पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 37

5 ऋचः

ऋषिः: भौमोत्रिः देवता: इंद्रः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 5.37 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 5.37.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
5.37.1
सं भा॒नुना᳚ यतते॒ सूर्य᳚स्या॒जुह्वा᳚नो घृ॒तपृ᳚ष्ठ॒ः स्वञ्चा᳚ः ।
तस्मा॒ अमृ᳚ध्रा उ॒षसो॒ व्यु᳚च्छा॒न्य इन्द्रा᳚य सु॒नवा॒मेत्याह᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सम् । भा॒नुना᳚ । य॒त॒ते॒ । सूर्य᳚स्य । आ॒॑जुह्वा᳚नः । घृ॒त॑पृ᳚ष्ठः । सु॒॑अञ्चाः᳚ ।
तस्मै᳚ । अमृ᳚ध्राः । उ॒षसः᳚ । वि । उ॒च्छा॒न् । यः । इन्द्रा᳚य । सु॒नवा᳚म । इति᳚ । आह᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सूर्यस्यभानुनातेजसासह आजुह्वानः सर्वत्रहूयमानः कर्मणिकर्तृप्रत्ययः घृतपृष्ठः प्रदीप्तज्वालः घृतयुक्तपृष्ठप्रदेशोवा स्वंचाः स्वंचनोग्निः संयततेसम्यक् प्रयत्नंकरोति उदयकालेह्यग्नयःप्रज्वाल्यन्ते तस्मात्कारणात् योयजमानः इन्द्राय सुनवामेत्याहबूतेअध्वर्युंप्रति तस्मैयजमानाय अम्रुध्राः अहिंसिताः उषसोव्युच्छान् व्युछन्तु उदयकालेग्निः प्रज्वालिवस्तस्मात्सोमयागंकुर्मइतियोब्रूतेतस्यसुदिनानि- निभवंतीत्यर्थः ॥ १ ॥

5.37.2
समि᳚द्धाग्निर्वनवत्स्ती॒र्णब᳚र्हिर्यु॒क्तग्रा᳚वा सु॒तसो᳚मो जराते ।
ग्रावा᳚णो॒ यस्ये᳚षि॒रं वद॒न्त्यय᳚दध्व॒र्युर्ह॒विषाव॒ सिन्धु᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
समि᳚द्ध॑अग्निः । व॒न॒व॒त् । स्ती॒र्ण॑ब᳚र्हिः । यु॒क्त॑ग्रा᳚वा । सु॒त॑सो᳚मः । ज॒रा॒ते॒ ।
ग्रावा᳚णः । यस्य᳚ । इ॒षि॒रम् । वद᳚न्ति । अय᳚त् । अ॒ध्व॒र्युः । ह॒विषा᳚ । अव᳚ । सिन्धु᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

समिद्धोग्निः प्रदीप्ताग्निः स्तीर्णबर्हिः प्रस्तृतदर्भोयंयजमानोवनवत् संभजते युक्तग्रावा नियुक्ताभिषवपाषाणः सुतसोमोभिषुतसोमोजराते जरति स्तौति यस्याध्वर्योर्ग्रावाणोभिषवसाधनाइषिरंएषणीयंगमनशीलंवाशब्दंवदन्ति सोध्वर्युर्हविषासहसिंधु अवनेजनीरपः अवायत् अवगच्छाति ॥ २ ॥

5.37.3
व॒धूरि॒यं पति᳚मि॒च्छन्त्ये᳚ति॒ य ईं॒ वहा᳚ते॒ महि᳚षीमिषि॒राम् ।
आस्य᳚ श्रवस्या॒द्रथ॒ आ च᳚ घोषात्पु॒रू स॒हस्रा॒ परि᳚ वर्तयाते ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
व॒धूः । इ॒यम् । पति᳚म् । इ॒च्छन्ती᳚ । ए॒ति॒ । यः । ई॒म् । वहा᳚ते । महि᳚षीम् । इ॒षि॒राम् ।
आ । अ॒स्य॒ । श्र॒व॒स्या॒त् । रथः᳚ । आ । च॒ । घो॒षा॒त् । पु॒रु । स॒हस्रा᳚ । परि᳚ । व॒र्त॒या॒ते॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

इयंवधूरिन्द्रस्यपत्नी पतिमिच्छन्ती स्वप्रियंयज्ञगमनायप्रकृतमिच्छन्त्येतिअनुगच्छति यइन्द्रः ईमेनांमहिषींवहाते वहति इषिरांगमनवतीं अरयेन्द्रस्यरथः आअर्वागस्मदभिमुखंश्रवस्यात् अन्नमिच्छन्ति आचघोषात् आघुष्यतिशब्दयति पुरु अत्यधिकंसहस्रा सहस्राणिधनानि परिपरितोवर्तयाते वर्तयति प्रापयति श्रवस्यादाचघुष्यादितिवा ॥ ३ ॥

5.37.4 समानपद
न स राजा᳚ व्यथते॒ यस्मि॒न्निन्द्र᳚स्ती॒व्रं सोमं॒ पिब᳚ति॒ गोस᳚खायम् ।
आ स᳚त्व॒नैरज᳚ति॒ हन्ति᳚ वृ॒त्रं क्षेति᳚ क्षि॒तीः सु॒भगो॒ नाम॒ पुष्य᳚न् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
न । सः । राजा᳚ । व्य॒थ॒ते॒ । यस्मि᳚न् । इन्द्रः᳚ । ती॒व्रम् । सोम᳚म् । पिब᳚ति । गो॑स᳚खायम् ।
आ । स॒त्व॒नैः । अज᳚ति । हन्ति᳚ । वृ॒त्रम् । क्षेति᳚ । क्षि॒तीः । सु॒॑भगः᳚ । नाम᳚ । पुष्य᳚न् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सराजानव्यथते व्यथितोनभवति यस्मिन्राजनितदीयेयज्ञे इन्द्रस्तीव्रंमदजनकंसोमंपिबति गोसखायं विकारेप्रकृतिशब्दः क्षीरादिमिश्रणवन्तं सराजासत्वनैः सत्वभिरनुचरैः आसर्वतः अजति गच्छति हन्तिचवृत्रं पापं वैरिणंवा क्षेतिगच्छतिक्षितीः प्रजाः अथवाक्षितीः निवासान् निवसते सुभगः शोभनसुखोनामनामकंधनंइन्द्रस्यस्तोत्रंवापुष्यन् पोषयन् ॥ ४ ॥

5.37.5
पुष्या॒त्क्षेमे᳚ अ॒भि योगे᳚ भवात्यु॒भे वृतौ᳚ संय॒ती सं ज᳚याति ।
प्रि॒यः सूर्ये᳚ प्रि॒यो अ॒ग्ना भ᳚वाति॒ य इन्द्रा᳚य सु॒तसो᳚मो॒ ददा᳚शत् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
पुष्या᳚त् । क्षेमे᳚ । अ॒भि । योगे᳚ । भ॒वा॒ति॒ । उ॒भे इति᳚ । वृतौ᳚ । सं॒य॒ती इति᳚ स॒म्॑य॒ती । सम् । ज॒या॒ति॒ ।
प्रि॒यः । सूर्ये᳚ । प्रि॒यः । अ॒ग्ना । भ॒वा॒ति॒ । यः । इन्द्रा᳚य । सु॒त॑सो᳚मः । ददा᳚शत् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

पुष्यात् पोषयेत् बंध्वादीन् क्षेमे प्राप्तस्यधनस्यरक्षणे योगे अलब्धस्यप्राप्तौचाभिभवातिभवति अभीत्यनर्थकोधात्वर्थानुवादीवा प्रभुर्भवतीत्यर्थः तथा उभे वृतौवर्तमानेसंयतीनियते अहोरात्रे संजयाति सम्यक् जयति तेसुखकरेस्यातामित्यर्थः किंच सप्रियोभवति सूर्येतथाग्नाअग्नौप्रियोभवति यइन्द्रायसुतसोमोददाशत् सोमंददाति ॥ ५ ॥

उरोष्टइतिपंचर्चंषष्ठंसूक्तं अत्रेरार्षमानुष्टुभमैन्द्रं उरोरानुष्टुभमित्यनुक्रान्तं विनियोगोलैंगिकः ।