षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 41

5 ऋचः

ऋषिः: भरद्वाजो बार्हस्पत्यः देवता: इंद्रः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 6.41 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 6.41.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
6.41.1
अहे᳚ळमान॒ उप᳚ याहि य॒ज्ञं तुभ्यं᳚ पवन्त॒ इन्द᳚वः सु॒तासः᳚ ।
गावो॒ न व᳚ज्रि॒न्त्स्वमोको॒ अच्छेन्द्रा ग᳚हि प्रथ॒मो य॒ज्ञिया᳚नाम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अहे᳚ळमानः । उप᳚ । या॒हि॒ । य॒ज्ञम् । तुभ्य᳚म् । प॒व॒न्ते॒ । इन्द᳚वः । सु॒तासः᳚ ।
गावः᳚ । न । व॒ज्रि॒न् । स्वम् । ओकः᳚ । अच्छ᳚ । इन्द्र᳚ । आ । ग॒हि॒ । प्र॒थ॒मः । य॒ज्ञिया᳚नाम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र अहेळमानोऽक्रुध्यंस्त्वं यज्ञमस्मदीयंउपयाहि उपगच्छ यतः कारणात् तुभ्यंत्वदर्थं सुतासः अभिषुताः इन्द्रवः सोमाः पवन्तेपूय- न्ते दशापवित्रेणशोध्यन्ते हेवज्रिन् वज्रवन्निन्द्र गावोन गावः स्वकीयंगोष्ठमिव स्वंस्वकीयंओकः स्थानंद्रोणकलशादिलक्षणं अच्छाभिमु- ख्येनप्राप्नुवन्तीतिशेषः अतः कारणात् हेइन्द्र यज्ञियानांयज्ञार्हाणांदेवानांमध्येप्रथमोमुख्यस्त्वं आगहि आगच्छ ॥ १ ॥

6.41.2
या ते᳚ का॒कुत्सुकृ᳚ता॒ या वरि᳚ष्ठा॒ यया॒ शश्व॒त्पिब᳚सि॒ मध्व᳚ ऊ॒र्मिम् ।
तया᳚ पाहि॒ प्र ते᳚ अध्व॒र्युर᳚स्था॒त्सं ते॒ वज्रो᳚ वर्ततामिन्द्र ग॒व्युः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
या । ते॒ । का॒कुत् । सु॑कृ᳚ता । या । वरि᳚ष्ठा । यया᳚ । शश्व᳚त् । पिब᳚सि । मध्वः᳚ । ऊ॒र्मिम् ।
तया᳚ । पा॒हि॒ । प्र । ते॒ । अ॒ध्व॒र्युः । अ॒स्था॒त् । सम् । ते॒ । वज्रः᳚ । व॒र्त॒ता॒म् । इ॒न्द्र॒ । ग॒व्युः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र या ते तवकाकुज्जिह्वा सुकृतासुष्ठुधात्रानिर्मिता याच वरिष्ठाउरुतमाविस्तीर्णतमा ययाचमध्वोमधुनः सोमस्यऊर्मिंरसंशश्वद्ब- हुकृत्वः पिबसि तयाजिह्वयास्मदीयंसोमंपाहिपिब तदर्थमध्वर्युरध्वरस्यनेताऋत्विग्गृहीतसोमःसन् प्रास्थात् हविर्धानदुत्तरवेदिदेशंप्रत्य- गमत् अपिच हेइन्द्र गव्युःशत्रुसंबंधिनीर्गाः आत्मनइच्छन् तेत्वदीयोवज्रः संवर्ततां शत्रुभिःसंगतोभवतु तान्हंत्वित्यर्थः ॥ २ ॥

6.41.3
ए॒ष द्र॒प्सो वृ᳚ष॒भो वि॒श्वरू᳚प॒ इन्द्रा᳚य॒ वृष्णे॒ सम᳚कारि॒ सोमः᳚ ।
ए॒तं पि᳚ब हरिवः स्थातरुग्र॒ यस्येशि᳚षे प्र॒दिवि॒ यस्ते॒ अन्न᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ए॒षः । द्र॒प्सः । वृ॒ष॒भः । वि॒श्व॑रू᳚पः । इन्द्रा᳚य । वृष्णे᳚ । सम् । अ॒का॒रि॒ । सोमः᳚ ।
ए॒तम् । पि॒ब॒ । ह॒रि॒॑वः॒ । स्था॒तः॒ । उ॒ग्र॒ । यस्य᳚ । ईशि᳚षे । प्र॒॑दिवि᳚ । यः । ते॒ । अन्न᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

द्रप्सोद्रवणशीलोवृषभः कामानांवर्षिता विश्वरूपः बहुविधरूपोपेतः ईदृग्विधएषसोमः वृष्णेकामानांवर्षित्रेइंद्रायइन्द्रस्यपानार्थं स- मकारिअभिषवादिभिःसंस्कृतोभूत् हेहरिवः हरीअश्वौ तद्वन् हेस्थातः सर्वेषामधिष्ठातः उग्रउद्गूर्णबलेन्द्र एतमीदृशंसोमंपिब यस्यसोम- स्यप्रदिवि जातावेकवचनं प्रभूतेषुदिवसेषु प्रगतेष्वहःसुवा ईशिषे त्वमेवेश्वरोभवसि यश्चसोमस्ते तवअन्नंअन्नत्वेनपरिकल्पितः एतंपिबे- त्यन्वयः ॥ ३ ॥

6.41.4
सु॒तः सोमो॒ असु᳚तादिन्द्र॒ वस्या᳚न॒यं श्रेया᳚ञ्चिकि॒तुषे॒ रणा᳚य ।
ए॒तं ति᳚तिर्व॒ उप᳚ याहि य॒ज्ञं तेन॒ विश्वा॒स्तवि᳚षी॒रा पृ᳚णस्व ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सु॒तः । सोमः᳚ । असु᳚तात् । इ॒न्द्र॒ । वस्या᳚न् । अ॒यम् । श्रेया᳚न् । चि॒कि॒तुषे᳚ । रणा᳚य ।
ए॒तम् । ति॒ति॒र्वः॒ । उप᳚ । या॒हि॒ । य॒ज्ञम् । तेन᳚ । विश्वाः᳚ । तवि᳚षीः । आ । पृ॒ण॒स्व॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र सुतोभिषुतोयंसोमः असुतात् अकृताभिषवात् सोमादन्यदीयात् वस्यान् वसीयान् वसुमत्तरःप्रशस्यतरः तथा चिकितुषेविदुषे- अभिज्ञायतुभ्यं रणायरमणीयाय तदर्थं श्रेयान् श्रेष्ठश्चभवति त्वामतिशयेनरमयितेत्यर्थः हेतितिर्वः शत्रूणांतरितरिन्द्र यज्ञंयजनसाधनमेतं सोमंउपयाहि उपगच्छ तेनचसोमेनविश्वास्तविषीः सर्वाणिबलानिआपृणस्व आपरय ॥ ४ ॥

6.41.5
ह्वया᳚मसि॒ त्वेन्द्र᳚ याह्य॒र्वाङरं᳚ ते॒ सोम᳚स्त॒न्वे᳚ भवाति ।
शत᳚क्रतो मा॒दय᳚स्वा सु॒तेषु॒ प्रास्मा{4} अ᳚व॒ पृत᳚नासु॒ प्र वि॒क्षु ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ह्वया᳚मसि । त्वा॒ । आ । इ॒न्द्र॒ । या॒हि॒ । अ॒र्वाङ् । अर᳚म् । ते॒ । सोमः᳚ । त॒न्वे᳚ । भ॒वा॒ति॒ ।
शत᳚क्रतो॒ इति॒ शत᳚॑क्रतो । मा॒दय᳚स्व । सु॒तेषु᳚ । प्र । अ॒स्मान् । अ॒व॒ । पृत᳚नासु । प्र । वि॒क्षु ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र त्वात्वांह्वयामसिआह्वयामः अतःकारणात् त्वंअवांङस्मदभिमुखःसन् आयाहिआगच्छ अस्मदीयःसोमश्च तेतन्वेतवशरीराय- अरंपर्याप्तंभवातिभवतु त्वदीयंशरीरंयथाभिलाषं तर्पयत्वित्यर्थः हेशतक्रतो बहुविधकर्मन्निन्द्र त्वंचसुतेष्वभिषुतेष्वस्मदीयेषुसोमेषु माद- यस्व तृप्यस्व मदतृप्तियोगे तदनन्तरं पृतनासुसंग्रामेषु अस्मान्प्राव प्रकर्षेणरक्ष नकेवलंपृतनासु किन्तु विक्षुसर्वासुप्रजासु अस्मान्प्राव प्ररक्ष ॥ ५ ॥

प्रत्यस्माइतिचतुरृचमेकोनविंसंसूक्तं भरद्वाजस्यार्षमैन्द्रं चतुर्थीबृहती शिष्टाअनुष्टुभः तथाचानुक्रान्तं—प्रत्यस्मैचतुष्कमानुष्टुभंबृहत्य- न्तमिति । प्रातः सवनेच्छावाकस्यइदमुन्नीयमानसूक्तं सूत्रितंच—प्रत्यस्माइत्युन्नीयमानायानूच्येइति ।