षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 62

यस्य नि:श्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥

अथ पंचमाष्टके प्रथमोऽध्याय आरभ्यते । षष्ठमंडलस्य षष्ठेऽनुवाके चतुर्दश सूक्तानि । तत्र स्तुषे नरेत्येकादशर्चं प्रथमं सूक्तं, अत्रेयमनुवाकानुक्रमणिका स्तुष एकादशाश्विनं त्विति । मंडलद्रष्टा बार्हस्पत्यो भारद्वाज ऋषि: । अनुक्तत्वात्त्रिष्टुप्छन्द:, अश्विनौ देवता । प्रातरनुवाकाश्विने क्रतौ इदमादिके द्वे सूक्ते आश्विनशस्त्रे चैत एव सूत्रितं च स्तुषे नरेति सूक्ते इति ।

दिवो द्युलोकस्य नरा नेतारो अस्य भुवनस्य प्रसन्ता प्रसन्तौ प्रभवन्तावीश्वरौ अश्विन अश्विनौ अश्व्वैरन्वितौ स्तुषे प्रगीतमंत्रसाध्यै: स्तोत्रै: स्तोतुम् अर्कै: अर्चनीयमंत्रसाध्यै: शस्त्रै: जरमाण: स्तुतिं कुर्वन् हुवे आह्वयामि । कीद्रुशावित्यपेक्षायां या यौ सद्यएव उस्रा शत्रूणां निवारकौ व्युषि व्युष्टौ निशाया: समाप्तौ ज्म: पृथिव्या: अन्तान् पर्यन्तान् उरु पुरूणि वरांसि रूपस्यावरकाणि तमांसि च परि परित: युयूषत: पृथक्कुरुत: । अथवा वरांसि तेजांसि तमोनिवारणान्परि युयूषत: विस्तारयत: ।

किंच ता तौ प्रसिध्दौ अश्विनौ यज्ञं अस्मदीयं यागं आचक्रमाणा अभिचक्रर्माणौ शुचिभिर्निर्मलैः रजोभिः स्वीयैः तेजोभिः रजॊरजतेर्ज्यॊतीरजउच्यतइतियास्कॆनॊक्तत्वात् रथस्य स्वकीयस्य रथस्य भानुं दीप्तिं रुरुचुः रॊचयेते । अपि च पुरु बहूनि वरांसि तमॊनिवारकाणि तॆजांसि अमिता अपरिमितानि मिमाना निर्मिमाणौ अप उद्दिश्य धन्वानि मरुप्रदॆशान् अज्रान् स्वकीयान् अश्वान् अतियाथ: अतिक्रामयथ: ॥ २ ॥

ता ह तौ खलु उग्रा उग्रौ अश्विनौ युवां यत् अरध्रं असमृद्धं त्यद्वैर्तिर्यजमानस्य तद्गृहं समर्धयितुं गच्छथ: । किंचेत्था इत्थं धियः स्तॊतॄन् इषिरैः एषणीयै: काम्यै: मनॊजवेभिर्मनॊवेगै: अश्वै: स्वीयैरश्वै: शश्वत्सर्वदा ऊहथु: स्वर्गं प्रापयथ: । मर्त्यस्य मनुष्यस्य दाशुषॊयजमानस्यव्यथि र्हिंसक: परिशयध्यै परिशयनाय दीर्घनिद्रायै युवाभ्यां क्रियतां ॥ ३ ॥

ता तावश्विनौ युयुजानसप्तीरथे युज्यमानाश्वौ शुभं शॊभनं पृक्षमन्नं पय: पृक्ष इत्यन्ननामसु पाठात् इषं पुष्टिं ऊर्जं रसं च वहन्ता वहन्तौ नव्यसो नवतरस्य जरमाणस्य स्तुतिं कुर्वत: मन्म मननीयं स्तोत्रं उपभूषत: उपगच्छत: । यद्वा स्तोत्रसमीपेभवत: किंचयुवाना नित्यतरुणौ तौ होता देवानामाह्वाता अध्रुक् अद्रोग्धा प्रिय: प्रत्न: पुराणाग्नि: यक्षत् यजतु ॥ ४ ॥

या यौ शंसते शस्त्रै: स्तुतिं कुर्वते स्तुवते स्तोत्रै: स्तुतिं कुर्वते जनाय शंभविष्ठा अतिशयेन सुखस्य भावयितारौ अतिशयेन सुखस्वरूपौ वा गृणते स्तोत्रशस्त्रव्यतिरिक्तलौकिकस्तुतिभि: स्तुवते च चित्रराती विचित्रदानौ बभूवतु: । ता तौ वल्गू वलनशीलौ रुचिरौ वा पुरुशाकतमा अतिशयेन बहुकर्माणौ बहुसाहायौ वा प्रत्ना प्रत्नौ पुराणौ प्रत्नं प्रदिवइति पुराणनामसु पाठात् दस्रा दर्शनीयौ अश्विनौ नव्यसा नवतरेण वचस स्तुत्य आविवासे परिचरामि ॥ ५ ॥

ता तावश्विनौ युवां तुग्रस्य सूनुं भुज्युं भुज्युनामकं समुद्रमध्यॆ भग्ननावं भुजन्ता रक्षन्तौ अरॆणुभिः रॆणुसहितैः आन्तरिक्षैः रजॊभिर्मार्गैः यॊजनॆभिःरथयुक्तैः पतत्रिभिः पतनवद्भिः विभिः अश्वैः अर्णसॊजलस्य उपस्थात् यॊनॆः समुद्रात् अद्भ्यॊ निरूहथुः निरगमयतम् । समुद्रादद्भ्यइति प्रयॊगॊ मातुर्गृहाद्गच्छतीतिवत् ॥ ६ ॥

रथ्या हॆ रथारूढावश्विनौ जयुषा जयशीलॆन रथॆन अद्रिं मार्गॆ स्थितं पर्वतं वियातं व्यबाधॆथाम् । यातिरत्र वधकर्मा तथा च निगमान्तरं-विभिन्दुनानासत्यारथॆनविपर्वताँअजरयूअयातमिति । वृषणा कामानां वर्षितारौ वध्रिमत्याः पुत्रार्थिन्याः हवमाह्वानं शृतं शृणुतं दशस्यन्ता स्तॊतृभ्यः कामान्प्रयच्छन्तौ शयवॆ युवां स्तुवतॆ गां निवृत्तप्रसवां पिप्यथुः क्षीरॆणाप्याययतम् । तथाचनिगमान्तरं-शयवॆचिन्नासत्याशचीभिर्जसुरयॆस्तर्यंपिप्यथुर्गामिति । सुष्टुतिं इतीथ्थं सुमतिं च्यवाना गच्छन्तौ भुरण्यू सर्वत्र गन्तारौ यज्ञस्य भर्तारौ वा भवतं ॥ ७ ॥

रॊदसी हॆ द्यावापृथिव्यौ हॆ आदित्याः हॆ वसवः र्द्रियासः हॆ रुद्रपुत्राः मरुतः मर्त्यत्रा मर्त्यॆषु अश्विनॊः परिचारकॆषु दॆवानां यद्धॆळः क्रॊधः भूम महानस्ति तद्धॆळः तपुस्तापकं रक्षॊयुजॆ रक्षॊ-भिर्युक्ताय रक्षसां स्वामिनॆ प्रॆरकाय वा अघं आहन्तृ दधात कुरुत । अथवा रक्षॊयुजॆ रक्षॊभिर्युक्ताय यज्वनॆ अघमाहन्तृ कुरुत ॥ ८ ॥

यॊ नरः रजसः समस्तलॊकस्य लॊकारजांस्युच्यन्तॆ इति यास्कॆनॊक्तत्वात् राजानौ ईं ऎतावश्विनौ ऋतुथा कालॆकालॆ विदधत्परिचरति तं मित्रॊवरुणश्च चिकॆतत् जानीयात् मित्रवरुणप्रभृतयॊदॆवा ऎनं विदु रित्यर्थः । किंच अयं परिचारकः गंभीराय महाबलाय रक्षसॆ राक्षसाय हॆतिं घातकमायुधं अस्य अस्यति क्षिपति प्रथमपुरुषस्य मध्यमपुरुषॆण व्यत्ययः द्रॊघायाभिद्रॊहात्मकाय आनवाय मनुष्य- संबन्धिनॆ वचसॆ चित् वचनायैव हॆतिमस्यति मनुष्याणामभिद्रॊहायैनमास्कन्दतीति ॥ ९ ॥

हे अश्विनौ अन्तरैः अनिकृष्टैश्चक्रैर्युक्तेन द्युमता दीप्तिमता नृवता नेत्रा सारथिना युक्तेन यद्वा अश्वयुक्तेन पतंगाः नर इति अश्वनामसु पाठात् रथेन वर्तिः अस्माकं गृहं तनयाय तनयं दातुं आयातं अपि च सनुत्येन तिरोहितेन त्यजसा क्रोधेन हृणिस्त्यजइति क्रोधनामसु पाठात् मर्त्यस्य मनुष्यस्य वनुष्यतां बाधमानानां वनुष्यतिर्हंतिकर्मेति यास्केनोक्तत्वात् शीर्घा शिरांस्यपि ववृक्तं प्रवृक्तं ॥ १० ॥

हे अश्विनौ परमाभिरुत्कृष्टाभिः उतापि च मध्यमाभिरनुत्कृष्टाभिः अवमाभिः निकृष्टाभिश्च नियुद्भिः वाहैरर्वागस्मदभिमुखं आयातं दृह्ळस्य चित् दृह्ळापिधानस्यापि गोमतो गोयुक्तस्य व्रजस्य गोष्ठस्य दुरो द्वाराणि विवर्तं विवृणुतम् । किंच गृणने स्तुवते मह्यं चित्रराती विचित्रदानौ भवतं ॥ ११ ॥

क्वत्येत्येकादशर्चं द्वितीयं सूक्तं भरद्वाजस्यार्षं अत्रेयमनुक्रमणिका क्वत्यैकपदान्तं त्रैष्टुभमिति आवांसुम्नइत्येकादशी एकपदात्रिष्टुप् शिष्टास्त्रिष्टुभः आश्विनं त्वित्युक्तत्वात् अस्यापि सूक्तस्य अश्विनौ देवता प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोः त्रैष्टुभे छन्दसि विनियोगः ।