पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 3

तमग्ने वरुण इति द्वादशर्चं तृतीयं सूक्तमात्रेयस्य वसुश्रुतस्यार्षं त्रैष्टुभमाग्नेयम् । त्वमग्ने वसुश्रुत इत्यनुक्रान्तम् । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोर्विनियोगोऽबोध्यग्निरित्युक्तः ॥

हे अग्ने त्वं वरुणस्तमसां वारको रात्र्यभिमानी देवॊऽपि त्वमेव यद्यदा जायसे । किञ्च त्वं मित्रोऽहरभिमानी देवः प्रमीतेस्त्राता यद्यदा समिद्धः । त्वमुत्पन्नमात्रः सन् तमो निवारयसि प्रवृद्धः सन् हितकारी भवसीत्यर्थः । त्वे त्वयि विश्वे सर्वेऽपि देवा वर्तन्ते । त्वद्धत्तेन हविषा तेषां जीवनात् । ते देवा बिभ्यतोऽग्निं प्राविशन्निति हि श्रुतेः । हे सहसस्पुत्र बलेन मथ्यमानत्वात् । किञ्च त्वमिन्द्रः स्वामी दाशुषे हविर्दात्रे मर्त्याय यजमानाय ॥ १ ॥

विवाहे चतुर्थ्यामाज्याहुतौ त्वमर्यमेत्येषा । सूत्रितं च । त्वमर्यमा भवसि यत्कनीनामिति विवाहे चतुर्थीम् । आ. गृ. १-४ । इति ॥

हे अग्ने त्वमर्यमा भवसि । सर्वेषां नियमितासि । यद्यदा कनीनां कन्यकानां सम्बन्ध्यसि । किञ्च हे स्वधावन् हविर्लक्षणान्नवन् गुह्यं गोपनीयं नाम बिभर्षि वैश्वानर इति तन्नाम । सुधितं सुष्ठु सहितं मित्रं न मित्रमिव गोभिः । विकारे प्रकृतिशब्दः । गोविकारैः क्षीरादिभिरञ्जन्ति । यद्यस्माद्दम्पती ज्यायापती । समनसा समानमनस्कौ कृणोषि । करोषि ॥ २ ॥

अनयाग्नेर्मध्यमिकी मूर्तिरुच्यते । हे अग्ने तव श्रिये श्रयणाय मरुतोऽपोऽन्तरिक्ष्या मर्जयन्त । मार्जयन्ति । हे रुद्र वृष्ट्या रुद्रवद्वर्धितरग्ने ते तव यज्जनिम । जन्म वैद्युतलक्शणं चारु चरणीयं चित्रं चायनीयं च तत्कथमिति चेदुच्यते । विष्णॊर्व्यापनशीलस्य देवस्योपमं गुह्यमगम्यं यत्पदं निधायि । अनेनान्तरिक्षमुक्तम् । उपमेयमिव विष्णॊर्मध्यमम् पदं तस्मान्नान्तरिक्शं पश्यन्तिति ब्राह्मणम् । तेन गोनामुदकानां गुह्यं नाम नामानि पासि । रक्षसि ॥ ३ ॥

हे देवाग्ने सुदृशस्तव श्रिया समृद्ध्या देवा इन्द्रादयः पुर्वत्यधिकं दधानास्त्वयि प्रीतिं धारयन्तोऽमृतं सपन्त । स्पृशन्ति । होतारं होमनिश्पादकमग्निं मनुषो मनुष्या निशेदुः । परिचरन्त्युत्विजः । किं कुर्वन्तः । दशस्यन्तो हविर्वितरन्तः शंसं फलमुशिजः कामयमानस्यायोर्मनुष्यस्य यजमानस्यार्थं ॥ ४ ॥

हे अग्ने त्वत्त्वत्तोऽन्यो नास्ति होता पूर्वः पूरकः पुराणो वायजीयान्यष्टा वा । काव्यैः स्तोत्रैः स्तुत्यः परः परस्तात्परस्मिन्नपि काले नास्ति । हे देव हे स्वधावोऽन्नवन् यस्या विशः प्रजाया ऋत्विग्रूपाय अतिथिर्भवासि । अतिथिवत्पूज्यो भवसि । स यज्ञेन मर्तानस्मद्द्वेश्टॄन् वनवत् । व्रुश्चति । हिनस्ति । यद्वा । मर्तान्परिचारकान्वनवत् । सम्भजेत् ॥ ५ ॥

हे अग्ने वयं यजमानास्त्वोतास्त्वया रक्षिताः सन्तो वनुयाम । शत्रून्पीडयाम सम्भजेमहि वा धनम् । कीदृशा वयम् । वसूयवो वसुकामा हविशा त्वां बुध्यमाना बोधयन्तो वयं समर्ये समरणे जयेम शत्रूनिति शेषः । विदथेषु यागेषु प्राप्नुयाम बलम् । यद्वा । वनुयामेत्येतदनुषज्यते । अह्नां सर्वेष्वहःसु । किञ्च वयं हे सहसस्पुत्र बलस्य पुत्र पालक वाग्ने राया धनेन सह मर्त्यान्पुत्रभृत्यादीन् लभेमहि ॥ ६ ॥

यो मर्त्य आगोऽपराधमेनः पापं च नोऽस्मभ्यमभि भराति । अभितः करोति । तस्मिन्नघशंसेऽघं पापमधि दधात । ददात्वग्निः । इदिति पूरणः । आगोऽवराधं यो मह्यमिदं करोति तस्मा एवाग्निस्तत्करोत्वित्यर्थः । अथ प्रत्यक्षेणोच्यते । हे अग्ने एतामभिशस्तिं जहि । उत्तरत्र यच्छब्दश्रवणात्तदानुगुण्येनैनमभिशंसकमिति ब्याख्येयम् । योऽभिशस्ता नोऽस्मान्द्वयेनोक्तेनागसैनसा वा मर्चयति । बाधते । तमिति ॥ ७ ॥

हे अग्ने त्वामस्या रात्रेर्व्युषि । व्युष्टायामुषसीत्यर्थः । पूर्वे पुरातना यजमाना दूतं देवानां प्रेरकं कृण्वानाः कुर्वाणा अयजन्त हव्यैर्हविर्भिः साधनै रयीणां हविर्लकाहणानां संस्थे संस्थान आसादने सति हे अग्ने यद्यदेयसे । गच्छसि । देवो द्योतमानो मर्तैर्मनुष्यैरृत्विग्भिर्वसुभिर्वासकैरिध्यमानः समिध्यमानः सन् ॥ ८ ॥

हे सहसः सूनो बलस्य पुत्राग्ने त्वमव स्पृथि । पारय । योधि । पृथत्कुरुपापात् । यः पुत्रः पुत्रस्थानीयस्तव यो यजमानस्ते त्वां पितरं बालकं पृतृभूतं विद्वान् जानन् ऊहे । वहति हविः । तमेवं कुर्वित्यृषिरात्मानं परोक्षेणाह । हव्यवाळग्निरजरः पिता नः । ऋग्वे. ५-४-२ । इति हि वक्ष्यति । यद्वा । पितृपुत्रभावो व्यत्यस्तः । पितरं पितृवद्रक्षकं यजमानमव स्पृथि योधि च यस्त्वं पुत्रः पुत्रवत्सदा रक्षणीयः । त्वं पुत्रो भवसि यस्तेऽविधत् । ऋग्वे. २-१-९ । तदा च ऋतचिद्यज्ञस्योदकस्य वा चेतयिता यातयासे । प्रेरयसि सन्मार्गेण ॥ ९ ॥

भूरिप्रभूतं नाम त्वदीयं नाम वन्दमानः सन् दधाति । धारयति । सामर्थ्याद्धविः । अथवा नामकं हविः प्रभूतं धारयति दातुम् । पिता पालकस्त्वं हे वसो वासकाग्ने यदि तद्धविर्जोषयासे । सेवसे । देवस्य व्यवहर्तुर्यजमानस्य कुविद्बहु हविः सहसा बलेन युक्तः सन् चकानः कामयमानः । यद्वा कर्मणि षष्ठी । देवं यजमानं कामयानोऽग्निर्वृधानो वर्धमानो यजमानं वर्धयन्वा सुम्नं वनते । प्रयच्छाति ॥ १० ॥

हे अङ्ग स्वामिन्यविष्ठ युवतमाग्ने जरितारं स्तोतारमनुग्रहीतुं विश्वानि दुरिता दुरितान्यति पर्षि । अतिपारयसि । स्तेनास्तस्करा अदृश्रन् । दृश्यन्ते । रिपवो जनासः शत्रुभूता मनुष्या अज्ञातकेन्ता अप्रज्ञातचिह्ना व्रुजिना अस्माभिर्वर्जिता अभूवन् । भवन्ति ॥ ११ ॥

इम यमासो गन्तारः स्तोमास्त्वद्रिक् त्वदभिमुखा अभूवन् । भवन्ति । वा अथवा वसवे वासकाय तदागोऽपराधमाशासनरूपमवाचि । उक्तवानहमग्निम् । इदं देहीति याचनमेवापराधः । इदिति पूरणः । यद्वा । तदिदं वक्ष्यमाणं शत्रुभिः कृतमागोऽवाचि । किञ्चायमग्निर्वृधानः स्तुत्या वर्धमानः सन् नाह नैवाभिशस्तये निन्दकाय नोऽस्मान् परा दात् । परादद्यात् । तथा रिषते हिंसकाय नैव परा दात् ॥ १२ ॥