूतोयोग्निः विश्ववाराणि सर्वैर्वरणीया- नि प्रशस्यानि द्रविणानि धनानि इन्वति प्रेरयति स्तोतृभ्योददातीतियावत् तं त्वां हुवेइतिपूर्वत्रसंबन्धः ॥ १ ॥

6.5.2
त्वे वसू᳚नि पुर्वणीक होतर्दो॒षा वस्तो॒रेरि᳚रे य॒ज्ञिया᳚सः ।
क्षामे᳚व॒ विश्वा॒ भुव᳚नानि॒ यस्मि॒न्त्सं सौभ᳚गानि दधि॒रे पा᳚व॒के ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वे इति᳚ । वसू᳚नि । पु॒रु॒॑अ॒नी॒क॒ । हो॒तः॒ । दो॒षा । वस्तोः᳚ । आ । ई॒रि॒रे॒ । य॒ज्ञिया᳚सः ।
क्षाम᳚॑इव । विश्वा᳚ । भुव᳚नानि । यस्मि᳚न् । सम् । सौभ᳚गानि । द॒धि॒रे । पा॒व॒के ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे पूर्वणीक बहुज्वालहोतर्देवानामाह्वातरग्ने त्वे त्वयि दोषा रात्रौ वस्तोरहनिच यज्ञियासोयज्ञार्हायजमानाः वसूनि हविर्लक्षणानि- धनानि एरिरे आभिमुख्येनप्रेरयन्ति प्रापयन्ति जुह्वतीत्यर्थः विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि क्षामेव क्षमायां भूम्यामिव यस्मिन्पाव्केशोधकेग्नौ सौभगानि धनानि सन्दधिरे देवाःसम्यङ्गिहितवन्तः अग्नौ वामं वसु संन्यदधतेतिब्राह्मणं तस्मिंस्त्वयीतिपूर्वत्र- योज्यम् ॥ २ ॥

6.5.3
त्वं वि॒क्षु प्र॒दिवः᳚ सीद आ॒सु क्रत्वा᳚ र॒थीर᳚भवो॒ वार्या᳚णाम् ।
अत᳚ इनोषि विध॒ते चि᳚कित्वो॒ व्या᳚नु॒षग्जा᳚तवेदो॒ वसू᳚नि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वम् । वि॒क्षु । प्र॒॑दिवः᳚ । सी॒द॒ । आ॒सु । क्रत्वा᳚ । र॒थीः । अ॒भ॒वः॒ । वार्या᳚णाम् ।
अतः᳚ । इ॒नो॒षि॒ । वि॒ध॒ते । चि॒कि॒त्वः॒ । वि । आ॒नु॒षक् । जा॒त॒॑वे॒दः॒ । वसू᳚नि ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने त्वं प्रदिवः पुराणनामैतत् पुरातनकालीनासु विक्षु प्रजासु आसु परिदृश्यमानासुच सीदः सीदसिविश्वान्तरात्मनावर्तसे तथाकृ- त्वा आत्मीयेनकर्मणा वार्याणां वरणीयानांधनानांरथीरभवः रंहयितायजमानेभ्यः प्रापयिताभूः अतःकारणात् हेचिकित्वोविद्वन् जातवे- दः जातानांप्राणिनांवेदितरग्ने विधते परिचरतेयजमानाय वसूनि धनानि आनुषगनुषक्तंसततंयथाभवतितथा विइनोषि विविधंप्रेरयसि ॥ ३ ॥ प्रवर्ग्येभिष्टवेयोनः सनुत्यइतिद्वृचः सूत्रितंच-योनःसनुत्योअभिदासदग्नेभवानोअग्नेसुमनाउपेतौइतिद्वृचाइति ।

6.5.4 समानपद
यो न॒ः सनु᳚त्यो अभि॒दास᳚दग्ने॒ यो अन्त᳚रो मित्रमहो वनु॒ष्यात् ।
तम॒जरे᳚भि॒र्वृष᳚भि॒स्तव॒ स्वैस्तपा᳚ तपिष्ठ॒ तप᳚सा॒ तप᳚स्वान् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यः । नः॒ । सनु᳚त्यः । अ॒भि॒॑दास᳚त् । अ॒ग्ने॒ । यः । अन्त᳚रः । मि॒त्र॒॑म॒हः॒ । व॒नु॒ष्यात् ।
तम् । अ॒जरे᳚भिः । वृष᳚॑भिः । तव᳚ । स्वैः । तप᳚ । त॒पि॒ष्ठ॒ । तप᳚सा । तप᳚स्वान् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने यःशत्रुः सनुत्यः सनुतरित्यन्तर्हितनाम अन्तर्हितेदेशेवर्तमानःसन् नोस्मानभिदासदुपक्षयतिबाधते यश्च अन्तरः आभ्यन्तरवर्ती- सन् हे मित्रमहः अनुकूलदीप्ते मित्राणां महयितर्वा अग्ने वनुष्यात् हिंस्यात् तमुभयविधं हेतपिष्ठतृप्ततमाग्ने तपसा तेजसा तपस्वान् तेज- स्वी त्वं अजरेभिः जरारहितैर्वृषभिर्वर्षितृभिर्वृष्टिहेतुभूतैः तवस्वैः स्वभूतैः असाधारणैस्तेजोभिस्तपदह ॥ ४ ॥

6.5.5
यस्ते᳚ य॒ज्ञेन᳚ स॒मिधा॒ य उ॒क्थैर॒र्केभि᳚ः सूनो सहसो॒ ददा᳚शत् ।
स मर्त्ये᳚ष्वमृत॒ प्रचे᳚ता रा॒या द्यु॒म्नेन॒ श्रव᳚सा॒ वि भा᳚ति ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यः । ते॒ । य॒ज्ञेन᳚ । स॒म्॑इधा᳚ । यः । उ॒क्थैः । अ॒र्केभिः᳚ । सू॒नो॒ इति᳚ । स॒ह॒सः॒ । ददा᳚शत् ।
सः । मर्त्ये᳚षु । अ॒मृ॒त॒ । प्र॑चे᳚ताः । रा॒या । द्यु॒म्नेन᳚ । श्रव᳚सा । वि । भा॒ति॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेसहसःसूनो बलस्यपुत्राग्ने ते त्वां योयजमानः यज्ञेन ददाशत्परिचरति यश्च समिधा समिन्धनसाधनेनेध्मेन यश्च उक्थैःशस्त्रैः अर्के- भिरर्चनीयैः स्तोत्रैश्चपरिचरति हेअमृत मरणधर्मरहिताग्ने सयजमानः मर्त्येषु मनुष्येषु प्रचेताः प्रकृष्टज्ञानःसन् राया धनेन द्युम्नेन द्योत- मानेन श्रवसा श्रवणीयेनान्नेन यशसावा विभाति विशेषेणप्रकाशते ॥ ५ ॥

6.5.6 समानपद
स तत्कृ᳚धीषि॒तस्तूय᳚मग्ने॒ स्पृधो᳚ बाधस्व॒ सह᳚सा॒ सह᳚स्वान् ।
यच्छ॒स्यसे॒ द्युभि᳚र॒क्तो वचो᳚भि॒स्तज्जु᳚षस्व जरि॒तुर्घोषि॒ मन्म᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । तत् । कृ॒धि॒ । इ॒षि॒तः । तूय᳚म् । अ॒ग्ने॒ । स्पृधः᳚ । बा॒ध॒स्व॒ । सह᳚सा । सह᳚स्वान् ।
यत् । श॒स्यसे᳚ । द्यु॑भिः᳚ । अ॒क्तः । वचः᳚॑भिः । तत् । जु॒ष॒स्व॒ । ज॒रि॒तुः । घोषि᳚ । मन्म᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने सत्वं इषितः प्रेषितःसन् तूयं क्षिप्रं तत् कृधिकुरु किंतदित्यतआह सहस्वान् बलवांस्त्वंस्पृधः स्पर्धमानान् सहसा बलेन परेषा- मभिभवसमर्थेनतेजसावा बाधस्व विनाशय द्युभिः द्योतमानैजोभिरक्तः संसिक्तःत्वं वचोभिःस्तुतिरूपैर्वाक्यैर्यच्छस्यसे यत् स्तूयसे त्वामुद्दिश्ययत् स्तोत्रंस्तोतृभिः क्रियतइत्यर्थः तत् मन्म मननीयं घोषि षोषणीयं जरितुःस्तोत्रं जुषस्व सेवस्व ॥ ६ ॥ अग्नयेकामयपुरोडाशमष्टाकपालमित्यस्य अश्यामेत्येषायाज्या सूत्रितंच—अश्यामतंकाममग्नेतवोतीतिकामायेति ।

6.5.7
अ॒श्याम॒ तं काम᳚मग्ने॒ तवो॒ती अ॒श्याम᳚ र॒यिं र᳚यिवः सु॒वीर᳚म् ।
अ॒श्याम॒ वाज᳚म॒भि वा॒जय᳚न्तो॒॑श्याम᳚ द्यु॒म्नम᳚जरा॒जरं᳚ ते ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒श्याम᳚ । तम् । काम᳚म् । अ॒ग्ने॒ । तव᳚ । ऊ॒ती । अ॒श्याम᳚ । र॒यिम् । र॒यि॒॑वः॒ । सु॒॑वीर᳚म् ।
अ॒श्याम᳚ । वाज᳚म् । अ॒भि । वा॒जय᳚न्तः । अ॒श्याम᳚ । द्यु॒म्नम् । अ॒ज॒र॒ । अ॒जर᳚म् । ते॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने ते तव संबन्धिन्यऊती ऊत्या रक्षया तं कामं अश्याम प्राप्नुयाम तमेवकामंविवृणोति हेरयिवोधनवन्नग्ने सुवीरं शोभनपुत्रादि- युक्तं रयिं धनं अश्याम प्राप्नुयाम तथा वाजयन्तः वाजमन्नमात्मनइच्छन्तोवयं वाजं त्वयादत्तमन्नं अभि आभिमुख्येनाश्याम प्राप्नुयाम हेअजरजरारहिताग्ने ते त्वदीयमजरंजरारहितं द्युम्नं द्योतमानं यशश्च अश्याम प्राप्नुयाम ॥ ७ ॥

प्रनव्यसेतिसप्तर्चंषष्ठंसूक्तं भरद्वाजस्यार्षं त्रैष्टुभमाग्नेयं प्रनव्यसेत्यनुक्रान्तम् । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरुक्तोविनियोगः ।