षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 10

7 ऋचः

ऋषिः: भरद्वाजो बार्हस्पत्यः देवता: अग्निः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 6.10 - सम्पूर्णम्

1 / 7
ऋक्: 6.10.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (7)
6.10.1
पु॒रो वो᳚ म॒न्द्रं दि॒व्यं सु᳚वृ॒क्तिं प्र᳚य॒ति य॒ज्ञे अ॒ग्निम᳚ध्व॒रे द᳚धिध्वम् ।
पु॒र उ॒क्थेभि॒ः स हि नो᳚ वि॒भावा᳚ स्वध्व॒रा क᳚रति जा॒तवे᳚दाः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
पु॒रः । वः॒ । म॒न्द्रम् । दि॒व्यम् । सु॒॑वृ॒क्तिम् । प्र॒॑य॒ति । य॒ज्ञे । अ॒ग्निम् । अ॒ध्व॒रे । द॒धि॒ध्व॒म् ।
पु॒रः । उ॒क्थेभिः᳚ । सः । हि । नः॒ । वि॒भा॑वा᳚ । सु॒॑अ॒ध्व॒रा । क॒र॒ति॒ । जा॒त॑वे᳚दाः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेऋत्विग्यजमानावोयूयं मन्द्रं मोदनं स्तुत्यंवा दिव्यं दिविभवं सुवृक्तिं सुष्ठु दोषैर्वर्जितं सुखेनावर्जनीयंवा एवंगुणमग्निं प्रयति प्रग- च्छति प्रवर्तमानेध्वरे रक्षःप्रभृतिभिरहिंस्ये हिंसाप्रत्यवायरहितेवास्मिन्यज्ञे पुरोदधिध्वं पुरस्तादाहवनीयरूपेणधारयत यद्वा पुरो- धसंकुरुत उक्थेभिः स्तुतशस्त्रैश्च पुरोदधिध्वं विभावा विशेषेणदीप्यमानः जातवेदाः जातानांवेदितासोग्निः हियस्मात् नोस्मान् स्वध्वरा शोभनयागान् करति करोति तस्मात्पुरोदधिध्वमित्यन्वयः ॥ १ ॥

6.10.2
तमु᳚ द्युमः पुर्वणीक होत॒रग्ने᳚ अ॒ग्निभि॒र्मनु᳚ष इधा॒नः ।
स्तोमं॒ यम᳚स्मै म॒मते᳚व शू॒षं घृ॒तं न शुचि᳚ म॒तयः᳚ पवन्ते ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
तम् । ऊं॒ इति᳚ । द्यु॒॑मः॒ । पु॒रु॒॑अ॒नी॒क॒ । हो॒तः॒ । अग्ने᳚ । अ॒ग्नि॑भिः᳚ । मनु᳚षः । इ॒धा॒नः ।
स्तोम᳚म् । यम् । अ॒स्मै॒ । म॒मता᳚॑इव । शू॒षम् । घृ॒तम् । न । शुचि᳚ । म॒तयः᳚ । प॒व॒न्ते॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेद्युमः दीप्तिमन् पुर्वणीक बहुज्वाल होतर्देवानामाह्वातरग्ने अग्निभिस्तवावयवभूतैरन्यैरग्निभिःसार्धं इधानः समिध्यमानःदीप्तःसन् मनुषः मनुष्यस्यस्तोतुः तमु तंस्तोमंश्रृण्वितिशेषः उइतिपादपूरणं यंस्तोमंस्तोत्रं शूषं सुखकरं घृतंन पवित्राभ्यामुत्पूतं घृतमिव शुचि शुद्धं अस्माअग्नये मतयोमन्तारःस्तोतारः ममतेव ममतानामब्रह्मवादिनीदीर्घतमसोमाता सेव पवन्ते पुनन्ति संस्कुर्वन्ति दोषवर्जितमु- च्चारयन्तीत्यर्थः तंस्तोममित्यन्वयः ॥ २ ॥

6.10.3
पी॒पाय॒ स श्रव᳚सा॒ मर्त्ये᳚षु॒ यो अ॒ग्नये᳚ द॒दाश॒ विप्र᳚ उ॒क्थैः ।
चि॒त्राभि॒स्तमू॒तिभि᳚श्चि॒त्रशो᳚चिर्व्र॒जस्य᳚ सा॒ता गोम᳚तो दधाति ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
पी॒पाय᳚ । सः । श्रव᳚सा । मर्त्ये᳚षु । यः । अ॒ग्नये᳚ । द॒दाश᳚ । विप्रः᳚ । उ॒क्थैः ।
चि॒त्राभिः᳚ । तम् । ऊ॒ति॑भिः᳚ । चि॒त्र॑शो᳚चिः । व्र॒जस्य᳚ । सा॒ता । गो॑म᳚तः । द॒धा॒ति॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सयजमानः मर्त्येषुमनुष्येषु श्रवसान्नेन पीपाय वर्धति विप्रोमेधावी योयजमानः उक्थैः स्तुतिभिः सार्धं हवींषि ददाश प्रयच्छति तंयजमानं चित्रशोचिर्विचित्रदीप्तिरग्निः चित्राभिराश्चर्यभूताभिःऊतिभीरक्षाभिर्गोमतोगोभिर्युक्तस्यव्रजस्य गोष्ठस्य साता सातौ संभजने दधाति धारयति ॥ ३ ॥

6.10.4
आ यः प॒प्रौ जाय᳚मान उ॒र्वी दू᳚रे॒दृशा᳚ भा॒सा कृ॒ष्णाध्वा᳚ ।
अध᳚ ब॒हु चि॒त्तम॒ ऊर्म्या᳚यास्ति॒रः शो॒चिषा᳚ ददृशे पाव॒कः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । यः । प॒प्रौ । जाय᳚मानः । उ॒र्वी इति᳚ । दू॒रे॒॑दृशा᳚ । भा॒सा । कृ॒ष्ण॑अ᳚ध्वा ।
अध᳚ । ब॒हु । चि॒त् । तमः᳚ । ऊर्म्या᳚याः । ति॒रः । शो॒चिषा᳚ । द॒दृ॒शे॒ । पा॒व॒कः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

कृष्णाध्वा कृष्णवर्त्मायोग्निः जायमानः प्रादुर्भवन् उर्वीविस्तीर्णे द्यावापृथिव्यौ दूरेदृशा दूरेदृश्यमानया भासा दीप्त्या आपप्रौ आपू- रयति सपावकोग्निरधानन्तरं ऊर्म्यायाः रात्रिनामैतत् रात्रेःसंबन्धि बहुचित् बह्वपितमः अन्धकारं शोचिषा दीप्त्या तिरस्कुर्वन् ददृशे दृश्यते ॥ ४ ॥

6.10.5
नू न᳚श्चि॒त्रं पु᳚रु॒वाजा᳚भिरू॒ती अग्ने᳚ र॒यिं म॒घव᳚द्भ्यश्च धेहि ।
ये राध᳚सा॒ श्रव᳚सा॒ चात्य॒न्यान्त्सु॒वीर्ये᳚भिश्चा॒भि सन्ति॒ जना᳚न् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
नु । नः॒ । चि॒त्रम् । पु॒रु॒॑वाजा᳚भिः । ऊ॒ती । अग्ने᳚ । र॒यिम् । म॒घव᳚त्॑भ्यः । च॒ । धे॒हि॒ ।
ये । राध᳚सा । श्रव᳚सा । च॒ । अति᳚ । अ॒न्यान् । सु॒॑वीर्ये᳚भिः । च॒ । अ॒भि । सन्ति᳚ । जना᳚न् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने मघवद्भ्योहविर्लक्षणधनयुक्तेभ्योनोस्मभ्यं पुरुवाजाभिर्बह्वन्नैः ऊती ऊतिभीरक्षणैः सह चित्रं चायनीयंरयिं धनं नु क्षिप्रं धेहि देहि प्रयच्छ चशब्दोवक्ष्यमाणेनसमुच्चयार्थः ये राधसाधनेन श्रवसान्नेनच सुवीर्येभिः शोभनैर्वीर्यैश्च अन्यान् जनान् मनुष्यानति अतिशयेनाभिसंति अभिभवन्ति तादृशान्पुत्रांश्चास्मभ्यंदेहीत्यर्थः ॥ ५ ॥

6.10.6
इ॒मं य॒ज्ञं चनो᳚ धा अग्न उ॒शन्यं त᳚ आसा॒नो जु᳚हु॒ते ह॒विष्मा᳚न् ।
भ॒रद्वा᳚जेषु दधिषे सुवृ॒क्तिमवी॒र्वाज᳚स्य॒ गध्य᳚स्य सा॒तौ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इ॒मम् । य॒ज्ञम् । चनः᳚ । धाः॒ । अ॒ग्ने॒ । उ॒शन् । यम् । ते॒ । आ॒सा॒नः । जु॒हु॒ते । ह॒विष्मा᳚न् ।
भ॒रत्॑वा᳚जेषु । द॒धि॒षे॒ । सु॒॑वृ॒क्तिम् । अवीः᳚ । वाज᳚स्य । गध्य᳚स्य । सा॒तौ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने उशन् कामयमानस्त्वं इमं पुरोवर्तियज्ञं यागसाधनं नोहविर्लक्षणमन्नं धाः धेहि स्वात्मनिधारय यंच पुरोडाशादिकं आसानः आसीनः उपविशन् हविष्मान् हविर्युक्तोयजमानस्तेतुभ्यं त्वदर्थं जुहुते जुहोति तमिममित्यन्वयः अपिच भरद्वाजेष्वृषिषु सुवृक्तिं सुष्ठु- दोषैर्वर्जितांस्तुतिं दधिषे धारय गध्यस्य गध्यतिर्मिश्रीभावकर्मा मिश्रणीयस्य प्राप्यस्य वाजस्यान्नस्य सातौ संभजनेनिमित्तभूते अवी- स्तानृषीन्त्रक्षच ॥ ६ ॥

6.10.7
वि द्वेषां᳚सीनु॒हि व॒र्धयेळां॒ मदे᳚म श॒तहि᳚माः सु॒वीरा᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
वि । द्वेषां᳚सि । इ॒नु॒हि । व॒र्धय᳚ । इळा᳚म् । मदे᳚म । श॒त॑हि᳚माः । सु॒॑वीराः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने द्वेषांसि द्वेष्टॄन् शत्रून् विइनुहि विविधंगमय इळामन्नंचास्मदीयंवर्धय वयंच सुवीराः शोभनैः वीरैः पुत्रपौत्रादिभिरुपेताःसन्तः शतहिमाः शतंहेमंतान् संवत्सरान् मदेम मोदेम तृप्ताभूयास्म ॥ ७ ॥

यजस्वहोतरितिषळृचमेकादशंसूक्तं भरद्वाजस्यार्षं त्रैष्टुभमाग्नेयं अनुक्रम्यतेच-यजस्वषळिति प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरुक्तोविनियो- गः ।