पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 36

6 ऋचः

ऋषिः: प्रभूवसुरांगिरसः देवता: इंद्रः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 5.36 - सम्पूर्णम्

1 / 6

ऋक्: 5.36.1

0:00 0:00

▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)

स आ ग᳚म॒दिन्द्रो॒ यो वसू᳚नां॒ चिके᳚त॒द्दातुं॒ दाम᳚नो रयी॒णाम् ।
ध॒न्व॒च॒रो न वंस᳚गस्तृषा॒णश्च᳚कमा॒नः पि᳚बतु दु॒ग्धमं॒शुम् ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

सः । आ । ग॒म॒त् । इन्द्रः᳚ । यः । वसू᳚नाम् । चिके᳚तत् । दातु᳚म् । दाम᳚नः । र॒यी॒णाम् ।
ध॒न्व॒॑च॒रः । न । वंस᳚गः । तृ॒षा॒णः । च॒क॒मा॒नः । पि॒ब॒तु॒ । दु॒ग्धम् । अं॒शुम् ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सइन्द्रोस्मद्यज्ञंप्रत्यागमदागच्छतु योदेवोवसूनांधनानां कर्मणिषष्ठी वसूनिधनानिचिकेतत् जानातिप्रदातुं सकीदृशः दामनादातादानमनावारयीणांधनानां गमनेदृष्टान्तः-धन्वचरोन धमुषासहसंचरन् धानुष्कइव वंसगोवननीयगमनः तृषाणः अत्यंतंतृषितः चकमानः कामयमानश्चसन् दुग्धं अभिषुतमंसुंसोमंपिबतु ॥ १ ॥

आ ते॒ हनू᳚ हरिवः शूर॒ शिप्रे॒ रुह॒त्सोमो॒ न पर्व᳚तस्य पृ॒ष्ठे ।
अनु᳚ त्वा राज॒न्नर्व᳚तो॒ न हि॒न्वन्गी॒र्भिर्म᳚देम पुरुहूत॒ विश्वे᳚ ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

आ । ते॒ । हनू॒ इति᳚ । ह॒रि॒॑वः॒ । शू॒र॒ । शिप्रे॒ इति᳚ । रुह᳚त् । सोमः᳚ । न । पर्व᳚तस्य । पृ॒ष्ठे ।
अनु᳚ । त्वा॒ । रा॒ज॒न् । अर्व᳚तः । न । हि॒न्वन् । गीः॒॑भिः । म॒दे॒म॒ । पु॒रु॒॑हू॒त॒ । विश्वे᳚ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र हेहरिवः हरिभ्यांतद्वन् शूर ते तव हनू हननसाधने यद्यप्ययंशिप्रावचनः तथापि पुनः शिप्राभिधानाद्गौणोवगन्तव्यः उक्तरूपेसंहतेवाशिप्रे आरुहत् आरोहतु प्राप्नोतु सोमोस्मद्दत्तः पर्वतस्यपृष्ठेनरुहत् नारोहति तत्रनतिष्ठतीत्यर्थः यद्वा नशब्दः पुरस्तात्प्रयुक्तोप्यत्रोपमार्थः पर्ततस्यपृष्ठे उपरिप्रदेशे सोमोनतत्रयथाविस्रंभेणप्रसरतितद्वत् हेराजन् राजमानेन्द्र त्वा त्वामनु त्वयासह तृतीयार्थइत्यनोः कर्मप्रवचनीयत्वं विश्वेवयमर्वतोन अश्वानिव तृणादिभिः गीर्भिः स्तुतिभिर्हिन्वन् हिन्वन्तः त्वांप्रीणयन्तः सन्तोमदेम हृष्येम हेपुरुहूत बहुप्रकारंबहुभिर्वाहूतेन्द्र ॥ २ ॥

च॒क्रं न वृ॒त्तं पु᳚रुहूत वेपते॒ मनो᳚ भि॒या मे॒ अम᳚ते॒रिद᳚द्रिवः ।
रथा॒दधि᳚ त्वा जरि॒ता स᳚दावृध कु॒विन्नु स्तो᳚षन्मघवन्पुरू॒वसु᳚ः ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

च॒क्रम् । न । वृ॒त्तम् । पु॒रु॒॑हू॒त॒ । वे॒प॒ते॒ । मनः᳚ । भि॒या । मे॒ । अम᳚तेः । इत् । अ॒द्रि॒॑वः॒ ।
रथा᳚त् । अधि᳚ । त्वा॒ । ज॒रि॒ता । स॒दा॒॑वृ॒ध॒ । कु॒वित् । नु । स्तो॒ष॒म् । म॒घ॒॑व॒न् । पु॒रु॒॑वसुः᳚ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेपुरुहूत बहुभिराहूत हेअद्रिवः वज्रवन्निन्द्र मेमनः अमतेरित् दारिद्मादस्तोतुर्वासकाशात् भिया भीत्या वेपते कंपते वृत्तंचक्रंन भूमौवर्तमानंचक्रमिव यस्मादेवंतस्मात् रथादधि उपरिस्थितं त्वा त्वां हेसदावृध सर्वदावर्धमान हेमघवन् इन्द्र जरितास्तोतापुरूवसुरहमृषिः कुवित् बहु नुक्षिप्रं स्तोषत् स्तोष्यति स्तूयात् अत्र कुविच्छब्दयोगेपिआख्यातस्य बहुलग्रहणान्निघातः ॥ ३ ॥

ए॒ष ग्रावे᳚व जरि॒ता त᳚ इ॒न्द्रेय᳚र्ति॒ वाचं᳚ बृ॒हदा᳚शुषा॒णः ।
प्र स॒व्येन᳚ मघव॒न्यंसि᳚ रा॒यः प्र द᳚क्षि॒णिद्ध᳚रिवो॒ मा वि वे᳚नः ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

ए॒षः । ग्रावा᳚॑इव । ज॒रि॒ता । ते॒ । इ॒न्द्र॒ । इय᳚र्ति । वाच᳚म् । बृ॒हत् । आ॒शु॒षा॒णः ।
प्र । से॒व्येन᳚ । म॒घ॒॑व॒न् । यंसि᳚ । रा॒यः । प्र । द॒क्षि॒णित् । ह॒रि॒॑वः॒ । मा । वि । वे॒नः॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

एषजरितागरितास्तोताग्रावेव अभिषवाश्मेव सयथारसंजनयतितद्वत् हेइन्द्र तेतुभ्यंवाचंस्तुतिं इयर्ति प्रेरयतीत्यर्थः बृहत् महत् प्रभूतंफलंआशुषाणः आशुसंभक्तासन् हेमघवन् सव्येनहस्तेन रायोधनानि प्रयंसि प्रयच्छसि हेहरिवः हर्यश्वेन्द्र दक्षिणित् दक्षिणेनापिप्रयंसीतिशेषः माविवेनः विगतकामंमाकार्षीः ॥ ४ ॥

वृषा᳚ त्वा॒ वृष᳚णं वर्धतु॒ द्यौर्वृषा॒ वृष᳚भ्यां वहसे॒ हरि᳚भ्याम् ।
स नो॒ वृषा॒ वृष᳚रथः सुशिप्र॒ वृष᳚क्रतो॒ वृषा᳚ वज्रि॒न्भरे᳚ धाः ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

वृषा᳚ । त्वा॒ । वृष᳚णम् । व॒र्ध॒तु॒ । द्यौः । वृषा᳚ । वृष᳚॑भ्याम् । व॒ह॒से॒ । हरि᳚॑भ्याम् ।
सः । नः॒ । वृषा᳚ । वृष᳚॑रथः । सु॒॑शि॒प्र॒ । वृष᳚क्रतो॒ इति॒ वृष᳚॑क्रतो । वृषा᳚ । व॒ज्रि॒न् । भरे᳚ । धाः॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र त्वा त्वां वृषा वर्षित्रीद्यौः द्योतयित्रीस्तुतिः द्योततेर्दीव्यतेर्वास्तुत्यर्थस्येदंरूपं वृषणं कामानांवर्षकं त्वां वर्धतु वर्धयतु वृषात्वंवृषभ्यांसेक्तृभ्यांहरिभ्यांवहसे यज्ञंप्रत्युह्यसे हेसुशिप्र शोभनहनो वृषक्रतो वर्षणकर्मन् हेवज्रिन् वज्रयुक्तेन्द्र सत्वंवृषावृषरथश्चसन् नोस्मान्भरेसंग्रामे भरणवतियज्ञेवाधाः धारय ॥ ५ ॥

5.36.6 समानपद

यो रोहि᳚तौ वा॒जिनौ᳚ वा॒जिनी᳚वान्त्रि॒भिः श॒तैः सच᳚माना॒वदि᳚ष्ट ।
यूने॒ सम᳚स्मै क्षि॒तयो᳚ नमन्तां श्रु॒तर᳚थाय मरुतो दुवो॒या ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

यः । रोहि᳚तौ । वा॒जिनौ᳚ । वा॒जिनी᳚॑वान् । त्रि॒॑भिः । श॒तैः । सच᳚मानौ । अदि᳚ष्ट ।
यूने᳚ । सम् । अ॒स्मै॒ । क्षि॒तयः᳚ । न॒म॒न्ता॒म् । श्रु॒त॑र᳚थाय । म॒रु॒तः॒ । दु॒वः॒॑या ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

इयंश्रुतरथस्यराज्ञोदानस्तुतिःयोराजावाजिनीवानन्नवान्श्रुतरथोरोहितौरोहितवर्णौवाजिनौवेजनवन्तावश्वौत्रिभिःशतैःगवांधनानांवाउक्तसंख्याभिः सचमानौसंगच्छमानौसंगच्छमानौअदिष्ट दातेर्दिशतेर्वालुङीदंरूपं यूनेसर्वत्रमिश्रयित्रे नित्यतरुणायवा अस्मै श्रुतरथाय क्षितयः सर्वाः प्रजाः दुवोया तृतीयैकवचनस्ययाजादेशः परिचर्ययासंनमंतां प्रणताभवन्तु सेवन्तामित्यर्थः हेमरुतइतिइन्द्रसहायभूतानांमरुतांसंबोधनम् ॥ ६ ॥

संभानुनेतिपंचर्चंपंचमंसूक्तं अत्रेरार्षंत्रैष्टुभमैन्द्रं संभानुनापंचात्रिरित्यनुक्रमणिका विनियोगोलैंगिकः ।