षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 13

6 ऋचः

ऋषिः: भरद्वाजो बार्हस्पत्यः देवता: अग्निः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 6.13 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 6.13.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
6.13.1
त्वद्विश्वा᳚ सुभग॒ सौभ᳚गा॒न्यग्ने॒ वि य᳚न्ति व॒निनो॒ न व॒याः ।
श्रु॒ष्टी र॒यिर्वाजो᳚ वृत्र॒तूर्ये᳚ दि॒वो वृ॒ष्टिरीड्यो᳚ री॒तिर॒पाम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वत् । विश्वा᳚ । सु॒॑भ॒ग॒ । सौभ᳚गानि । अग्ने᳚ । वि । या॒न्ति॒ । व॒निनः᳚ । न । व॒याः ।
श्रु॒ष्टी । र॒यिः । वाजः᳚ । वृ॒त्र॒॑तूर्ये᳚ । दि॒वः । वृ॒ष्टिः । ईड्यः᳚ । री॒तिः । अ॒पाम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेसुभग शोभनधनाग्ने विश्वा विश्वानिसर्वाणि सौभगानि धनानि त्वत् त्वत्तः वियन्ति विविधंनिर्गच्छन्ति हिरण्यमूलत्वात् सर्वेषांध- नानां हिरण्यंचाग्नेःसकाशादुत्पन्नं तस्यरेतःपरापतत् तद्धिरण्यमभवदितिश्रुतेः । निर्गमनेदृष्टान्तः—वनिनोनवयाः यथावृक्षात् शाखावि- विधंनिर्गच्छन्ति तद्वत् तथा रयिः पशुसंघश्च त्वत्सकाशादेव श्रुष्ठीक्षिप्रं व्येति निर्गच्छति पशवौवैरयिःपशूनेवावरुन्धइतितैत्तिरीयकम् । वृत्रतूर्ये वृत्राणांशत्रूणांहिंसकेसंग्रामे शत्रून् जेतुं वाजोबलंच त्वत्तोव्येति दिवोन्तरिक्षाद्यावृष्टिः सापि त्वत्तएवव्येति अग्नौप्रास्ताहुतिःस- म्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायतेवृष्टिर्वृष्टेरन्नंततःप्रजाइतिस्मरणात् ॥ अतस्त्वमीड्यः सर्वैःस्तुत्यःसन् अपामुदकानां रीतिर्गमयि- ताभवसि ॥ १ ॥

6.13.2 समानपद
त्वं भगो᳚ न॒ आ हि रत्न᳚मि॒षे परि᳚ज्मेव क्षयसि द॒स्मव᳚र्चाः ।
अग्ने᳚ मि॒त्रो न बृ᳚ह॒त ऋ॒तस्यासि᳚ क्ष॒त्ता वा॒मस्य᳚ देव॒ भूरे᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वम् । भगः᳚ । नः॒ । आ । हि । रत्न᳚म् । इ॒षे । परि᳚ज्मा॑इव । क्ष॒य॒सि॒ । द॒स्म॑व᳚र्चाः ।
अग्ने᳚ । मि॒त्रः । न । बृ॒ह॒तः । ऋ॒तस्य᳚ । असि᳚ । क्ष॒त्ता । वा॒मस्य᳚ । दे॒व॒ । भूरेः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने भगोभजनीयस्त्वं नोस्मभ्यं रत्नं रमणीयंधनं आइषे आगमय प्रयच्छ इण् गतावित्यस्यैतद्रूपं हीतिपूरकः दस्मवर्चाः दर्शनीयदी- प्तिस्त्वं परिज्मेवपरितोगन्तावायुरिव क्षयसि सर्वत्रनिवससि यद्वा क्षयतिरैश्वर्यकर्मा सर्वस्येशिषे हेअग्ने मित्रोन प्रमीतेस्त्रायकोदेवइव बृहतोमहतःऋतस्योदकस्य यज्ञस्यवा क्षत्तासि क्षदतिरत्रदानकर्मा दाताभवसि तथा हेदेव द्योतमानाग्ने भूरेर्बहुलस्य वामस्य वननीयस्य धनस्यच दाताभवसीत्यनुषङ्गः ॥ २ ॥

6.13.3
स सत्प᳚ति॒ः शव᳚सा हन्ति वृ॒त्रमग्ने॒ विप्रो॒ वि प॒णेर्भ᳚र्ति॒ वाज᳚म् ।
यं त्वं प्र᳚चेत ऋतजात रा॒या स॒जोषा॒ नप्त्रा॒पां हि॒नोषि᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । सत्॑प᳚तिः । शव᳚सा । ह॒न्ति॒ । वृ॒त्रम् । अ॒ग्ने॒ । विप्रः᳚ । वि । प॒णेः । भ॒र्ति॒ । वाज᳚म् ।
यम् । त्वम् । प्र॒॑चे॒तः॒ । ऋ॒त॒॑जा॒त॒ । रा॒या । स॒॑जोषाः᳚ । नप्त्रा᳚ । अ॒पाम् । हि॒नोषि᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने सत्पतिः सतांपालयिता सपुरुषः वृत्रमावरकंशत्रुं शवसा बलेन हन्ति सचविप्रोमेधावीसन् पणेर्वणिजः एतन्नाम्नोसुरस्य वाज- मन्नं बलंवा बिभर्ति वियुज्यहरति हृग्रहोर्भइतिभत्वं हेप्रचेतः प्रकृष्टज्ञान ऋतजात ऋतमितियज्ञनाम तदर्थंजाताग्ने अपांनप्त्रा नपात- यित्रा पुत्रेण मध्यमस्थानेन वैद्युताग्निना सजोषाः संगतस्त्वं यंपुरुषं राया चतुर्थ्यर्थेतृतीया धनार्थं हिनोषि प्रेरयसि सहन्तीत्यन्वयः ॥ ३ ॥

6.13.4 समानपद
यस्ते᳚ सूनो सहसो गी॒र्भिरु॒क्थैर्य॒ज्ञैर्मर्तो॒ निशि᳚तिं वे॒द्यान᳚ट् ।
विश्वं॒ स दे᳚व॒ प्रति॒ वार᳚मग्ने ध॒त्ते धा॒न्यं१॒᳚ पत्य᳚ते वस॒व्यै᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यः । ते॒ । सू॒नो॒ इति᳚ । स॒ह॒सः॒ । गीः॒॑भिः । उ॒क्थैः । य॒ज्ञैः । मर्तः᳚ । नि॑शि᳚तम् । वे॒द्या । आन᳚ट् ।
विश्व᳚म् । सः । दे॒व॒ । प्रति᳚ । वार᳚म् । अ॒ग्ने॒ । ध॒त्ते । धा॒न्य᳚म् । पत्य᳚ते । व॒स॒व्यैः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेसहसःसूनो बलस्यपुत्राग्ने ते तव निशितिं तैक्ष्ण्यं योमर्तोमनुष्योयजमानः गीर्भिः स्तुतिभिः उक्थैः शस्त्रैः यज्ञैर्यजनसाधनैः हविर्भि- श्च वेद्या वेद्यायां यज्ञभूमौ आनट् प्रापयति समर्तः हेदेव द्योतमानाग्ने विश्वं सर्वं अरं पर्याप्तं वाशब्दश्चार्थे धान्यंच प्रतिधत्ते प्रतिधारयति वसव्यैर्वसुभिश्चपत्यते संगच्छते ॥ ४ ॥

6.13.5
ता नृभ्य॒ आ सौ᳚श्रव॒सा सु॒वीराग्ने᳚ सूनो सहसः पु॒ष्यसे᳚ धाः ।
कृ॒णोषि॒ यच्छव᳚सा॒ भूरि᳚ प॒श्वो वयो॒ वृका᳚या॒रये॒ जसु᳚रये ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ता । नृ॑भ्यः᳚ । आ । सौ॒श्र॒व॒सा । सु॒॑वीरा᳚ । अग्ने᳚ । सू॒नो॒ इति᳚ । स॒ह॒सः॒ । पु॒ष्यसे᳚ । धाः॒ ।
कृ॒णोषि᳚ । यत् । शव᳚सा । भूरि᳚ । प॒श्वः । वयः᳚ । वृका᳚य । अ॒रये᳚ । जसु᳚रये ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेसहसःसूनो सहसस्पुत्राग्ने सुवीराः शोभनैःपुत्रैरुपेतानि सौश्रवसा सुश्रवांसि शोभनान्यन्नानि ता तानि नृभ्यः शत्रुजनेभ्यः आहृत्य धाः अस्मासुधेहि किमर्थं पुष्यसे पोषार्थं यद्वा नृभ्यः स्तुतीनांनेतृभ्योस्मभ्यं आधेहि आभिमुख्येनप्रयच्छ् शवसा बलेनयुक्तस्त्वं भूरि बहुलं पश्वः संबन्धिदध्यादिलक्षणं यद्वयोन्नं वृकाय आदात्रे जसुरये उपक्षपयित्रे कृणोषि तदन्नमाहृत्यप्रयच्छेत्यर्थः ॥ ५ ॥

6.13.6
व॒द्मा सू᳚नो सहसो नो॒ विहा᳚या॒ अग्ने᳚ तो॒कं तन᳚यं वा॒जि नो᳚ दाः ।
विश्वा᳚भिर्गी॒र्भिर॒भि पू॒र्तिम᳚श्यां॒ मदे᳚म श॒तहि᳚माः सु॒वीरा᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
व॒द्मा । सू॒नो॒ इति᳚ । स॒ह॒सः॒ । नः॒ । वि॑हा᳚याः । अग्ने᳚ । तो॒कम् । तन᳚यम् । वा॒जि । नः॒ । दाः॒ ।
विश्वा᳚भिः । गीः॒॑भिः । अ॒भि । पू॒र्तिम् । अ॒श्या॒म् । मदे᳚म । श॒त॑हि᳚माः । सु॒॑वीराः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेसहसःसूनोग्ने विहायाः महन्नामैतत् महांस्त्वं नोस्माकं वद्मा वदिता हितोपदेष्टाभव अपिच तोकं तनयं तत्पुत्रंच वाजि अन्नयुक्तं नोस्मभ्यं दाः देहि अहंस्तोता विश्वाभिः सर्वाभिर्गीर्भिस्त्वद्विषयाभिः स्तुतिभिः पूर्ति कामानांपूर्ति अभ्यश्यां अभिप्राप्नुयां अन्यद्गतम् ॥ ६ ॥

अग्नायइतिषळृचंचतुर्दशंसूक्तं भरद्वाजस्यार्षमाग्नेयं षष्ठीशक्वरी शिष्टाःपञ्चानुष्टुभः तथाचानुक्रान्तं—अग्नायआनुष्टुभंशक्वर्यंतमिति । प्रा- तरनुवाके आग्नेयेक्रतौ आश्विनशस्त्रेचेदंसूक्तं सूत्रितंच—अग्नायोहोताजनिष्टेति । अत्रेश्चतुर्वीराख्ये चतूरात्रेऽहीनेतृतीयेहनीदंसूक्तं आज्यश- स्त्रं सूत्रितंच—अग्नायोमर्त्योदुवइतितृतीयइति ।