पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 28

6 ऋचः

ऋषिः: विश्ववारात्रेयी देवता: अग्निः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 5.28 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 5.28.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
5.28.1
समि᳚द्धो अ॒ग्निर्दि॒वि शो॒चिर᳚श्रेत्प्र॒त्यङ्ङु॒षस᳚मुर्वि॒या वि भा᳚ति ।
एति॒ प्राची᳚ वि॒श्ववा᳚रा॒ नमो᳚भिर्दे॒वा{4} ईळा᳚ना ह॒विषा᳚ घृ॒ताची᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सम्॑इ᳚द्धः । अ॒ग्निः । दि॒वि । शो॒चिः । अ॒श्रे॒त् । प्र॒त्यङ् । उ॒षस᳚म् । उ॒र्वि॒या । वि । भा॒ति॒ ।
एति᳚ । प्राची᳚ । वि॒श्व॑वा᳚रा । नमः᳚॑भिः । दे॒वान् । ईळा᳚ना । ह॒विषा᳚ । घृ॒ताची᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

समिद्धः सम्यक् दीप्तोग्निः दिवि द्योतमानेन्तरिक्षे शोचिस्तेजः अश्रेत् श्रयति तथा उषसं प्रत्यङ्उषसमभिमुखःसन् उर्विया उरु विस्तीर्णं विभाति विशेषेणभ्राजते नमोभिः स्तोत्रैः देवान् इन्द्रादीन् ईळाना स्तुवती हविषापुरोडाशादिलक्षणेनयुक्तया घृताची घृताच्या स्रुचा सहिता विश्ववारा सर्वमपिपापरूपंशत्रुंवारयित्री एतन्नामिका प्राची प्राङ्मुखी सती एति एवंभूतमग्निंप्रतिगच्छति ॥ १ ॥

5.28.2
स॒मि॒ध्यमा᳚नो अ॒मृत᳚स्य राजसि ह॒विष्कृ॒ण्वन्तं᳚ सचसे स्व॒स्तये᳚ ।
विश्वं॒ स ध᳚त्ते॒ द्रवि᳚णं॒ यमिन्व᳚स्याति॒थ्यम᳚ग्ने॒ नि च᳚ धत्त॒ इत्पु॒रः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
स॒म्॑इ॒ध्यमा᳚नः । अ॒मृत᳚स्य । रा॒ज॒सि॒ । ह॒विः । कृ॒ण्वन्त᳚म् । स॒च॒से॒ । स्व॒स्तये᳚ ।
विश्व᳚म् । सः । ध॒त्ते॒ । द्रवि᳚णम् । यम् । इन्व᳚सि । आ॒ति॒थ्यम् । अ॒ग्ने॒ । नि । च॒ । ध॒त्ते॒ । इत् । पु॒रः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने समिध्यमानः सम्यगिध्यमानस्त्वं अमृतस्योदकस्यराजसि ईशिषे तथा हविष्कृण्वंतंपुरोडाशादिहविष्कर्तारं यजमानं स्वस्तये अविनाशाय सचसेसेवसे किंच यं यजमानं इन्वसि गच्छसि यजमानः विश्वं समस्तं द्रविणं पश्वादिलक्षणंधनं धत्ते धारयति अपिच हेअग्ने आतिथ्यं अतिथिरूपस्यतव योग्यं हविः पुरइत् पुरस्तादेवनिधत्तेच स्थापयतिच ॥ २ ॥ पवित्रेष्ट्यांस्विष्टकृतोग्नेशर्धेतियाज्या सूत्र्यतेहि-जुष्टोदमूनाअग्नेशर्धमहतेसौभगायेति संय्याज्येइति । साकमेधेषुमरुद्भ्यःक्रीडिभ्यः पुरोडाशंसप्तकपालंइत्यत्राप्येषैवस्विष्टकृतोयाज्या सूत्रितंच-जुष्टोदमूनाअग्नेशर्धमहतेसौभगायेतिसंयाज्येइति ।

5.28.3
अग्ने॒ शर्ध᳚ मह॒ते सौभ᳚गाय॒ तव᳚ द्यु॒म्नान्यु᳚त्त॒मानि᳚ सन्तु ।
सं जा᳚स्प॒त्यं सु॒यम॒मा कृ᳚णुष्व शत्रूय॒ताम॒भि ति᳚ष्ठा॒ महां᳚सि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अग्ने᳚ । शर्ध᳚ । म॒ह॒ते । सौभ᳚गाय । तव᳚ । द्यु॒म्नानि᳚ । उ॒त्॑त॒मानि᳚ । स॒न्तु॒ ।
सम् । जः॒॑प॒त्यम् । सु॒॑यम᳚म् । आ । कृ॒णु॒ष्व॒ । श॒त्रु॒॑य॒ताम् । अ॒भि । ति॒ष्ठ॒ । महां᳚सि ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने त्वं महते प्रभूताय सौभगाया अस्माकं शोभनधनत्वाय शर्ध शत्रून् सहस्व तथा तवसंबन्धीनिद्युम्नानिधनानितेजांसिवा उत्तमान्युत्कृष्टानिसन्तु भवन्तु किंच हेअग्ने संजास्पत्यं जाः जा याचपतिश्चजायापती तयोः कर्मजास्पत्यम् तत्सुयमं सुष्ठु नियमनोपेतं अन्योन्यसंश्लिष्टमित्यर्थः समाकृणुष्व सम्यक्कुरुष्व् अपिच शत्रूयतां शत्रुमात्मनइच्छतां सपत्नानां महांसितेजांसिअभितिष्ठ आक्रमस्व ॥ ३ ॥

5.28.4 समानपद
समि᳚द्धस्य॒ प्रम᳚ह॒सो॑ग्ने॒ वन्दे॒ तव॒ श्रिय᳚म् ।
वृ॒ष॒भो द्यु॒म्नवा{4}᳚ असि॒ सम᳚ध्व॒रेष्वि᳚ध्यसे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सम्॑इ᳚द्धस्य । प्र॑म᳚हसः । अ॒ग्ने॒ । वन्दे᳚ । तव᳚ । श्रिय᳚म् ।
वृ॒ष॒भः । द्यु॒म्न॑वा᳚न् । अ॒सि॒ । सम् । अ॒ध्व॒रेषु᳚ । इ॒ध्य॒से॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने समिद्धस्य प्रवृद्धस्य प्रमहसः प्रकृष्टतेजसस्तवसंबन्धिनिंश्रियंदीप्तिंवन्दे अहं यजमानःस्तौमि वृषभः कामानांवर्षिता त्वं द्युम्नवानसि धनवान्भवसि अध्वरेयज्ञेषुसमिध्यसे सम्यक् दीप्यसे ॥ ४ ॥

5.28.5
समि᳚द्धो अग्न आहुत दे॒वान्य᳚क्षि स्वध्वर ।
त्वं हि ह᳚व्य॒वाळसि᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सम्॑इ᳚द्धः । अ॒ग्ने॒ । आ॒॑हु॒त॒ । दे॒वान् । य॒क्षि॒ । सु॒॑अ॒ध्व॒र॒ ।
त्वम् । हि । ह॒व्य॒॑वाट् । असि᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेआहुत यजमानैरासमन्ताद्धुत हेस्वध्वर शोभनयज्ञोपेत हेअग्ने समिद्धः सम्यग्दीप्तस्त्वं देवान् द्योतमानानिन्द्रादीन् यक्षि यजस्व हियस्मात्कारणात् हेअग्ने त्वंइव्यवाडसि हव्यानांवोढाभवसि अतः कारणाद्देवान्यजस्वेतिसंबंधः ॥ ५ ॥

5.28.6
आ जु᳚होता दुव॒स्यता॒ग्निं प्र᳚य॒त्य᳚ध्व॒रे ।
वृ॒णी॒ध्वं ह᳚व्य॒वाह᳚नम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । जु॒हो॒त॒ । दु॒व॒स्यत᳚ । अ॒ग्निम् । प्र॒॑य॒ति । अ॒ध्व॒रे ।
वृ॒णी॒ध्वम् । ह॒व्य॒॑वाह᳚नम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेऋत्विजोयूयं अध्वरे अस्मदीयेयागे प्रयति प्रवृत्तेसति हव्यवाहनं हविषांवोढारं एतन्नामकमाग्निं आजुहोत आसमंताज्जुहोत तथा दुवस्यत परिचरत व्रणीध्वंसंभजध्वंच हव्यवाहनंहव्यवाहननामकस्यैवाग्नेर्देवतासंबन्धोयजमानैर्वरणीयत्वंचतैत्तिरीयेस्पष्टमाम्नातं-त्रयोवाअग्नयोहव्यवाहनोदेवानांकव्यवाहनः पितॄणांसहरक्षाअसुराणांतएतर्ह्याशंसंतेमावरिष्यतेमामिति । वृणीध्वंहव्यवाहनमित्याहय -एवदेवानांतंवृणीतइति ॥ ६ ॥

त्र्यर्यमेतिपंचदशर्चंपंचदशंसूक्तं अत्रानुक्रमणिका-त्र्यर्यमापंचोनागौरिवीतिः शाक्त्यऎन्द्रमुशनायदौशनसौवापादइति । शक्तिगोत्रोत्पन्नोगौरिवीतिर्नामऋषिः अनुक्तत्वान्त्रिष्टुप् इन्द्रोदेवता मंडलादिपरिभाषयानिवृत्तत्वात् उशनायत्सहस्यैरितिपादऔशनसः ऎन्द्रोवा आभिप्लविकेतृतीयेहनिमरुत्वतीयेएतन्निविद्धानं सूत्रितंच-तृतीयस्यत्र्यर्यमायोजातएवेतिमाध्यंदिनइति ।