षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 12

6 ऋचः

ऋषिः: भरद्वाजो बार्हस्पत्यः देवता: अग्निः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 6.12 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 6.12.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
6.12.1
मध्ये॒ होता᳚ दुरो॒णे ब॒र्हिषो॒ राळ॒ग्निस्तो॒दस्य॒ रोद᳚सी॒ यज᳚ध्यै ।
अ॒यं स सू॒नुः सह᳚स ऋ॒तावा᳚ दू॒रात्सूर्यो॒ न शो॒चिषा᳚ ततान ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
मध्ये᳚ । होता᳚ । दु॒रो॒णे । ब॒र्हिषः᳚ । राट् । अ॒ग्निः । तो॒दस्य᳚ । रोद᳚सी॒ इति᳚ । यज᳚ध्यै ।
अ॒यम् । सः । सू॒नुः । सह᳚सः । ऋ॒त॑वा᳚ । दू॒रात् । सूर्यः᳚ । न । शो॒चिषा᳚ । त॒ता॒न॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

होता देवानामाह्वाता बर्हिषोयज्ञस्य राट् राजाग्निः तोदस्य तुद्यतेतपसापीड्यतेइतितोदोयजमानः तस्यदुरोणेगृहे मध्येनिषीदतीति- शेषः किमर्थं रोदसी द्यावापृथिव्यौ यजध्यै यष्टुं सतादृशोयं सहसःसूनुः सहसस्पुत्रः ऋतावा सत्यवान् यज्ञवान् वाग्निः सूर्योन सूर्यइव दूरात् दूरतएव शोचिषा तेजसा ततान आतनोति विस्तारयति दूरदेशेवर्तमानोपि सूर्यइवसर्वंजगद्भासयतीत्यर्थः ॥ १ ॥

6.12.2
आ यस्मि॒न्त्वे स्वपा᳚के यजत्र॒ यक्ष᳚द्राजन्त्स॒र्वता᳚तेव॒ नु द्यौः ।
त्रि॒ष॒धस्थ᳚स्तत॒रुषो॒ न जंहो᳚ ह॒व्या म॒घानि॒ मानु᳚षा॒ यज᳚ध्यै ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । यस्मि᳚न् । त्वे इति᳚ । सु । अपा᳚के । य॒ज॒त्र॒ । यक्ष᳚त् । रा॒ज॒न् । स॒र्वता᳚ता॑इव । नु । द्यौः ।
त्रि॒॑स॒धस्थः᳚ । त॒त॒रुषः᳚ । न । जंहः᳚ । ह॒व्या । म॒घानि᳚ । मानु᳚षा । यज᳚ध्यै ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

द्यौःस्तोता सर्वतातेव इवशब्दःपूरकः यज्ञनामैतत् सर्वतातौ सर्वैस्तायमानेयज्ञे यद्वा सर्वशब्दात् स्वार्थिकस्तातिल् प्रत्ययः सर्वस्तोता हेयजत्र यष्टव्य राजन् राजमानाग्ने अपाके प्राज्ञे त्वे यस्मिंस्त्वेत्वयि सु अत्यन्तं नु क्षिप्रं आयक्षत् आयजति हवींषिजुहोति त्रिषधस्थः त्रिषुलोकेषुसहस्थितः यद्वा गार्हपत्यादिरूपेणत्रिधावस्थितः तादृशस्त्वं तरुषोन तरितासूर्यइव जंहः शीघ्रंगन्ताभव जंहइतिहन्तेर्गतिकर्म- णोरूपं यद्वा तॄप्लवनतरणयोरित्यस्मात्क्वसौरूपंततर्वानिति तस्य षष्ठ्यांरूपमेतत् ततरुषइति तरितुःसूर्यस्येवजंहोवेगस्तवभवत्वित्यर्थः किमर्थं मघानि मंहनीयानि प्रशस्यानि मानुषा मनुष्याणांसंबंधीनि हव्या हव्यानि हवींषि यजध्यै यष्टुं देवेभ्योदातुम् ॥ २ ॥

6.12.3
तेजि᳚ष्ठा॒ यस्या᳚र॒तिर्व᳚ने॒राट् तो॒दो अध्व॒न्न वृ᳚धसा॒नो अ᳚द्यौत् ।
अ॒द्रो॒घो न द्र᳚वि॒ता चे᳚तति॒ त्मन्नम᳚र्त्यो॑व॒र्त्र ओष᳚धीषु ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
तेजि᳚ष्ठा । यस्य᳚ । अ॒र॒तिः । व॒ने॒॑राट् । तो॒दः । अध्व᳚न् । न । वृ॒ध॒सा॒नः । अ॒द्यौ॒त् ।
अ॒द्रो॒घः । न । द्र॒वि॒ता । चे॒त॒ति॒ । त्मन् । अम᳚र्त्यः । अ॒व॒र्त्रः । ओष᳚धीषु ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

यस्यग्नेः अरतिर्गन्त्रीज्वाला तेजिष्ठा अतिशयेनतेजस्विनीसती वनेराट् दावरूपेणअरण्येराजमानावर्तते वृधसानोवर्धमानः सोग्निः तो- दोअध्वंन तोदः सर्वस्यप्रेरकःसूर्यः सइव अध्वनि स्वमार्गेन्तरिक्षे अद्यौत् द्योततेप्रकाशते अपिच अद्रोघोन अद्रोग्धव्योयद्वा प्राणरूपेणसर्वे- षामद्रोग्धावायुरिव तादृशः अमर्त्योमरणरहितः सोग्निः ओषधीषु ओषः पाकः पषुधीयतेइत्योषधयोवनानि तेषु द्रविता शीघ्रगामीसन् अवर्त्रः केनाप्यवारणीयश्चभवन् त्मन् आत्मना स्वप्रकाशेनैवचेतति चेतयति सर्वंजगत् ज्ञापयति ॥ ३ ॥

6.12.4
सास्माके᳚भिरे॒तरी॒ न शू॒षैर॒ग्निः ष्ट᳚वे॒ दम॒ आ जा॒तवे᳚दाः ।
द्र्व᳚न्नो व॒न्वन्क्रत्वा॒ नार्वो॒स्रः पि॒तेव᳚ जार॒यायि᳚ य॒ज्ञैः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । अ॒स्माके᳚भिः । ए॒तरि᳚ । न । शू॒षैः । अ॒ग्निः । स्त॒वे॒ । दमे᳚ । आ । जा॒त॑वे᳚दाः ।
द्रु॑अ᳚न्नः । व॒न्वन् । क्रत्वा᳚ । न । अर्वा᳚ । उ॒स्रः । पि॒ता॑इ᳚व । जा॒र॒यायि᳚ । य॒ज्ञैः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

जातवेदाः जातधनोजातप्रज्ञोवा सोग्निः अस्माकेभिरस्मदीयैः स्तोतृभिः एतरीन एतरिगन्तरि याचमानेपुरुषे विद्यमानानिस्तोत्रा- णियथात्यन्तं सुखकराणि तथा शूषैः सुखकरैःस्तोत्रैः दमेस्मदीयेयज्ञगृहे आ आभिमुख्येन स्तवे स्तूयते अपिच द्व्रन्नः द्रुः द्रुमः सएवअन्नंय- स्यसतथोक्तः अतएव वन्वन् वनानि संभजन् क्रत्वान क्रतुना आत्मीयेनकर्मणाच अर्वा गन्ताभवति तत्रदृष्टान्तः—उस्रः पितेव पितापाल- यितावत्सानांजनकोवा उस्रोवृषभइव सयथा मैथुनार्थंशीघ्रंगच्छतितद्वत् यज्ञैर्यज्ञवद्भिर्यजमानैश्च जारयायि स्तूयते जरतेः स्तुतिकर्मण- एतद्रूपम् ॥ ४ ॥

6.12.5
अध᳚ स्मास्य पनयन्ति॒ भासो॒ वृथा॒ यत्तक्ष᳚दनु॒याति᳚ पृ॒थ्वीम् ।
स॒द्यो यः स्य॒न्द्रो विषि᳚तो॒ धवी᳚यानृ॒णो न ता॒युरति॒ धन्वा᳚ राट् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अध᳚ । स्म॒ । अ॒स्य॒ । प॒न॒य॒न्ति॒ । भासः᳚ । वृथा᳚ । यत् । तक्ष᳚त् । अ॒नु॒॑याति᳚ । पृ॒थ्वीम् ।
स॒द्यः । यः । स्य॒न्द्रः । वि॑सि᳚तः । धवी᳚यान् । ऋ॒णः । न । ता॒युः । अति᳚ । धन्व᳚ । राट् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अधास्मिन् लोके स्मेतिपूरकः अस्याग्नेर्भासोरश्मीन् पनयन्ति स्तोतारःस्तुवन्ति यद्यदा वृथा अनायासेन तक्षत् तक्षन् तनूकुर्वन् वना- नि सम्यक् दहन् पृथ्वीं विस्तीर्णामरण्यभुवमनुयात्यनुगच्छति तदानींपनयन्तीत्यन्वयः योग्निः स्पन्द्रः स्पन्दनवान् विषितोविमुक्तःप्रति- बन्धरहितः अतएव सद्यः शीघ्रंधवीयान् गन्तृतमोभवति कइव ऋणोनतायुः ऋणोतिर्गतिकर्मा तायुरितिस्तेननाम यथास्तेनःशीघ्रंगन्ता- भवति तद्वत् सोयमग्निःधन्वमरुभूमिमतिक्रम्य राट् राजते यद्वा धन्वन्त्यस्मादापइतिधन्वान्तरिक्षं अतिशयेनान्तरिक्षमाक्रम्यराजते ॥ ५ ॥

6.12.6
स त्वं नो᳚ अर्व॒न्निदा᳚या॒ विश्वे᳚भिरग्ने अ॒ग्निभि᳚रिधा॒नः ।
वेषि᳚ रा॒यो वि या᳚सि दु॒च्छुना॒ मदे᳚म श॒तहि᳚माः सु॒वीरा᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । त्वम् । नः॒ । अ॒र्व॒न् । निदा᳚याः । विश्वे᳚भिः । अ॒ग्ने॒ । अ॒ग्नि॑भिः᳚ । इ॒धा॒नः ।
वेषि᳚ । रा॒यः । वि । या॒सि॒ । दु॒च्छुनाः᳚ । मदे᳚म । श॒त॑हि᳚माः । सु॒॑वीराः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअर्वन् गन्तरग्ने सतादृशस्त्वं निदायाः निन्दित्र्याः प्रजायाः निन्द्रायाएववापाहीतिशेषः कथंभूतः सन् विश्वेभिः सर्वैरग्निभिः त्वच्छा- खाभूतैः इधानः इध्यमानःसन् रायोधनानिच अस्मान्वेषि गमय यद्वा हविर्लक्षणानि धनानि वेषि कामयसे दुच्छुनाः दुःखकारिणीः शत्रु- सेनाः वियासिच विविधंगमयसिच वयंच सुवीराः शॊभनपुत्रपौत्राःसन्तः शतहिमाः शतसंवत्सरान् मदेम मोदेम ॥ ६ ॥

त्वद्विश्वेतिषळृचंत्रयोदशंसूक्तं भरद्वाजस्यार्षं त्रैष्टुभमाग्नेयं त्वद्विश्वेत्यनुक्रान्तं प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरुक्तोविनियोगः ।