षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 14

6 ऋचः

ऋषिः: भरद्वाजो बार्हस्पत्यः देवता: अग्निः छन्दः: अनुष्टुप्

सूक्तम् 6.14 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 6.14.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
6.14.1
अ॒ग्ना यो मर्त्यो॒ दुवो॒ धियं᳚ जु॒जोष᳚ धी॒तिभि᳚ः ।
भस॒न्नु ष प्र पू॒र्व्य इषं᳚ वुरी॒ताव᳚से ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒ग्ना । यः । मर्त्यः᳚ । दुवः᳚ । धिय᳚म् । जु॒जोष᳚ । धी॒ति॑भिः᳚ ।
भस᳚त् । नु । सः । प्र । पू॒र्व्यः । इष᳚म् । वु॒री॒त॒ । अव᳚से ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

योमर्त्योमनुष्यः अग्ना अग्नौ अग्निविषयं दुवः परिचरणं धियंकर्मच यज्ञादिलक्षणं धीतिभिः स्तुतिभिःसार्धं जुजोष सेवतेआचरति समर्त्यः पूर्व्यः पूर्वेषांमुख्यःसन् नु क्षिप्रं प्रभसत् प्रभासेत प्रकृष्टप्रकाशवान् भवेत् अवसे पुत्रादीनांरक्षणार्थं इषमन्नंच वुरीत वृणीत संभजेत शत्रुसकाशाल्लभेतेत्यर्थः ॥ १ ॥

6.14.2
अ॒ग्निरिद्धि प्रचे᳚ता अ॒ग्निर्वे॒धस्त᳚म॒ ऋषि᳚ः ।
अ॒ग्निं होता᳚रमीळते य॒ज्ञेषु॒ मनु᳚षो॒ विशः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒ग्निः । इत् । हि । प्र॑चे᳚ताः । अ॒ग्निः । वे॒धः॑त᳚मः । ऋषिः᳚ ।
अ॒ग्निम् । होता᳚रम् । ई॒ळ॒ते॒ । य॒ज्ञेषु᳚ । मनु᳚षः । विशः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अग्निरित् अग्निरिव प्रचेताः प्रकृष्टज्ञानवान् नान्यःकश्चित् हियस्मादेवंतस्मात् वेधस्तमोविधातृतमोतिश्येनहविर्वहनादीनांकर्मणांकर्ता ऋषिः सर्वस्यद्रष्टाभवति मनुषोमनुष्यस्य यजमानस्य विशः प्रजाऋत्विग्लक्षणाहोतारंदेवानामाह्वातारं तादृशमग्निं यज्ञेषु यागेषुईळते स्तवन्ति ॥ २ ॥

6.14.3
नाना॒ ह्य१॒᳚ग्ने॑व᳚से॒ स्पर्ध᳚न्ते॒ रायो᳚ अ॒र्यः ।
तूर्व᳚न्तो॒ दस्यु᳚मा॒यवो᳚ व्र॒तैः सीक्ष᳚न्तो अव्र॒तम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
नाना᳚ । हि । अ॒ग्ने॒ । अव᳚से । स्पर्ध᳚न्ते । रायः᳚ । अ॒र्यः ।
तूर्व᳚न्तः । दस्यु᳚म् । आ॒यवः᳚ । व्र॒तैः । सीक्ष᳚न्तः । अ॒व्र॒तम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने अर्यः अरेःशत्रोः रायोधनानि अवसे त्वत् स्तोतॄणांरक्षणार्थं नाना शत्रुसकाशात् पृथक् भूताः स्पर्धन्ते अहमेवपालयान्यहमेव- पालयानीतिस्पर्धांकुर्वन्ति आयवोमनुष्यास्ते चस्तोतारः दस्युमुपक्षपयितारंशत्रुं तूर्वन्तोहिंसन्तः व्रतैस्त्वद्देवत्यैर्यागैः अव्रतंव्रतविरोधिनं- चपुरुषं सीक्षन्तः सोढुमभिभवितुमिच्छन्तोभवन्ति ॥ ३ ॥

6.14.4 समानपद
अ॒ग्निर॒प्सामृ᳚ती॒षहं᳚ वी॒रं द᳚दाति॒ सत्प᳚तिम् ।
यस्य॒ त्रस᳚न्ति॒ शव᳚सः सं॒चक्षि॒ शत्र᳚वो भि॒या ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒ग्निः । अ॒प्साम् । ऋ॒ति॒॑सह᳚म् । वी॒रम् । द॒दा॒ति॒ । सत्॑प᳚तिम् ।
यस्य᳚ । त्रस᳚न्ति । शव᳚सः । स॒म्॑चक्षि᳚ । शत्र᳚वः । भि॒या ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अयमग्निः वीरंपुत्रं ददाति स्तोतृभ्यः प्रयच्छति कीदृशंपुत्रंअप्सां अपामाप्तव्यानांकर्मणां सनितारं संभक्तारं ऋतीषहं ऋतीनां अरा- तीनां सोढारं अभिभवितारं सत्पतिं सतांकर्मणांपालयितारं यस्यवीरस्य संचक्षि संदर्शनेसति शवसोबलात् भियाभीत्या शत्रवस्त्रसन्ति उद्विजन्ते तंवीरमित्यन्वयः ॥ ४ ॥

6.14.5
अ॒ग्निर्हि वि॒द्मना᳚ नि॒दो दे॒वो मर्त᳚मुरु॒ष्यति᳚ ।
स॒हावा॒ यस्यावृ᳚तो र॒यिर्वाजे॒ष्ववृ᳚तः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒ग्निः । हि । वि॒द्मना᳚ । नि॒दः । दे॒वः । मर्त᳚म् । उ॒रु॒ष्यति᳚ ।
स॒ह॑वा᳚ । यस्य᳚ । अवृ᳚तः । र॒यिः । वाजे᳚षु । अवृ᳚तः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सहावा सहोबलंतद्वान् देवोदानादिगुणयुक्तोग्निः विद्मना ज्ञानेनयुक्तःसन् तं मर्तं म्नुष्यं यजमानं निदोनिन्दकात् उरुष्यति रक्षति ही- तिपूरकः यस्यमर्तस्य रयिः हविर्लक्षणंधनं अवृतः रक्षःप्रभूतिभिरनाच्छादितं वाजेषु यज्ञेषु अवृतः अन्यैर्यजमानैरसंभक्तं तं हविष्मन्तं यजमानं उरुष्यतीत्यन्वयः ॥ ५ ॥

6.14.6
अच्छा᳚ नो मित्रमहो देव दे॒वानग्ने॒ वोचः᳚ सुम॒तिं रोद᳚स्योः ।
वी॒हि स्व॒स्तिं सु᳚क्षि॒तिं दि॒वो नॄन्द्वि॒षो अंहां᳚सि दुरि॒ता त᳚रेम॒ ता त᳚रेम॒ तवाव᳚सा तरेम ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अच्छ᳚ । नः॒ । मि॒त्र॒॑म॒हः॒ । दे॒व॒ । दे॒वान् । अग्ने᳚ । वोचः᳚ । सु॒॑म॒तिम् । रोद᳚स्योः ।
वी॒हि । स्व॒स्तिम् । सु॒॑क्षि॒तिम् । दि॒वः । नॄन् । द्वि॒षः । अंहां᳚सि । दुः॒॑इ॒ता । त॒रे॒म॒ । ता । त॒रे॒म॒ । तव᳚ । अव᳚सा । त॒रे॒म॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

व्याख्यातेयं अक्षरार्थस्तु अनुकूलदीप्ते दानादिगुणयुक्ताग्ने द्यावापृथिव्योरभिगतरुचं अस्मदीयांसुष्टुतिं यष्टव्यान् देवान् प्रति वोचः प्र- ब्रूहि स्तुतेर्नेतॄनस्मांश्च सुनिवासं अविनाशंगमय वयंच त्वत्प्रसादात् द्वेष्टॄन् पापानि तत्फलानि दुर्गमनानिचातिक्रामेम व्यवहितानि ज- न्मान्तरकृतानिच तान्यतिक्रामेम त्वदीयेनरक्षणेन अत्यन्तमतिक्रामेमेति ॥ ६ ॥

इममूषुवइत्येकोनविंशत्यृचंपञ्चदशंसूक्तं आंगिरसस्यवीतहव्यस्यभरद्वाजस्यवार्षं आग्नेयं आदौनवजगत्यः तृतीयाषष्ठ्यौतुशक्वर्यतिश- क्वर्यौ पञ्चदशीशक्वरी सप्तदश्यनुष्टुप् अष्टादशीबृहती दशम्याद्याःपञ्च षोळश्येकोनविंशीचेतिसप्तत्रिष्टुभः तथाचानुक्रान्तं—इममूष्वेकोना- वीतहव्यऋषिर्वा जागतंप्रग्दशम्याः तृतीयापञ्चदश्यौशक्वर्यौषष्ठ्यतिशक्वर्यनुष्टुब्बृहत्याउपान्त्येइति प्रातरनुवाकेआग्नेयेक्रतौआश्विनशस्त्रे- चआदितोनवर्चः सूत्रितंच—इममूषुवोअतिथिमुषर्बुधमिति । दशरात्रेपञ्चमेहनिनवर्चमाज्यशस्त्रंच सूत्रितंच—इममूषुवोअतिथिमुषर्बुध- मितिनवाज्यमिति ।