षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 59

हेइन्द्राग्नी यानिवीर्याविर्याणिवीरकर्माणिचक्रथुः कृतवन्तौ युवांसुतेषुअभिषुतेषुसोमेषु अस्मद्यज्ञे वांयुवयोस्तानिवीर्याणि नुक्षिप्रंप्र- वोच प्रवोचंब्रवीमि । तदेववीर्यंदर्शयतिहेइन्द्राग्नी देवशत्रवः देवाः शत्रवःशातयितारोयेषांतादृशाअसुराः पितरःहिंसकाःपीयतिर्हिसा- कर्मा तस्यैतद्रूपं ईदृशाअसुराः वांयुवाभ्यांहतासोहताआसन् युवंयुवांतु जीवथः जीवनवन्तोभवथः असुरैर्नबाधितावितियावत् ॥ १ ॥

हेइन्द्राग्नी वांयुवयोःमहिमामहत्त्वं इत्थाइत्थंअनेनप्रकारेण बट्सत्यं युष्मद्विषयंयज्जन्म महत्वंप्रतिपाद्यते तत्सर्वंयथार्थमित्यर्थः पनिष्ठःआपनिष्ठः स्तुत्यतमश्चप्रजापतिः समानः एकएव वांयुवयोर्जनिताजनयिता अतोयुवंयुवांभ्रातरौस्थः अपिच यमौयमलौसहोत्पन्नौ इहेहमातराइहचेहचसर्वत्रमाताययोस्तादृशौस्थः अदितिर्ह्यनयोर्मातासैवविस्तीर्णाभूमिरितिइहेहमातरावितिस्तूयते ॥ २ ॥

हेइन्द्राग्नी सुतेअभिषुतेसोमेयुवांसचासहओकिवांसाओकिवांसौसमवेतौसंगतौभवतं उच समवायाइत्यस्यैतद्रूपं तत्रदृष्टान्तः— आदनेभक्षणीयेघासेसप्तीइवाश्वा सर्पणशीलावश्वाविव नुअद्यवयंतादृशाविन्द्राइन्द्रौ अग्नीइन्द्राग्नी इहास्मिन्यज्ञेअवसारक्षणेनहेतुनाहवा- महे आह्वयामहे । इतरेतरयोगात् इन्द्रशब्देअग्निशब्देचद्विवचनं कीदृशाविन्द्राग्नी वज्रिणावज्रिणौ आयुधोपेतौ देवादानादिगुणयुक्तौ ॥ ३ ॥

हेऋतावृधा ऋतस्यसत्यस्ययज्ञस्यवावर्धयिताराविन्द्राग्नी सुतेष्वभिषुतेषुसोमेषु यःस्तोता वांयुवांस्तव्त् कुत्सितंस्तूयात् तेषुसोमेषु- मध्येजोषवाकंवदतः जोषंजोषयितव्यंप्रीतिहेतुत्वेनकर्तव्यं स्वयमप्रीतिकरंतादृशंवाकंवाक्यंवदतस्तस्यस्तोतुः सोमंहेपज्रहोषिणा पज्रः प्रार्जितः प्रसिद्धः होषोघोषः स्तोत्रंययोस्तादृशौहेदेवौ युवांनभसथोनभक्षयथः चनेतिपादपूरकः अत्रनिरुक्तं—जोषवाकमित्यविज्ञात- नामधेयंजोषयितव्यंभवति । यइन्द्राग्नीसुतेषुवांसोमेषुस्तौतितेष्वृतस्यवर्धयितारौनस्याश्नीथोयोयंजोषवाकंवदतिविजंजयः प्रार्जितहो- षिणौदेवौनतस्याश्नीथइति ॥ ४ ॥

हेदेवौ द्योतमानाविन्द्राग्नी वांयुवयोःअस्यइदंकर्मकोमर्तोमनुष्यः चिकेतति जानीयात् नकोपीत्यर्थः किंतत्कर्म विषूचः नानाअंचतो- गच्छतोअश्वान्त्समानेउभयार्थेएकस्मिन् रथेयुवयोरेकइन्द्रः सूर्यात्मनावर्तमानः युयुजानः तादृशानश्वान् योजयन् आईयते सर्वंजगदभि- गच्छति । यद्वाविषूचोनानारूपान् अश्वान् व्यापकान् रश्मीन् समानेएकरूपेरथेसंवत्सरात्मकेयुयुजानोयोजयन् युवयोरेकः सूर्यात्मा- इन्द्रः आईयतेआगच्छति । एतद्युवयोः कर्मकोयथावज्जानीयादित्यर्थः ॥ ५ ॥

हेइन्द्राग्नी अपात् पादरहिताइयमुषाः पद्वतीभ्यः पादयुक्ताभ्यः सुप्ताभ्यः प्रजाभ्यः पूर्वाप्रथमाभाविनीसती आगात् आगच्छति । तथाप्राणिनांशिरोहित्वीप्रेरयित्री यद्वाशिरोहित्वात्यत्त्कास्वयमशिरस्कासती जिह्वयाप्राणिस्थयातदीयेनवागिन्द्रियेणवावदत् भृशं- शब्दंकुर्वन्तीचरत् एवंचरन्तीउषात्रिंशत्पदानिअवयवभूतान् त्रिंशन्मुहूर्तान् न्यक्रमीत् एकेनदिवसेनातिक्रामति एतच्चयुवयोः कर्मतत्- कोजानीयादितिपूर्वत्रान्वयः ॥ ६ ॥

हेइन्द्राग्नी नरोयोद्धारोमनुष्याः बाह्वोर्हस्तयोः धन्वानिधनूंषिअतन्वतेहि आततज्यानिकुर्वतेहि । युवांचास्मिन् महाधनेजेतव्येनम- हाधनेनोपेतेसंग्रामे गविष्टिषुगवामन्वेषणेषुनोस्मान्मापरावर्क्तं मापरित्यजतं ॥ ७ ॥

हेइन्द्राग्नी अघाआहंत्र्यः अर्यः अभिगंत्र्यः अरतयःशत्रुसेनामातपन्तिमांबाधन्ते ताअपाकृतंअपाकुरुतम् । तथाद्वेषांसिद्वेष्टृन् शत्रून् सूर्या- दधि अधिः पंचम्यर्थानुवादकः सूर्यदर्शनात् युयुतंपृथक्कुरुतंचयथातेसूर्यंनपश्यन्तितथाकुरुतं मारयतमित्यर्थः ॥ ८ ॥

हेइन्द्राग्नी युवोर्युवयोः दिव्यानिदिविभवानि पार्थिवापृथिव्यांभवानि लोक्द्वयसंबन्धीनि वसुवसूनि अपिहितानियुवयोरेववर्तन्ते अतः कारणात् इहास्मिन्यज्ञेनोस्मभ्यंरयिंधनंआअभिप्रयच्छतम् । कीदृशंरयिं विश्वायुपोषसं आयवइतिमनुष्यनाम सर्वेषांमनुष्याणां- पोषणायपर्याप्तं यद्वास र्वस्यायुषः पोषणेशक्तं छान्दसोवर्णलोपः ॥ ९ ॥

हेउक्थवाहसाउक्थैः स्तुतिभिर्वहन्तीयौ हेहवनश्रुता हवनस्यआह्वानस्यश्रोतारौ एवंभूतौ हेइन्द्राग्नी स्तोमेभिः स्तोत्रैः विश्वाभिः सर्वाभिर्गीर्भिः शस्त्ररूपाभिर्वाग्भिश्चहेतुभूताभिरागतमागच्छतम् । किमर्थं अस्यास्मदीयस्यसोमस्यपीतयेपानार्थं ॥ १० ॥

श्नथद्वृत्रमितिपंचदशर्चमेकादशंसूक्तं भरद्वाजस्यार्षमैन्द्राग्नं आदौतिस्त्रस्त्रिष्टुभः चतुर्थ्या द्यानवगायत्र्यः त्रयोदशीत्रिष्टुप् चतुर्दशी- बृहती पंचदश्यनुष्टुप् त्थाचानुक्रान्तं—श्नथत्पंचोनागा यत्रंतुत्रित्रिष्टुबादित्रिष्टुब्बृहत्यनुष्टुबन्तमिति । गतः सूक्तविनियोगः । वरुणप्रघासे- षुऎन्द्राग्नस्यहविषः श्नथदित्येषायाज्या सूत्रितंच—इन्द्राग्नीअवसागतंश्नथद्वृत्रमुतसनोतिवाजमिति ।