षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 26

8 ऋचः

ऋषिः: भरद्वाजो बार्हस्पत्यः देवता: इंद्रः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 6.26 - सम्पूर्णम्

1 / 8
ऋक्: 6.26.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (8)
6.26.1
श्रु॒धी न᳚ इन्द्र॒ ह्वया᳚मसि त्वा म॒हो वाज᳚स्य सा॒तौ वा᳚वृषा॒णाः ।
सं यद्विशो॑य᳚न्त॒ शूर᳚साता उ॒ग्रं नो॑व॒ः पार्ये॒ अह᳚न्दाः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
श्रु॒धि । नः॒ । इ॒न्द्र॒ । ह्वया᳚मसि । त्वा॒ । म॒हः । वाज᳚स्य । सा॒तौ । व॒वृ॒षा॒णाः ।
सम् । यत् । विशः᳚ । अय᳚न्त । शूर᳚॑सातौ । उ॒ग्रम् । नः॒ । अवः᳚ । पार्ये᳚ । अह᳚न् । दाः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र ववृषाणाः सोमैस्त्वांसिंचन्तोवयंस्तोतारः महोमहतोवाजस्यान्नस्य सातौ लाभार्थं त्वा त्वां ह्वयामसि आह्वयामः हेइन्द्र त्वं नोस्माकं तदाह्वानं श्रुधि शृणु यद्यदा विशोजनाः शूरसाताशूरसातौ युद्धे समयन्त संगच्छन्ते तदा पार्ये अन्तिमे अहन्नहनि दिवसे नो- स्मभ्यं उग्रमुद्गूर्णमवोरक्षणं दाः अदाः प्रयच्छ ॥ १ ॥

6.26.2
त्वां वा॒जी ह᳚वते वाजिने॒यो म॒हो वाज᳚स्य॒ गध्य᳚स्य सा॒तौ ।
त्वां वृ॒त्रेष्वि᳚न्द्र॒ सत्प᳚तिं॒ तरु᳚त्रं॒ त्वां च᳚ष्टे मुष्टि॒हा गोषु॒ युध्य᳚न् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वाम् । वा॒जी । ह॒व॒ते॒ । वा॒जि॒ने॒यः । म॒हः । वाज᳚स्य । गध्य᳚स्य । सा॒तौ ।
त्वाम् । वृ॒त्रेषु᳚ । इ॒न्द्र॒ । सत्॑प᳚तिम् । तरु᳚त्रम् । त्वाम् । च॒ष्टे॒ । मु॒ष्टि॒॑हा । गोषु᳚ । युध्य᳚न् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

वाजी हविर्लक्षणान्नवान् वाजिनेयोवाजिन्याःपुत्रोभरद्वाजः हेइन्द्र त्वां गध्यस्य सर्वैः प्राप्यस्य महोमहतोवाजस्यान्नस्य सातौ लाभे- निमित्ते हवते स्तौति अपिच हेइन्द्र सत्पतिं सज्जनानांपालकं तरुत्रं दुर्जनानांतारकं त्वां वृत्रेषूपद्रवेषुनिमित्तेषु भरद्वाजोहवते मुष्टिहा मुष्टिबलेनशत्रूणांहन्ता गोषुनिमित्तभूतासु युध्यन् शत्रुभिःसहयुद्धंकुर्वन् भरद्वाजस्त्वां चष्ठे पश्यति प्रतिभालयते ॥ २ ॥

6.26.3
त्वं क॒विं चो᳚दयो॒॑र्कसा᳚तौ॒ त्वं कुत्सा᳚य॒ शुष्णं᳚ दा॒शुषे᳚ वर्क् ।
त्वं शिरो᳚ अम॒र्मण॒ः परा᳚हन्नतिथि॒ग्वाय॒ शंस्यं᳚ करि॒ष्यन् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वम् । क॒विम् । चो॒द॒यः॒ । अ॒र्क॑सा᳚तौ । त्वम् । कुत्सा᳚य । शुष्ण᳚म् । दा॒शुषे᳚ । व॒र्क् ।
त्वम् । शिरः᳚ । अ॒म॒र्मणः᳚ । परा᳚ । अ॒ह॒न् । अ॒ति॒थि॒॑ग्वाय᳚ । शंस्य᳚म् । क॒रि॒ष्यन् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र त्वं अर्कसातौ अन्नलाभार्थं कविं भार्गवमृषिं चोदयः अचोदयः प्रेरय किंच हे इन्द्र त्वं दाशुषे ह्विर्दत्तवतेकुत्साय शुष्णमसुरं वर्क् छेदितवानसि वर्गितिवृणक्तेःछेदनार्थस्य लुङिरूपं तथा त्वं अतिथिग्वाय अतिथोनामभिगंत्रे दिवोदासाय शंस्यं स्तुत्यंसुखंकरिष्यन् अमर्मणः मर्महीनमात्मानं मन्यमानस्यशंबरस्य शिरः शीर्षं पराहन्नवधीः ॥ ३ ॥

6.26.4 समानपद
त्वं रथं॒ प्र भ᳚रो यो॒धमृ॒ष्वमावो॒ युध्य᳚न्तं वृष॒भं दश᳚द्युम् ।
त्वं तुग्रं᳚ वेत॒सवे॒ सचा᳚ह॒न्त्वं तुजिं᳚ गृ॒णन्त᳚मिन्द्र तूतोः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वम् । रथ᳚म् । प्र । भ॒रः॒ । यो॒धम् । ऋ॒ष्वम् । आवः᳚ । युध्य᳚न्तम् । वृ॒ष॒भम् । दश᳚॑द्युम् ।
त्वम् । तुग्र᳚म् । वे॒त॒सवे᳚ । सचा᳚ । अ॒ह॒न् । त्वम् । तुजि᳚म् । गृ॒णन्त᳚म् । इ॒न्द्र॒ । तू॒तो॒रिति᳚ तूतोः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र त्वं वृषभसंज्ञकायराज्ञे योधं युद्धसाधनं ऋष्वं महान्तंरथं प्रभरः प्रापयः अपिच युध्यन्तं शत्रुभिःसहयुद्धंकुर्वन्तं दशद्युं दशदिव- सायुध्यतोयस्यगताः तं वृषभमेतदाख्यंराजानमावःयुद्धादपीपलः किंच त्वं वेतसवे एतन्नाम्नेराज्ञे सचा सहायभूतःसन् तुग्रमसुरं हन् हत- वानसि वेतसुर्नामकश्चिदसुरः अत्रतस्मादन्योसावुच्यते यद्वा वेतसवइतितृतीयार्थेचतुर्थी वेतसुनासुरेण सहितं तुग्रं हतवानसि तथाचमं- त्रान्तरंश्रूयते—अहंपितेववेतसूँरभिष्टयेतुग्रंकुत्सायस्मदिभंचरन्धयमिति । हेइन्द्र त्वं गृणन्तं त्वांस्तुवन्तं तुजिमेतदाख्यंराजानं ततोरवर्ध- यः ॥ ४ ॥

6.26.5
त्वं तदु॒क्थमि᳚न्द्र ब॒र्हणा᳚ क॒ः प्र यच्छ॒ता स॒हस्रा᳚ शूर॒ दर्षि᳚ ।
अव᳚ गि॒रेर्दासं॒ शम्ब᳚रं ह॒न्प्रावो॒ दिवो᳚दासं चि॒त्राभि᳚रू॒ती ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वम् । तत् । उ॒क्थम् । इ॒न्द्र॒ । ब॒र्हणा᳚ । क॒रिति᳚ कः । प्र । यत् । श॒ता । स॒हस्रा᳚ । शू॒र॒ । दर्षि᳚ ।
अव᳚ । गि॒रेः । दास᳚म् । शम्ब᳚रम् । ह॒न् । प्र । आ॒वः॒ । दिवः᳚॑दासम् । चि॒त्राभिः᳚ । ऊ॒ती ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र बर्हणा बर्हणःशत्रूणांहिंसकस्त्वं उक्थं प्रशस्यं तत्कर्म कः अकरोः किंतत्कर्मेति उच्यते हेशूरवीरेन्द्र त्वं शता शतानि सहस्रा सहस्राणिच शंबरस्यानुचरान् भटान्प्रदर्षिविदारितवानसि तथानिगमान्तरे अध्वर्यवोयःशतंशंबरस्येति । तथा त्वं दासं यज्ञादिकर्म- णामुपक्षपयितारं गिरेः पर्वतान्निर्गतंशंबरमसुरं अवहन् अवावधीः तथापिश्रूयते यःशंबरंपर्वतेषु क्षियन्तमिति । किंच चित्राभिर्विचित्रा- दिभिः ऊती ऊतिभीरक्षाभिः दिवोदासंराजानं प्रावः प्रकर्षेणपालयसिस्म ॥ ५ ॥

6.26.6
त्वं श्र॒द्धाभि᳚र्मन्दसा॒नः सोमै᳚र्द॒भीत᳚ये॒ चुमु᳚रिमिन्द्र सिष्वप् ।
त्वं र॒जिं पिठी᳚नसे दश॒स्यन्ष॒ष्टिं स॒हस्रा॒ शच्या॒ सचा᳚हन् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वम् । श्र॒द्धाभिः᳚ । म॒न्द॒सा॒नः । सोमैः᳚ । द॒भीत᳚ये । चुमु᳚रिम् । इ॒न्द्र॒ । सि॒स्व॒प् ।
त्वम् । र॒जिम् । पिठी᳚नसे । द॒श॒स्यन् । ष॒ष्टिम् । स॒हस्रा᳚ । शच्या᳚ । सचा᳚ । अ॒ह॒न् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र श्रद्धाभिः श्रद्धापुरःसरमादरातिशयेनानुष्ठितैःकर्मभिः मन्दसानोमोदमानः यच्छ्रद्धयायुक्तंकर्मतत्सारवद्भवति तथाचश्रूयते- यदेवविद्ययाकरोतिश्रद्धयोपनिषदातदेववीर्यवत्तरंभवतीति । सोमैश्चमन्दसानस्त्वं दभीतये एतन्नामकायराजर्षये चुमुरिं एतदाख्य- मसुरं सिष्वप् अस्वापयः अवधीरित्यर्थः किंच हेइन्द्र त्वं पिठीनसे एतन्नामकाय रजिं एतदाख्यांकन्यांवाराज्यंवा दशस्यन् प्रयच्छन् शच्य प्रज्ञया षष्टिं षष्टिसंख्याकानि सहस्रा भटानांसहस्राणि सचा सहयुगपदेवाह्न्नवधीः ॥ ६ ॥

6.26.7
अ॒हं च॒न तत्सू॒रिभि᳚रानश्यां॒ तव॒ ज्याय᳚ इन्द्र सु॒म्नमोजः᳚ ।
त्वया॒ यत्स्तव᳚न्ते सधवीर वी॒रास्त्रि॒वरू᳚थेन॒ नहु᳚षा शविष्ठ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒हम् । च॒न । तत् । सू॒रि॑भिः᳚ । आ॒न॒श्या॒न् । तव᳚ । ज्यायः᳚ । इ॒न्द्र॒ । सु॒म्नम् । ओजः᳚ ।
त्वया᳚ । यत् । स्तव᳚न्ते । स॒ध॒॑वी॒र॒ । वी॒राः । त्रि॒॑वरू᳚थेन । नहु᳚षा । श॒वि॒ष्ठ॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेसधवीर वीरैःसहित शविष्ठ बलवत्तमेन्द्र वीराःस्तोतारः त्रिवरूथेन त्रीणिवरूथान्यावरकाणिभुवनानियस्यतेन नहुषा शत्रूणां- बन्धकेन त्वयादत्तं यत्सुम्नंसुखंओजोबलंच स्तवन्ते स्तुवन्ति हेइन्द्र तव त्वयादत्तं ज्यायः अतिशयेनप्रशस्यं तत्सुम्नमोजः अहंचन अहमपिभरद्वाजः सूरिभिर्मदीयैः स्तोतृभिः सह आनश्यां प्राप्नयां ॥ ७ ॥

6.26.8
व॒यं ते᳚ अ॒स्यामि᳚न्द्र द्यु॒म्नहू᳚तौ॒ सखा᳚यः स्याम महिन॒ प्रेष्ठा᳚ः ।
प्रात᳚र्दनिः क्षत्र॒श्रीर᳚स्तु॒ श्रेष्ठो᳚ घ॒ने वृ॒त्राणां᳚ स॒नये॒ धना᳚नाम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
व॒यम् । ते॒ । अ॒स्याम् । इ॒न्द्र॒ । द्यु॒म्न॑हू᳚तौ । सखा᳚यः । स्या॒म॒ । म॒हि॒न॒ । प्रेष्ठाः᳚ ।
प्रात᳚र्दनिः । क्ष॒त्र॒॑श्रीः । अ॒स्तु॒ । श्रेष्ठः᳚ । घ॒ने । वृ॒त्राणा᳚म् । स॒नये᳚ । धना᳚नाम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमहिन पूजनीयेन्द्र ते त्वदर्थं सखायःस्तोतारोवयं अस्यांद्युम्नहूतौ अस्मिन्धननिमित्तेस्तोत्रे प्रेष्ठाः अतिशयेनप्रियाः स्याम भवेम प्रातर्दनिः प्रतर्दनोनामराजातस्यपुत्रःक्षत्रश्रीः एतन्नामकोममयाज्योराजा श्रेष्ठोस्तु सर्वेषामुत्कृष्टोभवतु किमर्थं वृत्राणां शत्रूणांघनेव- धायच धनानां वसूनां सनये संभजनायच श्रेष्ठोस्त्वितिसंबन्धः ॥ ८ ॥

किमस्यमदेत्यष्टर्चं चतुर्थंसूक्तं भरद्वाजस्यार्षं अनुक्रान्तंच—किमस्यान्त्याचायमानस्याभ्यावर्तिनोदानस्तुतिः भरद्वाजऋषिः त्रिष्टु- प् छन्दः अंत्यायास्तुदानस्तुतिरूपत्वात् यातेनोच्यतइतिन्यायेनदानमेवदेवता विनियोगोलैंगिकः ।