त्वम᳚ग्ने य॒ज्ञानां॒ होता॒ विश्वे᳚षां हि॒तः ।
दे॒वेभि॒र्मानु᳚षे॒ जने᳚ ॥
त्वम् । अ॒ग्ने॒ । य॒ज्ञाना᳚म् । होता᳚ । विश्वे᳚षाम् । हि॒तः ।
दे॒वेभिः᳚ । मानु᳚षे । जने᳚ ॥
हेअग्ने त्वं विश्वेषां सर्वेषां सप्तसंस्थारूपेणभिन्नानांयज्ञानांहोता होमनिष्पादकोसि यद्वा यज्ञानांसंबन्धीदेवानामाह्वाताभवसि कुतइत्यतआह यस्मात्त्वं मानुषे मनोःसंबन्धिनिमनुष्ये जने यजमाने देवेभिर्देवैः हितः होतृत्वेननिहितोसि तस्मादित्यर्थः ॥ १ ॥
स नो᳚ म॒न्द्राभि᳚रध्व॒रे जि॒ह्वाभि᳚र्यजा म॒हः ।
आ दे॒वान्व᳚क्षि॒ यक्षि᳚ च ॥
सः । नः॒ । म॒न्द्राभिः᳚ । अ॒ध्व॒रे । जि॒ह्वाभिः᳚ । य॒ज॒ । म॒हः ।
आ । दे॒वान् । व॒क्षि॒ । यक्षि᳚ । च॒ ॥
हेअग्ने सत्वं नोस्माकमध्वरेयज्ञे मन्द्राभिर्मदकरीभिः स्तुत्याभिर्वा जिह्वाभिः ज्वालाभिः महोमहतोदेवान् यज हविर्भिस्तर्पय कथंतदिति उच्यते देवान्यष्टव्यानिन्द्रादीन् आवक्षि आवह ततोयक्षिच यजच हवींषितेभ्योदेहीत्यर्थः ॥ २ ॥ पाथिकृत्यामग्नेः पथिकृतोनुवाक्या वेत्थेत्येषा सूत्रितंच—वेत्थाहिवेधोअध्वनआदेवानामपि पन्थामगन्मेति ।
वेत्था॒ हि वे᳚धो॒ अध्व᳚नः प॒थश्च᳚ दे॒वाञ्ज᳚सा ।
अग्ने᳚ य॒ज्ञेषु᳚ सुक्रतो ॥
वेत्थ᳚ । हि । वे॒धः॒ । अध्व᳚नः । प॒थः । च॒ । दे॒व॒ । अञ्ज᳚सा ।
अग्ने᳚ । य॒ज्ञेषु᳚ । सु॒क्र॒तो॒ इति᳚ सु॑क्रतो ॥
हेवेधः विधातः सुक्रतो शोभनकर्मन् देव दानादिगुणयुक्ताग्ने त्वं यज्ञेषु दर्शपूर्णमासादियागेषु अध्वनोमहामार्गान् पथश्चक्षुद्रमार्गांश्च अंजसा जवेन वेत्थ जानासि हियस्मादेवं तस्मात् कारणात् यज्ञमार्गाद्धृष्टंयजमानं पुनस्तंमार्गंप्रापयेत्यर्थः ॥ ३ ॥
त्वामी᳚ळे॒ अध᳚ द्वि॒ता भ᳚र॒तो वा॒जिभि᳚ः शु॒नम् ।
ई॒जे य॒ज्ञेषु᳚ य॒ज्ञिय᳚म् ॥
त्वाम् । ई॒ळे॒ । अध᳚ । द्वि॒ता । भ॒र॒तः । वा॒जि॑भिः᳚ । शु॒नम् ।
ई॒जे । य॒ज्ञेषु᳚ । य॒ज्ञिय᳚म् ॥
हेअग्ने त्वांभरतः दौष्षंतिः एतत्संज्ञोराजा वाजिभिः वाजोहविर्लक्षणमन्नंतद्वद्भिरृत्विग्भिःसह द्विता द्विविधं इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहार- रूपेणद्विधाभिन्नं शुनं सुखमुद्दिश्य ईळे स्तुतवान् स्तुत्वाच यज्ञियं यज्ञार्हं त्वां यज्ञेषु तृतीयार्थेसप्तमी यज्ञैः ईजे इष्टवान् तस्मैत्वमुभयविधं- सुखंप्रादाइत्यर्थः ॥ ४ ॥
त्वमि॒मा वार्या᳚ पु॒रु दिवो᳚दासाय सुन्व॒ते ।
भ॒रद्वा᳚जाय दा॒शुषे᳚ ॥
त्वम् । इ॒मा । वार्या᳚ । पु॒रु । दिवः᳚॑दासाय । सु॒न्व॒ते ।
भ॒रत्॑वा᳚जाय । दा॒शुषे᳚ ॥
हेअग्ने त्वं इमा इमानि दृश्यमानानि पुरु पुरूणि बहूनि वार्या वार्याणिवरणीयानिसंभजनीयानिधनानि दिवोदासाय सुन्वते लुप्तो- पममेतत् यथासोमाभिषवंकुर्वतेदिवोदासाख्यायराज्ञे प्रादाः तथा दाशुषे हवींषिदत्तवतेभरद्वाजायऋषये देहीतिशेषः ॥ ५ ॥
त्वं दू॒तो अम᳚र्त्य॒ आ व᳚हा॒ दैव्यं॒ जन᳚म् ।
शृ॒ण्वन्विप्र᳚स्य सुष्टु॒तिम् ॥
त्वम् । दू॒तः । अम᳚र्त्यः । आ । व॒ह॒ । दैव्य᳚म् । जन᳚म् ।
शृ॒ण्वन् । विप्र᳚स्य । सु॒॑स्तु॒तिम् ॥
अमर्त्योमरणधर्मस्त्वं दूतोभूत्वा दैव्यं देवसंबन्धिनंजनमावह अस्मद्यज्ञे आनय किंकुर्वन् विप्रस्य मेधाविनोभरद्वाजस्य सुष्टुतिं शोभ- नांस्तुतिंशृण्वन् ॥ ६ ॥
त्वाम᳚ग्ने स्वा॒ध्यो॒३॒᳚ मर्ता᳚सो दे॒ववी᳚तये ।
य॒ज्ञेषु᳚ दे॒वमी᳚ळते ॥
त्वाम् । अ॒ग्ने॒ । सु॒॑आ॒ध्यः᳚ । मर्ता᳚सः । दे॒व॑वी᳚तये ।
य॒ज्ञेषु᳚ । दे॒वम् । ई॒ळ॒ते॒ ॥
हेअग्ने देवं द्योतमानं त्वां स्वाध्यः शोभनाध्यानाः मर्तासोमनुष्याः देववीतये देवानांतर्पणार्थं यज्ञेषु ईळते स्तुवंति याचन्तेवा ॥ ७ ॥
तव॒ प्र य᳚क्षि सं॒दृश᳚मु॒त क्रतुं᳚ सु॒दान᳚वः ।
विश्वे᳚ जुषन्त का॒मिनः᳚ ॥
तव᳚ । प्र । य॒क्षि॒ । स॒म्॑दृश᳚म् । उ॒त । क्रतु᳚म् । सु॒॑दान᳚वः ।
विश्वे᳚ । जु॒ष॒न्त॒ । का॒मिनः᳚ ॥
हेअग्ने तव संदृशं सम्यक्दर्शनीयं यद्वा सम्यग्द्रष्टारं सर्वस्यभासकंतेजः प्रयक्षि प्रयक्षे प्रकर्षेणपूजयामि उतापिच सुदानवः सुदानोः शोभनदानस्य तव क्रतुं कर्म प्रज्ञानंवा पूजयामि नकेवलमहगेव किंतु अन्येविश्वेसर्वेपि यजमानाः कामिनः त्वदनुग्रहात्तैस्तैःकामैरुपेताः सन्तः जुषन्त त्वदीयंसंदृशंक्रतुंचसेवन्ते ॥ ८ ॥
त्वं होता॒ मनु᳚र्हितो॒ वह्नि᳚रा॒सा वि॒दुष्ट᳚रः ।
अग्ने॒ यक्षि᳚ दि॒वो विशः᳚ ॥
त्वम् । होता᳚ । मनुः᳚॑हितः । वह्निः᳚ । आ॒सा । वि॒दुः॑त᳚रः ।
अग्ने᳚ । यक्षि᳚ । दि॒वः । विशः᳚ ॥
हेअग्ने त्वंहोता होतृत्वेन मनुर्हितः मनुनाआहितोसि आसा आस्येन आस्यभूतयाज्वालया वह्निर्हविषांवोढा विदुष्टरः अतिशयेनवि- द्वान् अतःकारणात् त्वं दिवः द्युलोकसंबन्धिनीः विशः दैवीःप्रजाः यक्षि यज ॥ ९ ॥ दर्शपूर्णमासयोःसामिधेनीषु अग्न्आयाहीत्याद्यास्तिस्रः सूत्रितंच—अग्नआयाहिवीतयेगृणानईळेन्योनमस्यस्तिरइति । गार्हपत्याहव- नीययोर्मिथःसंसर्गे अग्नयेवीतयेष्टाकपालःपुरोडाशः तस्याग्नआयाहीत्येषानुवाक्या सूत्रितंच—अग्नआयाहिवीतयेयोअग्निंदेववीतयइति ।
अग्न॒ आ या᳚हि वी॒तये᳚ गृणा॒नो ह॒व्यदा᳚तये ।
नि होता᳚ सत्सि ब॒र्हिषि᳚ ॥
अग्ने᳚ । आ । या॒हि॒ । वी॒तये᳚ । गृ॒णा॒नः । ह॒व्य॑दा᳚तये ।
नि । होता᳚ । स॒त्सि॒ । ब॒र्हिषि᳚ ॥
हेअग्ने त्वमायाहि आगच्छ किमर्थं वीतये हविषांभक्षणार्थं किंच हव्यदातये हव्यानि हवींषिदेवेभ्योदातुं गृणानः स्तूयमानस्त्वं बर्हिषि आस्तीर्णेदर्भे होतासन् निषत्सि निषीद उपविश ॥ १० ॥
तं त्वा᳚ स॒मिद्भि᳚रङ्गिरो घृ॒तेन᳚ वर्धयामसि ।
बृ॒हच्छो᳚चा यविष्ठ्य ॥
तम् । त्वा॒ । स॒मित्॑भिः᳚ । अ॒ङ्गि॒रः॒ । घृ॒तेन᳚ । व॒र्ध॒या॒म॒सि॒ ।
बृ॒हत् । शो॒च॒ । य॒वि॒ष्ठ्य॒ ॥
हेअङ्गिरः अङ्गनादिगुणयुक्त अङ्गाररूपवा अङ्गिरसःपुत्रवाग्ने तं पूर्वोक्तगुणं त्वा त्वां समिद्भिः समिन्धनहेतुभिर्दारुभिः घृतेना- ज्येनच वर्धयामसि वर्धयामः अतोहेयविष्ठ्य युवतमाग्ने बृहत् महत् अत्यन्तं शोच दीप्यस्व ॥ ११ ॥
स नः᳚ पृ॒थु श्र॒वाय्य॒मच्छा᳚ देव विवाससि ।
बृ॒हद᳚ग्ने सु॒वीर्य᳚म् ॥
सः । नः॒ । पृ॒थु । श्र॒वाय्य᳚म् । अच्छ᳚ । दे॒व॒ । वि॒वा॒स॒सि॒ ।
बृ॒हत् । अ॒ग्ने॒ । सु॒॑वीर्य᳚म् ॥
हेदेव द्योतमानाग्ने सपूर्वेक्तगुणस्त्वं पृथु विस्तीर्णं श्रवाय्यं श्रवणीयं प्रशस्यं बृहन्महत् सुवीर्यं शोभनवीर्योपेतं धनं नोस्मानच्छविवा- ससि अभिगमय अत्रवाजसनेयकं—अच्छादेवविवाससीति तन्नोगमयेत्येवैतदाहेति ॥ १२ ॥ अग्निमंथनेत्वामग्नेपुष्करादधीत्याद्यास्तिस्रऋचोनूच्याः सूत्रितंच—त्वामग्नेपुष्करादधीतितिसृणामर्धर्चंशिष्टारमेदिति ।
त्वाम᳚ग्ने॒ पुष्क᳚रा॒दध्यथ᳚र्वा॒ निर᳚मन्थत ।
मू॒र्ध्नो विश्व᳚स्य वा॒घतः᳚ ॥
त्वाम् । अ॒ग्ने॒ । पुष्क᳚रात् । अधि᳚ । अथ᳚र्वा । निः । अ॒म॒न्थ॒त॒ ।
मू॒र्ध्नः । विश्व᳚स्य । वा॒घतः᳚ ॥
हेअग्ने अथर्वा एतत्संज्ञऋषिः त्वां पुष्करादधि पुष्करपर्णेनिरमन्थत अरण्योः सकाशादजनयत् कीद्रुशात् पुष्करात् मूर्ध्नः मूर्धवद्धार- कात् विश्वस्य सर्वस्यजगतः वाघतोवाहकात् पुष्करपर्णेहिप्रजापतिःभूमिमप्रथयत् तत्पुष्करपर्णेप्रथयदितिश्रुतेः । भूमिश्चसर्वजगतआधा- रभूतेति पुष्करपर्णस्यसर्वजगद्धारकत्वं अत्र पुष्करशब्देनपुष्करपर्णमभिधीयते इत्येतच्चतैत्तिरीयकेविस्पष्टमाम्नातं—त्वामग्नेपुष्करादधी- त्याह पुष्करपर्णेह्येनमुपश्रुतमविन्ददिति ॥ १३ ॥
तमु᳚ त्वा द॒ध्यङ्ङृषि᳚ः पु॒त्र ई᳚धे॒ अथ᳚र्वणः ।
वृ॒त्र॒हणं᳚ पुरंद॒रम् ॥
तम् । ऊं॒ इति᳚ । त्वा॒ । द॒ध्यङ् । ऋषिः᳚ । पु॒त्रः । ई॒धे॒ । अथ᳚र्वणः ।
वृ॒त्र॒॑हन᳚म् । पु॒र॒म्॑द॒रम् ॥
हेअग्ने यउक्तगुणः तमु तमेव त्वामथर्वणःपुत्रोदध्यङ्एतत्संज्ञऋषिः ईधेदीपितवान् कीदृशं वृत्रहणं आवरकाणांशत्रूणांहन्तारं पुरंदरं असुरपुराणांदारयितारम् ॥ १४ ॥
तमु᳚ त्वा पा॒थ्यो वृषा॒ समी᳚धे दस्यु॒हन्त᳚मम् ।
ध॒नं॒ज॒यं रणे᳚रणे ॥
तम् । ऊं॒ इति᳚ । त्वा॒ । पा॒थ्यः । वृषा᳚ । सम् । ई॒धे॒ । द॒स्यु॒हन्॑त᳚मम् ।
ध॒न॒म्॑ज॒यम् । रणे᳚॑रणे ॥
पाथ्योवृषानामकश्चिदृषिः तमु तमेव त्वा त्वां हेअग्ने समीधे समैंध समदीपयत् कीदृशं दृस्युहन्तमं अतिशयेन दस्यूनां उपक्षपयि- तॄणां शत्रूणां हन्तारं रणेरणे युद्धेयुद्धे धनंजयं धनानांजेतारम् ॥ १५ ॥ उक्थ्येक्रतौ तृतीयसवने मित्रावरुणस्य एह्यूष्वित्यादिकौतृचौस्तोतृयानुरूपौ आभिप्लविकेषुउक्थ्येषुतु एतौवैकल्पिकौस्तोत्रियानु- रूपौ आभिप्लविकेषुउक्थ्येषु सूत्रितंच—एह्यूषुब्रवा णितआग्निरगामिभारतइति पौनराधेयिक्यामिष्टौ उत्तराज्यभागस्य एह्यूष्वित्य- नुवाक्या सूत्रितंच—एह्यूषुब्रवाणितइत्याग्नेयावाज्यभागाविति ।
एह्यू॒ षु ब्रवा᳚णि॒ ते॑ग्न᳚ इ॒त्थेत᳚रा॒ गिरः᳚ ।
ए॒भिर्व᳚र्धास॒ इन्दु᳚भिः ॥
आ । इ॒हि॒ । ऊं॒ इति᳚ । सु । ब्रवा᳚णि । ते॒ । अग्ने᳚ । इ॒त्था । इत᳚राः । गिरः᳚ ।
ए॒भिः । व॒र्धा॒से॒ । इन्दु᳚॑भिः ॥
हेअग्ने एहि आगच्छ ते तुभ्यं त्वदर्थं गिरःस्तुतीः इत्था इत्थमनेनप्रकारेण सु सुष्ठु ब्रवाणीत्यशास्यते ताःस्तुतीः श्रृण्वित्यर्थः उइत्येत- त्पूरकं इतराः असुरैः कृताःस्तुतीः शृण्वितिशेषः तथा चब्राह्मणं—अग्निरित्थेतरागिरइत्यसुर्याहवाइतरागिरइति । अपिचआगतस्त्वं एभिरेतैः इन्दुभिः सोमैः वर्धसे वर्धस्व ॥ १६ ॥
यत्र॒ क्व᳚ च ते॒ मनो॒ दक्षं᳚ दधस॒ उत्त᳚रम् ।
तत्रा॒ सदः᳚ कृणवसे ॥
यत्र᳚ । क्व᳚ । च॒ । ते॒ । मनः᳚ । दक्ष᳚म् । द॒ध॒से॒ । उत्॑त᳚रम् ।
तत्र᳚ । सदः᳚ । कृ॒ण॒व॒से॒ ॥
हेअग्ने ते तव मनः अनुग्रहात्मकमन्तः करणं यत्र य्स्मिन्देशे क्वच कस्मिंश्चिद्यजमानेवर्तते तत्र तस्मिन्यजमाने उत्तरमुद्धततरं श्रेष्ठं दक्षं बलं बलकरमन्नंवा दधसे धारयसि तथा सदः स्थानंच कृणवसे तस्मिन्यजमानेकरोषि ॥ १७ ॥
न॒हि ते᳚ पू॒र्तम᳚क्षि॒पद्भुव᳚न्नेमानां वसो ।
अथा॒ दुवो᳚ वनवसे ॥
न॒हि । ते॒ । पू॒र्तम् । अ॒क्षि॒॑पत् । भुव᳚त् । ने॒मा॒ना॒म् । व॒सो॒ इति᳚ ।
अथ᳚ । दुवः᳚ । व॒न॒व॒से॒ ॥
हेअग्ने तेत्वदीयं पूर्तं पूरकं तेजः अक्षिपत् अक्ष्णोःपातकं विनाशकं नहिभुवत् नभवतु सर्वदास्माकं दर्शनसामर्थ्यंकरोतु हेनेमानांवसो नेमशब्दःअल्पवाची मनुष्याणांमध्येकतिपयानां यजमानानांवासक अथ अतःकारणात् दुवः अस्माभिर्यजमानैःकृतंपरिचरणं वनवसे संभजस्व ॥ १८ ॥
आग्निर᳚गामि॒ भार᳚तो वृत्र॒हा पु᳚रु॒चेत᳚नः ।
दिवो᳚दासस्य॒ सत्प᳚तिः ॥
आ । अ॒ग्निः । अ॒गा॒मि॒ । भार᳚तः । वृ॒त्र॒॑हा । पु॒रु॒॑चेत᳚नः ।
दिवः᳚॑दासस्य । सत्॑प᳚तिः ॥
अयमग्निः आ अगामि अस्माभिःस्तुतिभिरभ्यगम्यत कीदृशःभारतः हविषांभर्ता दिवोदासस्य एतत्संज्ञस्यराज्ञः वृत्रहा वृत्राणां- शत्रूणांहन्ता पुरुचेतनः पुरूणांबहुनांचेतयिताज्ञाता सर्वज्ञइत्यर्थः सत्पतिः सतांयजमानानांपालयिता ॥ १९ ॥
स हि विश्वाति॒ पार्थि᳚वा र॒यिं दाश᳚न्महित्व॒ना ।
व॒न्वन्नवा᳚तो॒ अस्तृ᳚तः ॥
सः । हि । विश्वा᳚ । अति᳚ । पार्थि᳚वा । र॒यिम् । दाश᳚त् । म॒हि॒॑त्व॒ना ।
व॒न्वन् । अवा᳚तः । अस्तृ᳚तः ॥
सहि सखल्वग्निः विश्वा विश्वानिसर्वाणि पार्थिवा पृथिव्यांभवानिभूतजातानि महित्वना महत्त्वेनस्वमहिम्ना अतिक्रामन् रयिं धनं दाशत् अस्मभ्यंददातु यद्वा विश्वं सर्वं पार्थिवं पृथिव्यां विद्यमानंधनं अतिशयेन दाशद्ददातु कीदृशोग्निः महित्वना महत्त्वेनतेजसा वन्वन् काष्ठानिशत्रून् वाहिंसन् अवातः अन्यैःशत्रुभिरप्रतिगतः अस्तृतः केनाप्यहिंसितः ॥ २० ॥
स प्र᳚त्न॒वन्नवी᳚य॒साग्ने᳚ द्यु॒म्नेन᳚ सं॒यता᳚ ।
बृ॒हत्त᳚तन्थ भा॒नुना᳚ ॥
सः । प्र॒त्न॒॑वत् । नवी᳚यसा । अग्ने᳚ । द्यु॒म्नेन᳚ । स॒म्॑यता᳚ ।
बृ॒हत् । त॒त॒न्थ॒ । भा॒नुना᳚ ॥
हेअग्ने यःपूर्वोक्तगुणविशिष्टः सतादृशस्त्वं प्रत्नवत् प्रत्नेनपुराणेन नवीयसा नवतरेण द्युम्नेनद्योतमानेन संयता संगच्छता सम्यग्व्याप्नु- वता भानुना तेजसा बृहन्महदन्तरिक्षं ततन्थ विस्तारयसि ॥ २१ ॥
प्र वः᳚ सखायो अ॒ग्नये॒ स्तोमं᳚ य॒ज्ञं च᳚ धृष्णु॒या ।
अर्च॒ गाय᳚ च वे॒धसे᳚ ॥
प्र । वः॒ । स॒खा॒यः॒ । अ॒ग्नये᳚ । स्तोम᳚म् । य॒ज्ञम् । च॒ । धृ॒ष्णु॒॑या ।
अर्च᳚ । गाय᳚ । च॒ । वे॒धसे᳚ ॥
हेसखायः समानख्यानाः ऋत्विजः वोयूयं धृष्णुया शत्रूणांधर्षकाय वेधसे विधात्रे अग्नये स्तोमं स्तोत्रं गाय गायत तथा यज्ञं यजनसा- धनं हविश्च प्रार्च प्रयच्छ ॥ २२ ॥
स हि यो मानु᳚षा यु॒गा सीद॒द्धोता᳚ क॒विक्र᳚तुः ।
दू॒तश्च᳚ हव्य॒वाह᳚नः ॥
सः । हि । यः । मानु᳚षा । यु॒गा । सीद᳚त् । होता᳚ । क॒वि॑क्र᳚तुः ।
दू॒तः । च॒ । ह॒व्य॒॑वाह᳚नः ॥
सहि सखल्वग्निः सीदत् सीदतु अस्मदीयेयज्ञे बर्हिष्युपविशतु योग्निःहोता देवानामाह्वाता कविक्रतुः क्रान्तप्रज्ञः मानुषायुगा मानुषा- णियुगानिमनुष्यसंबन्धिनोयज्ञार्हान् कालविशेषान् येषुयागाअनुष्ठीयन्ते अत्यन्तसंयोगेद्वितीया एतावन्तंकालं देवानांदूतः सहव्यवाहनो- हविषांवोढाचभवति ॥ २३ ॥
ता राजा᳚ना॒ शुचि᳚व्रतादि॒त्यान्मारु᳚तं ग॒णम् ।
वसो॒ यक्षी॒ह रोद᳚सी ॥
ता । राजा᳚ना । शुचि᳚॑व्रता । आ॒दि॒त्यान् । मारु᳚तम् । ग॒णम् ।
वसो॒ इति᳚ । यक्षि᳚ । इ॒ह । रोद᳚सी॒ इति᳚ ॥
ता तौ प्रसिद्धौ राजाना राजमानौ शुचिव्रता शुचिकर्माणौ मित्रावरुणौ आदित्यानदितेःपुत्रान् धात्रादीन् मारुतंगणं मरुतांसंघंच रोदसी द्यावापृथिव्यौच एतान् देवान् हेवसो वासकाग्ने इहास्मिन् यज्ञे यक्षि यज ॥ २४ ॥
वस्वी᳚ ते अग्ने॒ संदृ᳚ष्टिरिषय॒ते मर्त्या᳚य ।
ऊर्जो᳚ नपाद॒मृत᳚स्य ॥
वस्वी᳚ । ते॒ । अ॒ग्ने॒ । सम्॑दृ᳚ष्टिः । इ॒ष॒॑य॒ते । मर्त्या᳚य ।
ऊर्जः᳚ । न॒पा॒त् । अ॒मृत᳚स्य ॥
हेऊर्जोनपात् बलस्यपुत्राग्ने अमृतस्य मरणरहितस्य ते तव संदृष्टिः दीप्तिः वस्वीवासयित्री प्रशस्येत्यर्थः सा मर्त्याय मनुष्याय यजमा- नाय इषयते इषमन्नमिच्छति ददातीत्यर्थः ॥ २५ ॥
क्रत्वा॒ दा अ᳚स्तु॒ श्रेष्ठो॒॑द्य त्वा᳚ व॒न्वन्त्सु॒रेक्णा᳚ः ।
मर्त᳚ आनाश सुवृ॒क्तिम् ॥
क्रत्वा᳚ । दाः । अ॒स्तु॒ । श्रेष्ठः᳚ । अ॒द्य । त्वा॒ । व॒न्वन् । सु॒॑रेक्णाः᳚ ।
मर्तः᳚ । आ॒ना॒श॒ । सु॒॑वृ॒क्तिम् ॥
हेअग्ने अद्येदानीं क्रत्वा कर्मणा परिचरणात्मना त्वा त्वां वन्वन् संभजन् दाः हविंषि दातायजमानः श्रेष्ठोतिशयेनप्रशस्योस्तु सुरेक्णाः शोभनधनश्चास्तु तथा समर्तोमनुष्यः सुवृक्तिं त्वद्विषयां सुष्टुतिंच आनाश व्याप्नोतु तव सर्वदास्तोताभवत्वित्यर्थः ॥ २६ ॥
ते ते᳚ अग्ने॒ त्वोता᳚ इ॒षय᳚न्तो॒ विश्व॒मायु᳚ः ।
तर᳚न्तो अ॒र्यो अरा᳚तीर्व॒न्वन्तो᳚ अ॒र्यो अरा᳚तीः ॥
ते । ते॒ । अ॒ग्ने॒ । त्वा॑ऊ᳚ताः । इ॒षय᳚न्तः । विश्व᳚म् । आयुः᳚ ।
तर᳚न्तः । अ॒र्यः । अरा᳚तीः । व॒न्वन्तः᳚ । अ॒र्यः । अरा᳚तीः ॥
हेअग्ने ते त्वदीयाः ये त्वांस्तुवन्ति ते स्तोतारः त्वोतास्त्वयाऊतारक्षिताः अतएव इषयन्तः इषमात्मनइच्छन्तः सन्तः विश्वं सर्वं आयुरन्नं लभन्तइतिशेषः आयुरेववाशतवर्षलक्षणमिषयन्तः इच्छन्तः प्राप्नुवन्तीतिशेषः तथाअर्यः अरातीरभिगन्त्रीःअरातीः काश्चिच्छ- त्रुसेनाः तरन्तः अतिक्रामन्तः अर्योभिगन्त्रीः अरातीः काश्चनशत्रुसेनाः वन्वन्तोहिंसंतश्च भवन्तीतिशेषः ॥ २७ ॥
अ॒ग्निस्ति॒ग्मेन᳚ शो॒चिषा॒ यास॒द्विश्वं॒ न्य१॒᳚त्रिण᳚म् ।
अ॒ग्निर्नो᳚ वनते र॒यिम् ॥
अ॒ग्निः । ति॒ग्मेन᳚ । शो॒चिषा᳚ । यास᳚त् । विश्व᳚म् । नि । अ॒त्रिण᳚म् ।
अ॒ग्निः । नः॒ । व॒न॒ते॒ । र॒यिम् ॥
अयमग्निः तिग्मेन तीक्ष्णेन शोचिषा तेजसा विश्वं सर्वं अत्रिणमत्तारं राक्षसादिकं नियासन्निहन्तु अपिच नोस्मभ्यमग्निः रयिं धनं वनते ददातु ॥ २८ ॥
सु॒वीरं᳚ र॒यिमा भ᳚र॒ जात᳚वेदो॒ विच᳚र्षणे ।
ज॒हि रक्षां᳚सि सुक्रतो ॥
सु॒॑वीर᳚म् । र॒यिम् । आ । भ॒र॒ । जात᳚॑वेदः । वि॑च᳚र्षणे ।
ज॒हि । रक्षां᳚सि । सु॒॑क्र॒तो॒ इति᳚ सु॑क्रतो ॥
हेजातवेदः जातप्रज्ञान जातधनवा विचर्षणे विशेषेणद्रष्टरग्ने सुवीरं शोभनैःवीरैः पुत्रपौत्रादिभिरुपेतं रयिं धनं आभर आहर तथा हेसुक्रतो सुकर्मन्नग्ने रक्षांसिच जहि विनाशय ॥ २९ ॥
त्वं नः᳚ पा॒ह्यंह᳚सो॒ जात᳚वेदो अघाय॒तः ।
रक्षा᳚ णो ब्रह्मणस्कवे ॥
त्वम् । नः॒ । पा॒हि॒ । अंह᳚सः । जात᳚॑वेदः । अ॒घ॒॑य॒तः ।
रक्ष᳚ । नः॒ । ब्र॒ह्म॒णः॒ । क॒वे॒ ॥
हेजातवेदस्त्वन्नोस्मान् अंहसः पापात् पाहि रक्ष तथा हेब्रह्मणस्कवे स्तुतिरूपस्यमंत्रस्यकवे कावयितः शब्दयितरग्ने अग्निर्हिशब्दमु- त्पादयति तथाच स्मर्यते—मनःकायाग्निमाहन्तिसप्रेरयतिमारुतम् । मारुतस्तूरसिचरन् मन्द्रंजनयतिस्वरमिति । तादृशाग्ने अघायतः अघमनर्थं अस्माकमिच्छतः शत्रोश्च नोस्मान्त्रक्ष ॥ ३० ॥
यो नो᳚ अग्ने दु॒रेव॒ आ मर्तो᳚ व॒धाय॒ दाश᳚ति ।
तस्मा᳚न्नः पा॒ह्यंह᳚सः ॥
यः । नः॒ । अ॒ग्ने॒ । दुः॒॑एवः᳚ । आ । मर्तः᳚ । व॒धाय᳚ । दाश᳚ति ।
तस्मा᳚त् । नः॒ । पा॒हि॒ । अंह᳚सः ॥
हेअग्ने दुरेवोदुष्टाभिप्रायोमर्तोमनुष्यः वधाय स्वस्ययुधाय नोस्मान् आदाशति अभिप्रयच्छति आयुधेनास्मान् हन्तीत्यर्थः तस्मान्म- नष्यात् अंहसः पापाच्च नोस्मान्पाहिरक्षा ॥ ३१ ॥
त्वं तं दे᳚व जि॒ह्वया॒ परि᳚ बाधस्व दु॒ष्कृत᳚म् ।
मर्तो॒ यो नो॒ जिघां᳚सति ॥
त्वम् । तम् । दे॒व॒ । जि॒ह्वया᳚ । परि᳚ । बा॒ध॒स्व॒ । दुः॒॑कृत᳚म् ।
मर्तः᳚ । यः । नः॒ । जिघां᳚सति ॥
हेदेव द्योतमानाग्ने त्वं तं वक्ष्यमाणं दुष्कृतं दुष्कर्मकारिणंमनुष्यं जिह्वया ज्वालया परिबाधस्व सर्वतोजहि योमर्तोमनुष्यः नोस्मान् जिघांसति हन्तुमिच्छति ॥ ३२ ॥
भ॒रद्वा᳚जाय स॒प्रथ॒ः शर्म᳚ यच्छ सहन्त्य ।
अग्ने॒ वरे᳚ण्यं॒ वसु᳚ ॥
भ॒रत्॑वा᳚जाय । स॒॑प्रथः᳚ । शर्म᳚ । य॒च्छ॒ । स॒ह॒न्त्य॒ ।
अग्ने᳚ । वरे᳚ण्यम् । वसु᳚ ॥
हेसहन्त्य शत्रूणामभिभवितरग्ने भरद्वाजायमह्यमृषये सप्रथः सर्वतःपृथुविस्तीर्णं शर्म सुखं गृहंवा यच्छ देहि तथावरेण्यं वरणीयं वसु धनंच देहि ॥ ३३ ॥ पौर्णमास्यामाग्नेयाज्यभागस्यानुवाक्याअग्निर्वृत्राणीत्येषा सूत्रितंच—अग्निर्वृत्राणीजंघनदितिपूर्वस्याज्यभागस्यानुवाक्येइति । इष्टि- पशुसोमेषुच यत्र वृधन्वन्तौ पुष्टिमन्तावित्यादिविशेषविधिर्नदृश्यते तत्र सर्वत्र एषैवप्रथमाज्यभागानुवाक्या उपसद्याग्नेयस्यैषानुवाक्या सायंकालीनस्यतु एषैवयाज्या सूत्रितंच—अग्निर्वृत्राणिजंघनद्यउग्रइवशर्यहेति विपर्यासोयाज्यानुवाक्यानामिति ।
अ॒ग्निर्वृ॒त्राणि᳚ जङ्घनद्द्रविण॒स्युर्वि᳚प॒न्यया᳚ ।
समि᳚द्धः शु॒क्र आहु᳚तः ॥
अ॒ग्निः । वृ॒त्राणि᳚ । ज॒ङ्घ॒न॒त् । द्र॒वि॒ण॒स्युः । वि॒प॒न्यया᳚ ।
सम्॑इ᳚द्धः । शु॒क्रः । आ॑हु᳚तः ॥
विपन्यया स्तुत्या स्तूयमानः द्रविणस्युर्द्रविणंधनंस्तोतॄणांइच्छन् यद्वा हविर्लक्षणं धनमात्मनइच्छन् अग्निर्वृत्राण्यावरकाणि रक्षःप्रभृतीनि तमांसिवाजंघनत् भृशंहन्तु कीदृशोग्निः समिद्धः सम्यग्दीप्तः अतएव शुक्रः शुक्लवर्णः आहुतः हविर्भिरभिहुतः ॥ ३४ ॥
गर्भे᳚ मा॒तुः पि॒तुष्पि॒ता वि᳚दिद्युता॒नो अ॒क्षरे᳚ ।
सीद᳚न्नृ॒तस्य॒ योनि॒मा ॥
गर्भे᳚ । मा॒तुः । पि॒तुः । पि॒ता । वि॒॑दि॒द्यु॒ता॒नः । अ॒क्षरे᳚ ।
सीद᳚न् । ऋ॒तस्य᳚ । योनि᳚म् । आ ॥
अत्रमातृपितृशब्दाभ्यां भूद्यौश्चाभिधीयेते द्यौः पिता पृथिवीमातेतिश्रुतेः मातुर्भूम्याः गर्भे गर्भस्थाने मध्ये अक्षरेक्षरणरहिते वेद्या- ख्येस्थानेविदिद्युतानः विशेषेणदीप्यमानः पितुः पिताद्युलोकस्य पालयिता हविषांप्रदानेन एवंभूतोग्निः ऋतस्य यज्ञस्य योनिं उत्तरवे- द्याख्यधिष्णयं सप्तम्यर्थेद्वितीया आसीदन् उत्तरवेद्यामुपविशन् अग्निर्वृत्राणि जंघनदित्यन्वयः ॥ ३५ ॥
ब्रह्म᳚ प्र॒जाव॒दा भ᳚र॒ जात᳚वेदो॒ विच᳚र्षणे ।
अग्ने॒ यद्दी॒दय᳚द्दि॒वि ॥
ब्रह्म᳚ । प्र॒जा॑व᳚त् । आ । भ॒र॒ । जात᳚॑वेदः । वि॑च᳚र्षणे ।
अग्ने᳚ । यत् । दी॒दय᳚त् । दि॒वि ॥
हेजातवेदः जातानांवेदितः विचर्षणे विशेषेणद्रष्टरग्ने प्रजावत् पुत्रपौत्रसहितंब्रह्मान्नमाभर आहर यद्ब्रह्म दिविद्युलोके दीदय- द्दीप्यते देवेषुमध्येयत्प्रशस्तमन्नं राजते तदाहरेत्यर्थः ॥ ३६ ॥
उप᳚ त्वा र॒ण्वसं᳚दृशं॒ प्रय᳚स्वन्तः सहस्कृत ।
अग्ने᳚ ससृ॒ज्महे॒ गिरः᳚ ॥
उप᳚ । त्वा॒ । र॒ण्व॑स᳚न्दृशम् । प्रय᳚स्वन्तः । स॒हः॒॑कृ॒त॒ ।
अग्ने᳚ । स॒सृ॒ज्महे᳚ । गिरः᳚ ॥
हेसहस्कृत सहसा बलेनोत्पन्नाग्ने प्रयस्वन्तःहविर्लक्षणान्नवन्तोवयं रण्वसन्दृशं रमणीयसंर्शनंस्तोतव्यसंदर्शनंर्शनंवात्वा त्वां उप प्रति गिरः स्तुतीः ससृज्महे विसृजामः उच्चारयामइत्यर्थः ॥ ३७ ॥
उप᳚ च्छा॒यामि᳚व॒ घृणे॒रग᳚न्म॒ शर्म᳚ ते व॒यम् ।
अग्ने॒ हिर᳚ण्यसंदृशः ॥
उप᳚ । छा॒याम्॑इ᳚व । घृणेः᳚ । अग᳚न्म । शर्म᳚ । ते॒ । व॒यम् ।
अग्ने᳚ । हिर᳚ण्य॑सन्दृशः ॥
हेअग्ने हिरण्यसंदृशः हितरणीयतेजसः हिरण्यवत् रोचमानतेजसोवा घृणेर्दीप्तस्य ते तव शर्म शरणं आश्रयणं उपागन्म उपगच्छाम तत्रदृष्टान्तः छायामिव यथाघर्मार्ताः संतप्ताः छायामुपगच्छन्ति तद्वत् ॥ ३८ ॥ उपस दिप्रातः कालस्याग्नेयस्ययउग्रइवेतियाज्या सायंकालीनस्यत्वैषैवानुवाक्या सूत्रितंच—अग्निर्वृत्राणिजंघनद्यउग्रइवशर्यहेति ।
य उ॒ग्र इ᳚व शर्य॒हा ति॒ग्मशृ᳚ङ्गो॒ न वंस᳚गः ।
अग्ने॒ पुरो᳚ रु॒रोजि᳚थ ॥
यः । उ॒ग्रः॑इ᳚व । श॒र्य॒॑हा । ति॒ग्म॑शृ᳚ङ्गः । न । वंस᳚गः ।
अग्ने᳚ । पुरः᳚ । रु॒रोजि᳚थ ॥
योग्निः उग्रइव उद्गीर्णबलोधन्वीव शर्यहा शर्यैर्बाणैः शत्रूणांहन्ता तिग्मशृंगोनवंसगः तीक्ष्णशृंगोवननीयगतिर्वृषभइव हेअग्ने सत्वं पुरः आसुरीस्तिस्रःपुरीः रुरोजिथ भग्नवानसि रुद्रोवाएषयदग्निरितिश्रुतेः । रुद्रकृतमपित्रिपुरदहनं अग्निकृतमेवेत्यग्निःस्तूयते यद्वा त्रिपुरदहन- साधनभूतेबाणे अग्नेरनीकत्वेनावस्थानात् अग्निःपुराणिभग्नवानित्युच्यते देवासुरावाएषुलोकेषुसमयतंतेत्यादिकंब्राह्मणमनुसन्धेयं ॥ ३९ ॥ अग्निमन्थनेजायमानेग्नौ आयंहस्तइत्येषानुवाक्या सूत्रितंच—आयंहस्तेनखादिनमित्यर्धर्चआरमेदिति ।
आ यं हस्ते॒ न खा॒दिनं॒ शिशुं᳚ जा॒तं न बिभ्र᳚ति ।
वि॒शाम॒ग्निं स्व᳚ध्व॒रम् ॥
आ । यम् । हस्ते᳚ । न । खा॒दिन᳚म् । शिशु᳚म् । जा॒तम् । न । बिभ्र᳚ति ।
वि॒शाम् । अ॒ग्निम् । सु॒॑अ॒ध्व॒रम् ॥
मन्थनोत्पन्नंयमग्निं शिशुंजातंन जातंपुत्रमिव हस्तेआ बिभ्रति हस्तेष्वभिमुखंधारयन्त्यध्वर्यवः पूर्वोनशब्दः पुरस्तादुपचारोप्युपमा- र्थीयः खादिनंन भक्षकंव्याघ्रादिमिव यथा तंबिभ्रतः पुरुषाअवहिताः तथाभूताइत्यर्थः यद्वा नेतिसंप्रत्यर्थे संप्रतीदानीं खादिनं हविषां- भक्षकं यमग्निंहस्तेधारयन्ति विशां जनानां स्वध्वरं शोभनयागस्यनिष्पादकं तमग्निं हेऋत्विजः परिचरतेतिशेषः ॥ ४० ॥ अग्निमन्थनेजातस्याग्नेआहवनीयेप्रहरणसमयेप्रदेवंदेववीतयइतिद्वृचोनुवक्तव्यः सूत्रितंच—प्रदेवंदेववीतयइतिद्वेअग्निनाग्निःसमिध्य- तइति ।
प्र दे॒वं दे॒ववी᳚तये॒ भर᳚ता वसु॒वित्त᳚मम् ।
आ स्वे योनौ॒ नि षी᳚दतु ॥
प्र । दे॒वम् । दे॒व॑वी᳚तये । भर᳚त । व॒सु॒वित्॑त᳚मम् ।
आ । स्वे । योनौ᳚ । नि । सी॒द॒तु॒ ॥
हेअध्वर्यवः देवं द्योतमानं वसुवित्तमं वसूनां धनानां वेदयितारं लंभयितारमग्निं प्रभरत प्रहरत आहवनीयेग्नौ प्रक्षिपत किमर्थं देव- वीतये देवानांभक्षणार्थं तथाचब्राह्मणं—प्रदेवंदेववीतयेभरतावसुवित्तममितिप्रह्रियमाणायाभिरूपायद्यज्ञेभिरूपंतत्समृद्धमास्वेयोनौनि- षीदत्वित्येषहवाअस्यस्वोयोनिर्यदग्निरग्नेरिति । सचाग्निः स्वेयोनौ कारणे स्थाने आहवनीयेआनिसीदतु अभीनिषण्णोभवतु ब्राह्मणंच- भवति—एषवाअस्यस्वोयोनिर्यदग्निरग्नेरिति ॥ ४१ ॥
आ जा॒तं जा॒तवे᳚दसि प्रि॒यं शि᳚शी॒ताति᳚थिम् ।
स्यो॒न आ गृ॒हप᳚तिम् ॥
आ । जा॒तम् । जा॒त॑वे᳚दसि । प्रि॒यम् । शि॒शी॒त॒ । अति᳚थिम् ।
स्यो॒ने । आ । गृ॒ह॑प᳚तिम् ॥
हेअध्वर्यवः जातं प्रादुर्भूतमतिथिं लुप्तोपममेतत् अतिथिमिवप्रियं अतएव गृहपतिं गृहाणांस्वामिनमग्निं जातवेदसि जातप्रज्ञे स्योने सुखकरे आहवनीयेग्नौ आशिशीत अन्तर्णीतण्यर्थस्यशीङएतद्रूपं शाययत स्थापयत यद्वा श्यैङ्गतावित्यस्यछान्दसंरूपं गमयत प्रापयते- त्यर्थः शोतनूकरणेइत्यस्यवारूपं श्यत तीक्ष्णीकुरुतसंस्कुरुत प्रहरतेतियावत् द्वीतीयआकारःपूरकः जातइतरोजातवेदाइतरइत्यादिकंब्रा- ह्मणमत्रानुसन्धेयम् ॥ ४२ ॥
अग्ने᳚ यु॒क्ष्वा हि ये तवाश्वा᳚सो देव सा॒धवः᳚ ।
अरं॒ वह᳚न्ति म॒न्यवे᳚ ॥
अग्ने᳚ । यु॒क्ष्व । हि । ये । तव᳚ । अश्वा᳚सः । दे॒व॒ । सा॒धवः᳚ ।
अर᳚म् । वह᳚न्ति । म॒न्यवे᳚ ॥
हेदेव द्योतमानाग्ने तानश्वान् युक्ष्व आत्मीयेरथेयोजय ये तव त्वदीयाः साधवः साधकाः सुशीलावा अश्वासोश्वाः अरं अलंपर्याप्तं व- हन्ति किमर्थं मन्यवे मन्यतेयष्टव्यत्वेनदेवानत्रेतिमन्युर्यागस्तदर्थं तानश्वान् रथेयुक्ष्वेत्यर्थः हिखलु ॥ ४३ ॥
अच्छा᳚ नो या॒ह्या व᳚हा॒भि प्रयां᳚सि वी॒तये᳚ ।
आ दे॒वान्त्सोम᳚पीतये ॥
अच्छ᳚ । नः॒ । या॒हि॒ । आ । व॒ह॒ । अ॒भि । प्रयां᳚सि । वी॒तये᳚ ।
आ । दे॒वान् । सोम᳚॑पीतये ॥
हेअग्ने नोस्मान् अच्छाभिमुख्येनायाहि आगच्छ तथा प्रयांसि हविर्लक्षणान्यन्नान्यभिलक्ष्य देवानावह किमर्थं वीतये तेषांहविषांस्वा- दनार्थं तथा सोमपीतये सोमपानार्थंच तान् देवानावह ॥ ४४ ॥
उद᳚ग्ने भारत द्यु॒मदज᳚स्रेण॒ दवि᳚द्युतत् ।
शोचा॒ वि भा᳚ह्यजर ॥
उत् । अ॒ग्ने॒ । भा॒र॒त॒ । द्यु॒॑मत् । अज᳚स्रेण । दवि᳚द्युतत् ।
शोच᳚ । वि । भा॒हि॒ । अ॒ज॒र॒ ॥
हेभारत हविषांभर्तग्ने उच्छोच उद्गततरंदीप्यस्व तदेवविवृणोति हेअजर जरारहिताग्ने दविद्युतत् भृशंद्योतमानस्त्वं द्युमत् द्युमता- दीप्तिमता सुपांसुलुगितितृतीयायालुक् अजस्रेणाविच्छेदेनतेजसा विभाहि विशेषेणप्रकाशयस्व यद्वा भातिरत्रांतर्णीतण्यर्थः त्वं प्रथममु- द्दीप्यस्व पश्चादात्मीयेनतेजसा सर्वंजगत्प्रकाशयेतियोजनीयम् ॥ ४५ ॥
वी॒ती यो दे॒वं मर्तो᳚ दुव॒स्येद॒ग्निमी᳚ळीताध्व॒रे ह॒विष्मा᳚न् ।
होता᳚रं सत्य॒यजं॒ रोद᳚स्योरुत्ता॒नह᳚स्तो॒ नम॒सा वि᳚वासेत् ॥
वी॒ती । यः । दे॒वम् । मर्तः᳚ । दु॒व॒स्येत् । अ॒ग्निम् । ई॒ळी॒त॒ । अ॒ध्व॒रे । ह॒विष्मा᳚न् ।
होता᳚रम् । स॒त्य॒॑यज᳚म् । रोद᳚स्योः । उ॒त्ता॒न॑ह᳚स्तः । नम᳚सा । आ । वि॒वा॒से॒त् ॥
योमर्तोमनुष्योहविष्मान् हविर्भिर्युक्तोयजमानोवीती वीत्याकान्तेन हविर्लक्षणेनान्नेन यंकंचनदेवं दुवस्येत् परिचरेत् तस्मिन्नध्वरे यज्ञे अग्निमीळीत स्तुवीत सर्वेषुयागेष्वग्निः पूज्यतइत्यर्थः कीदृशमग्निं रोदस्योर्द्यावापृथिव्योर्लोकद्वये वर्तमानानांहोतारमाह्वातारं सत्य- यजं सत्येन अवितथेनहविषा यष्टारं किंचायंयजमानः ईदृशमग्निं उत्तानहस्तः कृतांजलिपुटः सन् नमसा नमस्कारेण हविषावा आविवा- सेत् परिचरेत् ॥ ४६ ॥
आ ते᳚ अग्न ऋ॒चा ह॒विर्हृ॒दा त॒ष्टं भ᳚रामसि ।
ते ते᳚ भवन्तू॒क्षण᳚ ऋष॒भासो᳚ व॒शा उ॒त ॥
आ । ते॒ । अ॒ग्ने॒ । ऋ॒चा । ह॒विः । हृ॒दा । त॒ष्टम् । भ॒रा॒म॒सि॒ ।
ते । ते॒ । भ॒व॒न्तु॒ । उ॒क्षणः᳚ । ऋ॒ष॒भासः᳚ । व॒शाः । उ॒त ॥
अनयाध्ययनंप्रशस्यतइत्याश्वलायनोमन्यते हेअग्ने तेतुभ्यंहृदा हृदयेन तष्टं संस्कृतं ऋचा ऋग्रूपेणवर्तमानं हविः ऋचमेवहविःकृत्वा आभरामसि आहरामः तेइतितच्छब्देन प्रकृतमृग्रूपंहविःपरामृश्यते प्रतिनिर्दिश्यमानापेक्षयापुंस्त्वबहुत्वे ऋग्रूपंतद्धविः ते तुभ्यं उक्षणः उक्षाणः सेचनसमर्थाः ऋषभासः ऋषभाः उतापिच वशाश्चभवन्तु ऋषभवशारूपेणपरिणतंसत् त्वद्भक्षणाय भवत्वितिशेषः ॥ ४७ ॥
अ॒ग्निं दे॒वासो᳚ अग्रि॒यमि॒न्धते᳚ वृत्र॒हन्त᳚मम् ।
येना॒ वसू॒न्याभृ᳚ता तृ॒ळ्हा रक्षां᳚सि वा॒जिना᳚ ॥
अ॒ग्निम् । दे॒वासः᳚ । अ॒ग्रि॒यम् । इ॒न्धते᳚ । वृ॒त्र॒हन्॑त᳚मम् ।
येन᳚ । वसू᳚नि । आ॑भृ᳚ता । तृ॒ळ्हा । रक्षां᳚सि । वा॒जिना᳚ ॥
अग्नियं मुख्यं वृत्रहन्तमं अतिशयेनवृत्रस्यहन्तारं इममग्निं देवासोदेवाः इन्धते दीपयन्ति येनाग्निना वसूनि असुरैरपहृतानिधनानि हविर्लक्षणान्यन्नानिवा आभृताअसुरसकाशाद्यजमानाद्वा आहृतानि येनच वाजिना बलवताग्निना रक्षांसि यज्ञविरोधीनि तृह्ळा तृढानि हिंसितानि तमग्निमिन्धतइत्यन्वयः ॥ ४८ ॥
इतिश्रीमद्राजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधरेणसायणाचार्येणविरचितेमाधवीयेवेदार्थप्रकाशे ऋक्संहिताभाष्ये चतुर्थाष्टकेपञ्चमोध्यायः समाप्तः ॥ ५ ॥
