षष्ठं मण्डलम् - सूक्तम् 51

त्यत् तत् प्रसिद्धंचक्षुः प्रकाशकंमहिमहद्विस्तृतंमित्रयोर्वरुणयोः प्रियं मित्रशब्दोवरुणशब्दश्चेतरेतरयोगान्मित्रावरुणावुभावप्याचष्टे- मित्रावरुणयोरतिप्रियं अदब्धंरक्षोभिरहिंसितं शुचिशुद्धं निर्मलं दर्शतंदर्शनीयं एवं भूतंऋतस्यादित्यस्यअनीकंतेजः आसर्वेषामभिमुखं उदेति उद्गच्छति उदिताउदितौसूर्यस्योदयेसतिउदितंतत्तेजः दिवोन्तरिक्षस्यरुक्मोन भूषणमिवव्यद्यौत् विद्योततेप्रकाशते ॥ १ ॥

यःसूर्यः त्रीणित्रिसंख्यानि विदथानिवेदितव्यानिस्थानानि त्रिन्लोकान् वेदवेत्तिजानाति एषांएतत् लोकत्रयवर्तिनांदेद्वानांवसुरुद्रादि- त्यात्मकानां सनुतरंतर्हितनामैतत् अन्तर्हितं अप्रज्ञायमानं जन्मजननंचयोविप्रोमेधावीसूर्योवेत्ति आकारः पूरकः ससूरः सूर्यः मर्तेषुमनु- ष्येषुविद्यामानानिऋजुऋजूनिशोभनानिकर्मणिवृजिनावृजिनानिअशोभनानिकर्मणिच पश्यन् साक्षितयाजानन् आभिचष्टे अभितः सर्वें जगत्प्रकाशयति तथाअर्यः स्वामी भूत्वाएवान् प्राप्तव्यान् कामांश्चमनुष्येषुप्रकाशयति ॥ २ ॥

हेदेवाः महोमहतऋतस्ययज्ञस्यगोपान् रक्षकान् वोयुष्मान् स्तुषेस्तुवे उइतिपूरणः तानेवदेवानाह—अदितिमदीनांदेवमातरंमित्रंव- रुणंचएतान् सुजातान् शोभनजननान् अर्यमणंभगंचअदब्धधीत् अहिंसितकर्मणः सधन्यः धनसहितान् पावकान् विशस्यशोधकान् ईदृ- शान् सर्वान् देवान् अच्छवोचे अभिप्रब्रवीमीत्यर्थः ॥ ३ ॥

रिशादसः रिशतांहिंसकानांअसितॄन् क्षेतॄन् यद्वा रिशानांहिंसकानांअतॄन् भक्षयितॄन् सत्पतीन् सतांपालयितॄन् अदब्धानहिंसितान् महोमहतः राज्ञोराजमानान् ईश्वरान्वासुवसनस्य शोभननिवासस्यदातॄन् यूनोनित्यतरुणान् सुक्षत्रान् शोभनधनान् शोभनबलान् वा क्षयतःसर्वत्र निवसतः यद्वा क्षयतिरैश्वर्यकर्मा ईशानान् दिवोद्युलोकस्यनॄन् नेतॄन् आदित्यान् अदितेः पुत्रान् ईदृशान् सर्वान् देवान् दुवोयु लुप्तविभक्तिकमेतत् दुवोयुंदुवोस्मदीयंपरिचरणंकामयमानांअदितिंदेवमातरंच यामि प्राप्नोमि यद्वा यामियाचामि ॥ ४ ॥

हेपितः पितृस्थानीयद्यौः द्युलोकहेमातः मातृस्थानीयेअध्रुगद्रोग्धि पृथिवि हेभ्रातः भ्रातृस्थानीयाग्ने हेवसवोवासयितारोदेवाः तेसर्वे- यूयंनोस्मान् मृळतसुखयत हेविश्वआदित्याः सर्वेअदितिपुत्रादेवाः हेअदिते यूयंसजोषाः संगताभूत्वाअस्मभ्यंबहुलंअधिकंशर्मसुखं विस्तृ- तंवागृहंवियन्तप्रयच्छत ॥ ५ ॥

हेयजत्रायष्टव्यादेवाः नोस्मान् वृकायहिं सकायस्तेनायवृक्येतस्यस्त्रियैचमारीरधत मावशंनैष्ट मावशीकुरुत यद्वा वृकः अरण्यश्वा तस्यस्त्रीवृकी अपिचसमस्मैसर्वस्मैअघायतेअघमनर्थमस्माकमिच्छते शत्रुजनायअस्मान्मावशंनयत यूयंहियूयंखलु नोस्माकंतनूनांशरी- राणांरथ्योनेतारःस्थ भवथ यूयमेवदक्षस्यास्मदीयस्यबलस्यवचसोवाक्यस्यचनेतारोबभूव अतः कारणात्अस्मान्मारीरधतेत्यन्वयः ॥ ६ ॥

हेदेवाः वोयुष्माकंस्वभूतावयंअन्यकृतंअन्यैःशत्रुभिः कृतमुत्पादितं एनःपापं माभुजेम माभुंक्ष्महि हेवसवोवासयितारोदेवाः यत् येनकृतेनपापेन चयध्वेअस्मान्बाधध्वे चयतिर्हिंसाकर्मा तच्चपापंमाकर्म माकार्ष्म करोतेर्माङिलुङिमंत्रेघसेतिच्लेर्लुक् हेविश्वेदेवाः सर्वेदेवाः विश्वस्यसर्वस्यजगतोयूयंहिक्षयथ ईश्वराभवथ अतःकारणात् अस्मदीयोरिपुःशत्रुः तन्वंस्वशरीरं स्वयमेवरिरिषीष्ट हिंस्यात् यथैवंभवतितथाकुरुतेतिभावः ॥ ७ ॥

आस्तांतावत् देवानांमाहात्म्यं तदीयोनमस्कारोपिंइत्थंमहाभागइतिब्रुवाणः कैमुतिकन्यायेनदेवान् स्तौति—नमइत् नमस्कारएवउ- ग्रमुद्गूर्णबलंसर्वोत्कृष्टंतेनहिसर्वंलभ्यते अतोनमःनमस्कारं आविवासे परिचरामि नमःनमस्कारएव पृथिवींउतद्यांद्युलोकंचदाधार धार- यति द्यावापृथिव्यौप्राणिभिर्नमस्कियमाणे सत्यौ तदुपभोगायचिरकालमवतिष्ठेते अतोदेवेभ्यईदृशंनमस्करोमि एषांदेवानांनमोनमस्का- रः ईशेईष्टे यतस्तेनतेवशीकृताः कृतंचित् कृतपिआचरितमप्येनः पापंनमसानमस्कारेणआविवासे विवासोवर्जनं वर्जयामि विनाशयामि ॥ ८ ॥

हेयजत्रायष्टव्यादेवाः वोयुष्मदीयस्यऋतस्ययज्ञस्यरथ्योरंहितॄन् नेतॄन् पूतदक्षान् शुद्धबलान् ऋतस्ययज्ञस्यपस्त्यसदः यज्ञंसंबन्धिनि- पस्त्येदेवय्जनलक्षणेगृहेसीदतोनिषण्णान् अदब्धान् रक्षः प्रभृतिभिरहिंसितान् उरुचक्षसोबहुद्रष्टॄन् नृन्नेतॄन् महोमहतःतान् विश्वान् सर्वा- न्वोयुष्मान् आआभिमुख्येन क्रियमणैर्नमोभिर्नमस्कारैः आनमे आनतोस्मि ॥ ९ ॥

येदेवाः वक्ष्यमाणगुणाः तेहितेखलु श्रेष्ठवर्चसः श्रेष्ठवर्चसः प्रशस्यतमदीप्तयोभवन्ति अतः तउतएवनोस्माकंविश्वानिसर्वाणिदुरितापा- पानि तिरः तिरोहितानियथाभवन्तितथानयन्ति नयन्तु विनाशयन्त्वित्यर्थः येवरुणादयोदेवाः सुक्षत्रासः शोभनबलाः शोभनधनावाऋ- तधीतयः सत्यकर्माणः वक्मराजसत्याः वक्मवचनंस्तोत्रं तस्यराजानःईशानावक्मराजानः स्तोतारः तेषुस्त्याः अवितथाः एवंभूतास्ते- हीत्यन्वयः ॥ १० ॥

तेदेवानोस्माकंक्षामनिवासभूमिंवर्धन् वर्धयन्तु केते इन्द्रः पृथिवीच पूषाचभगश्च अदितिरदीनादेवमाताच पंचजनादेवमनुष्याणांगं- धर्वाप्सरसामित्यादिब्राह्मणोक्तादेवमनुष्यादयश्चते चनोस्मदर्थंसुशर्माणः सुसुखाः स्ववसः शोभनान्नाः सुनीथाः सुप्रापणाश्चभवन्तु अस्म- भ्यंशोभनसुखादिकंप्रयच्छन्त्वितिभावः तथासुत्रात्रासः सुष्ठुत्रातारः सुगोपाः शोभनगोपायितारश्चभववन्तु उपस्थितेभ्यः सत्रुभ्योरक्षणं- त्राणं तेषांउत्पत्तिनिरोधेन रक्षणंगोपनं ॥ ११ ॥

अनयाऋषिरात्मानंपरोक्षवदाह—हेदेवाः भारद्वाजःभरद्वाजगोत्रजः होतास्तोतायमृषिः दिव्यंदिविभवंसद्भानंसदनंस्थानंनुक्षिप्रंनंशि व्याप्नोतु तथासुमतिंशोभनांमतिंयुष्मदीयामनुग्रहबुद्धिंच यातियाचते यातिर्याच्ञाकर्मा तदर्थंआसानेभिः आसीनैः सत्रासनंकुर्वद्भिः मिये- धैर्मेध्यैर्मेधार्हैः अन्ययजमानैः सार्धं यजमानः यागंकुर्वन्नयमृषिः वसूयुर्वसूनिधनान्यात्मनइच्छन् देवानांजन्मजनंसंघंववंदवंदते स्तौति ॥ १२ ॥ दशरात्रस्यचतुर्थेहनिप्रउगशस्त्रेअपत्यंवृजिनमित्येषवैश्वदेवस्तृचः सूत्रितंच—अपत्यंवृजिनंरिपुमंबितमेनदीतमइत्यानुष्टुभंप्रउगमिति ।

हेअग्ने त्वंत्यंतंप्रसिद्धंवृजिनंकुटिलंरिपुंपापकारिणं दुराध्यं दुःखस्याध्यातारंदुष्टाभिप्रायं एवंभूतंस्तेनंहिंसकंदविष्ठंदूरतमं अपास्य अप- क्षिप असुक्षेपणइतिधातुः हेसत्पते सतांपालयितरग्ने अस्माकंसुगंशोभनेनगंतव्यंसुखंकृधि कुरु अत्रसर्वदेवात्मकस्याग्नेः स्तवनाद्वैश्वदेवत्वं ॥ १३ ॥

हेसोम नोस्मदीयाइमेग्रावाणः अभिषवार्थाःपाषाणाः तवसखित्वनायसख्यार्थंवावशुः कामयन्ते कमितिपूरकः हियस्मादर्थे यस्मादे- वंतस्मात्त्वंपणिंवणिजमदातारं अत्रिणं अदनशीलं राक्षसादिकंनिजहि विनाशय सपणिर्वृकोहि आदानपरःखलुसर्वदास्मत्तोपहरणशीलः अतस्त्वंजहात्यर्थः वृकआदानइतिधातुः ॥ १४ ॥

हेसुदानवः शोभनदानादेवाः यूयंहिष्ठ यूयंखलुप्रभवथ समृद्धाःस्थ इन्द्रज्येष्ठाः इन्द्रःज्येष्ठःमुख्योयेषांते अभिद्यवःअभिगतदीप्तयः तेयूयं अध्वन् अध्वनिमार्गेनोस्माकं अमासहैवगोपाः गोपायितारोरक्षितारःसन्तः सुगंसुखं आकारः समुच्चये सुखंचये सुखंच कर्त कुरुत ॥ १५ ॥ प्रवासादागमनेअपिपंथामित्येषायजमानेनजप्या सूत्रितंच—अपिपंथामगन्महीतिप्रत्येत्यसमित्पाणिरिति ।

पंथांपंथानंमार्गंअप्यगन्महि अपिगताःप्राप्ताःस्मः कीदृशं स्वस्तिगां सुखेनगन्तव्यं अनेहसं पापरहितं येनपथागच्छन् विश्वाःसर्वाः द्विषोद्वेष्ट्रीःप्रजाः परिवृणक्ति परिवर्जयति वाधते वसधनंचविंदते लभते तादृशंपंथानमित्यर्थः ॥ १६ ॥

नतद्दिवेतिसप्तदशर्चंतृतीयंसूक्तंऋजिश्वन आर्षंवैश्वदेवं आदितः षट् त्रिष्ट्भः सप्तम्याद्याः षड्गायत्र्यः त्रयोदशीत्रिष्टुप् चतुर्दशीजगती शिष्टास्तिस्रस्त्रिष्टुभः तथाचानुक्रान्तं—नतत् त्र्यूनासप्तम्याद्याः षड्गायत्र्यश्चतुर्दशीजगतीति । गतोविनियोगः ।