पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 18

5 ऋचः

ऋषिः: द्वितो मृक्तवाहा आत्रेयः देवता: अग्निः छन्दः: अनुष्टुप्

सूक्तम् 5.18 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 5.18.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
5.18.1 समानपद
प्रा॒तर॒ग्निः पु᳚रुप्रि॒यो वि॒शः स्त᳚वे॒ताति᳚थिः ।
विश्वा᳚नि॒ यो अम᳚र्त्यो ह॒व्या मर्ते᳚षु॒ रण्य᳚ति ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प्रा॒तः । अ॒ग्निः । पु॒रु॒॑प्रि॒यः । वि॒शः । स्त॒वे॒त॒ । अति᳚थिः ।
विश्वा᳚नि । यः । अम᳚र्त्यः । ह॒व्या । मर्ते᳚षु । रण्य᳚ति ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

पुरुप्रियः बहुप्रियः विशः यजमानेधनस्यनिवेशकः अतिथिः यजमानानांगृहान्प्रतितिथिषु अभ्येतीत्यतिथिः तथाहयास्कः-अतिथिरभ्यतितोगृहान्भवत्यभ्येतितिथिषुपरकुलानीतिवापरगृहाणीतिवेति । एवंविधोग्निः प्रातःस्तवेत स्तूयते अमर्त्यः अमरणधर्मायोग्निः मर्तेषुमनुष्येषु यजमानेषु स्थितानि विश्वानि सर्वाणि हव्या ह्व्यानि हवींषि रण्यति कामयते ॥ १ ॥

5.18.2
द्वि॒ताय᳚ मृ॒क्तवा᳚हसे॒ स्वस्य॒ दक्ष᳚स्य मं॒हना᳚ ।
इन्दुं॒ स ध᳚त्त आनु॒षक्स्तो॒ता चि᳚त्ते अमर्त्य ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
द्वि॒ताय᳚ । मृ॒क्त॑वा᳚हसे । स्वस्य᳚ । दक्ष᳚स्य । मं॒हना᳚ ।
इन्दु᳚म् । सः । ध॒त्ते॒ । आ॒नु॒षक् । स्तो॒ता । चि॒त् । ते॒ । अ॒म॒र्त्य॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने द्विताय द्वितानाम्नेत्रिपुत्राय मृक्तवाहसे मृक्तंशुद्धंहविर्देवेभ्योवहतिप्रापयतीतिमृक्तवाहः तस्मै स्वस्य आत्मीयस्यदक्षस्यबलस्यधनस्यवा मंहनामंहनायै दानायभव हेअमर्त्य नित्याग्ने यतः कारणात् तेतुभ्यंसमृक्तमृक्तवाहाः आनुषक् सर्वदाआनुषक्तमिन्दुंसोमंधत्ते धारयति स्तोताचित् स्तोताचभवति ॥ २ ॥

5.18.3 समानपद
तं वो᳚ दी॒र्घायु᳚शोचिषं गि॒रा हु᳚वे म॒घोना᳚म् ।
अरि᳚ष्टो॒ येषां॒ रथो॒ व्य᳚श्वदाव॒न्नीय᳚ते ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
तम् । वः॒ । दी॒र्घायु᳚॑शोचिषम् । गि॒रा । हु॒वे॒ । म॒घोना᳚म् ।
अरि᳚ष्टः । येषा᳚म् । रथः᳚ । वि । अ॒श्व॒॑दा॒व॒न् । ईय᳚ते ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने दीर्घायुशोचिषं दीर्घगमनदीप्तिं तं वः पूजायांबहुवचनं त्वांमघोनां धनिनां कृते गिरा स्तोत्रेण हुवे आह्वयामि हेअश्वदावन् अश्वानांदातः येषांधनिनांरथः युद्धेषु अरिष्टः शत्रुभिरहिंसितोविनीयते विगच्छतु ॥ ३ ॥

5.18.4
चि॒त्रा वा॒ येषु॒ दीधि᳚तिरा॒सन्नु॒क्था पान्ति॒ ये ।
स्ती॒र्णं ब॒र्हिः स्व᳚र्णरे॒ श्रवां᳚सि दधिरे॒ परि᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
चि॒त्रा । वा॒ । येषु᳚ । दीधि᳚तिः । आ॒सन् । उ॒क्था । पान्ति᳚ । ये ।
स्ती॒र्णम् । ब॒र्हिः । स्वः᳚॑नरे । श्रवां᳚सि । द॒धि॒रे॒ । परि᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

येषुऋत्विक्षु चित्रानानाविधादीधितिः यज्ञविषयाक्रियाभवति ये आसन् आस्ये उक्थाउक्थानि स्तोत्राणि पान्ति रक्षन्ति तैरृत्विग्भिःस्तीर्णं स्तीर्णस्यबर्हिः बर्हिषः पर्युपरिश्रवांसि अन्नानि हवींषि स्वर्नरेः स्वःस्वर्गंनरंयजमानंनयतीतिस्वर्णरोयज्ञः तस्मिन् निदधिरे निधीयन्ते ॥ ४ ॥

5.18.5
ये मे᳚ पञ्चा॒शतं᳚ द॒दुरश्वा᳚नां स॒धस्तु᳚ति ।
द्यु॒मद᳚ग्ने॒ महि॒ श्रवो᳚ बृ॒हत्कृ᳚धि म॒घोनां᳚ नृ॒वद᳚मृत नृ॒णाम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ये । मे॒ । प॒ञ्चा॒शत᳚म् । द॒दुः । अश्वा᳚नाम् । स॒ध॑स्तु᳚ति ।
द्यु॒॑मत् । अ॒ग्ने॒ । महि᳚ । श्रवः᳚ । बृ॒हत् । कृ॒धि॒ । म॒घोना᳚म् । नृ॒॑वत् । अ॒मृ॒त॒ । नृ॒णाम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

येमघवानोदातारोमेमह्यं सधस्तुतिस्तुत्यासहितं त्वत्स्तोत्रसमनंतरं अश्वानांपंचाशतंददुः हेअमृत अग्ने तेषांमघोनां नृणां द्युमत् दीप्तिमत् महि बृहत् परिवृढं नृवत् परिचारकमनुष्ययुक्तं श्रवोन्नं कृधि कुरु देहीत्यर्थः ॥ ५ ॥

अभ्यवस्थाइतिपंचर्चंपंचमंसूक्तं अत्रेयमनुक्रमणिका-अभ्यवस्थावव्रिर्गायत्र्यावनुष्टुभौविराड्रूपेति । आत्रेयोवव्रिरृषिः प्रथमाद्वितीयेगायत्र्यौ तृतीयाचतुर्थ्यावनुष्टुभौ पंचमीविराड्रूपा एकादशिनस्त्रयोष्टकाश्चविराड्रूपेत्युक्तलक्षणोपेतत्वात् ।