पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 69

4 ऋचः

ऋषिः: उरुचक्रिरात्रेयः देवता: मित्रावरुणौ छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 5.69 - सम्पूर्णम्

1 / 4
ऋक्: 5.69.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (4)
5.69.1
त्री रो᳚च॒ना व᳚रुण॒ त्री{4}रु॒त द्यून्त्रीणि᳚ मित्र धारयथो॒ रजां᳚सि ।
वा॒वृ॒धा॒नाव॒मतिं᳚ क्ष॒त्रिय॒स्यानु᳚ व्र॒तं रक्ष᳚माणावजु॒र्यम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्री । रो॒च॒ना । व॒रु॒ण॒ । त्रीन् । उ॒त । द्यून् । त्रीणि᳚ । मि॒त्र॒ । धा॒र॒य॒थः॒ । रजां᳚सि ।
व॒वृ॒धा॒नौ । अ॒मति᳚म् । क्ष॒त्रिय᳚स्य । अनु᳚ । व्र॒तम् । रक्ष᳚माणौ । अ॒जु॒र्यम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेवरुण हेमित्र युवां त्री त्रीणि रोचना रोचनानि द्युलोकान्धारयथइतिसंबन्धः उतअपिच त्रीन् द्यून् द्योतमानानंतरिक्षलोकान् धार- यथः तथात्रीणिरजांसि भूलोकान् कीदृशौ युवां वावृधाना वर्धमानौ क्षत्रियस्य क्षत्रं बलं तद्वतइन्द्रस्य यद्वा क्षत्रियजातीयस्ययजमानस्य अमतिं रूपनामैतत् रूपंव्रतंकर्मच अजुर्यं अजीर्णंअविरतंवा रक्षमाणौ ॥ १ ॥

5.69.2
इरा᳚वतीर्वरुण धे॒नवो᳚ वां॒ मधु᳚मद्वां॒ सिन्ध᳚वो मित्र दुह्रे ।
त्रय᳚स्तस्थुर्वृष॒भास᳚स्तिसृ॒णां धि॒षणा᳚नां रेतो॒धा वि द्यु॒मन्त᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इरा᳚॑वतीः । व॒रु॒ण॒ । धे॒नवः᳚ । वा॒म् । मधु᳚॑मत् । वा॒म् । सिन्ध᳚वः । मि॒त्र॒ । दु॒ह्रे॒ ।
त्रयः᳚ । त॒स्थुः॒ । वृ॒ष॒भासः᳚ । ति॒सॄ॒णाम् । धि॒षणा᳚नाम् । रे॒तः॒॑धाः । वि । द्यु॒॑मन्तः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेवरुण हेमित्र वांयुवयोराज्ञाया धेनवोगावः इरावतीः इराक्षीरलवणातद्वत्योभवन्ति तथासिंधवः स्यंदनशीलामेघानद्योवा मधुमत् मधुरसमुदकं दुह्रे दुहन्ति तथा त्रयः त्रिसंख्याकावृषभासोवर्षितारः रेतोधाः उदकस्यधारकाः द्युमंतोदीप्तिमन्तः अग्निवाय्वादित्याः तिसॄ- णां त्रिसंख्याकानां धिषणानां स्थानानां पृथिव्यंतरिक्षद्युलोकानां स्वामिनःसन्तः वि विविधं प्रत्येकं तस्थुस्तिष्ठन्ति युवयोरनुग्रहात् त्रयो- पिदेवास्त्रिषुस्थानेषुवर्तंतइत्यर्थः ॥ २ ॥

5.69.3
प्रा॒तर्दे॒वीमदि᳚तिं जोहवीमि म॒ध्यंदि᳚न॒ उदि᳚ता॒ सूर्य᳚स्य ।
रा॒ये मि᳚त्रावरुणा स॒र्वता॒तेळे᳚ तो॒काय॒ तन᳚याय॒ शं योः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प्रा॒तः । दे॒वीम् । अदि᳚तिम् । जो॒ह॒वी॒मि॒ । म॒ध्यन्दि᳚ने । उत्॑इ᳚ता । सूर्य᳚स्य ।
रा॒ये । मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒ । स॒र्व॑ता᳚ता । ईळे᳚ । तो॒काय᳚ । तन᳚याय । शम् । योः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अहमृषिः प्रातः प्रातःकाले अदितिमखंडनीयां देवानांजननी देवीं द्योतमानां जोहवीमि आह्वयामि तथामध्यन्दिने सूर्यस्य उदिता उदितौ तत्समृद्धिकाले माध्यन्दिनेसवने जोहवीमि हेमित्रावरुणा युवां राये धनप्राप्तये सर्वतात्तौ यज्ञे ईळे स्तौमि पुनःकिमर्थं तोकाय पुत्राय तनयाय तत्पुत्रायच शं अरिष्टशमनाय योः सुखस्यमिश्रणायच ईळइति ॥ ३ ॥

5.69.4
या ध॒र्तारा॒ रज᳚सो रोच॒नस्यो॒तादि॒त्या दि॒व्या पार्थि᳚वस्य ।
न वां᳚ दे॒वा अ॒मृता॒ आ मि᳚नन्ति व्र॒तानि᳚ मित्रावरुणा ध्रु॒वाणि᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
या । ध॒र्तारा᳚ । रज᳚सः । रो॒च॒नस्य᳚ । उ॒त । आ॒दि॒त्या । दि॒व्या । पार्थि᳚वस्य ।
न । वा॒म् । दे॒वाः । अ॒मृताः᳚ । आ । मि॒न॒न्ति॒ । व्र॒तानि᳚ । मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒ । ध्रु॒वाणि᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

या यौ रोचनस्य रोचमानस्य रजसोलोकस्य स्वर्गाख्यस्येत्यर्थः उतापिच पार्थिवस्य रजसोययौधर्तारौ आदित्या अदितेःपुत्रौ दिव्या दिविभवौ तौ युवांईळइतियूर्वत्रसंबन्धः हेमित्रावरुणा वांयुवयोः ध्रुवाणि व्रतानिकर्माणि देवाः अन्येइन्द्रादयः अमृताः अमरणधर्मणोपि नामिनन्ति नहिंसन्ति यतोध्रुवाणि अतइत्यभिप्रायः ॥ ४ ॥

पुरूरुणेतिचतुरृचंचतुर्दशंसूक्तं उरुचक्रेरार्षं गायत्रं मैत्रावरुणं पुरूरुणागायत्रंत्वित्यनुक्रमणिका पृष्ठ्याभिप्लवषडहयोःप्रातः सवने आवापार्थत्वेनेदमपिसूक्तंपूर्वसूक्तेनसह प्रवोमित्रायेतिचतुर्णांद्वितीयमुद्धरेदितिह्युक्तं चातुर्विंशेहनिप्रातः सवनेमैत्रावरुणशस्त्रेआद्यस्तृचः षळहस्तोत्रियसंज्ञकः सूत्रितंच-पुरूरुणाचिद्भ्यस्तिप्रतिवांसूरउदितइति ।