पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 80

6 ऋचः

ऋषिः: सत्यश्रवा आत्रेयः देवता: उषाः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 5.80 - सम्पूर्णम्

1 / 6

ऋक्: 5.80.1

0:00 0:00

▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)

द्यु॒तद्या᳚मानं बृह॒तीमृ॒तेन᳚ ऋ॒ताव᳚रीमरु॒णप्सुं᳚ विभा॒तीम् ।
दे॒वीमु॒षसं॒ स्व᳚रा॒वह᳚न्तीं॒ प्रति॒ विप्रा᳚सो म॒तिभि᳚र्जरन्ते ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

द्यु॒तत्॑या᳚मानम् । बृ॒ह॒तीम् । ऋ॒तेन᳚ । ऋ॒त॑व᳚रीम् । अ॒रु॒ण॑प्सु᳚म् । वि॒॑भा॒तीम् ।
दे॒वीम् । उ॒षस᳚म् । स्वः᳚ । आ॒॑वह᳚न्तीम् । प्रति᳚ । विप्रा᳚सः । म॒ति॑भिः᳚ । ज॒र॒न्ते॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

द्युतद्यामानं दीप्तरथं बृहतीं महतीं ऋतेन सत्येन यज्ञेनवा ऋतावरीं ऋतवतीं अरुणप्सुं अरुणरूपां विभातीं व्युच्छन्तीं देवीं द्योतमा- नामुषसं स्व रावहन्तीं सूर्यंगच्छन्तीं एवंमहानुभावामुषसंप्रति विप्रासोमेधाविनः ऋत्विजोमतिभिः स्तुतिभिर्जरन्ते स्तुवन्ति ॥ १ ॥

ए॒षा जनं᳚ दर्श॒ता बो॒धय᳚न्ती सु॒गान्प॒थः कृ᳚ण्व॒ती या॒त्यग्रे᳚ ।
बृ॒ह॒द्र॒था बृ᳚ह॒ती वि᳚श्वमि॒न्वोषा ज्योति᳚र्यच्छ॒त्यग्रे॒ अह्ना᳚म् ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

ए॒षा । जन᳚म् । द॒र्श॒ता । बो॒धय᳚न्ती । सु॒॑गान् । प॒थः । कृ॒ण्व॒ती । या॒ति॒ । अग्रे᳚ ।
बृ॒ह॒त्॑र॒था । बृ॒ह॒ती । वि॒श्व॒म्॑इ॒न्वा । उ॒षाः । ज्योतिः᳚ । य॒च्छ॒ति॒ । अग्रे᳚ । अह्ना᳚म् ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

दर्शता दर्शनीया एषोषा बोधयन्तीकंजनं प्रसुप्रमित्यर्थः पथः सुगान् सुगमनान् क्रुण्वती अग्ने सूर्यस्यपुरस्तात् याति गच्छति कीदृश्युषाः बृहद्रथा प्रभूतरथा बृहती महती विश्वमिन्वा विश्वंव्याप्नुवाना विश्वतर्पणावा ईदृश्युषाः अह्नामग्रे ज्योतिस्तेजोयच्छति ॥ २ ॥

5.80.3 समानपद

ए॒षा गोभि᳚ररु॒णेभि᳚र्युजा॒नास्रे᳚धन्ती र॒यिमप्रा᳚यु चक्रे ।
प॒थो रद᳚न्ती सुवि॒ताय᳚ दे॒वी पु᳚रुष्टु॒ता वि॒श्ववा᳚रा॒ वि भा᳚ति ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

ए॒षा । गोभिः᳚ । अ॒रु॒णेभिः᳚ । यु॒जा॒ना । अस्रे᳚धन्ती । र॒यिम् । अप्र᳚॑आयु । च॒क्रे॒ ।
प॒थः । रद᳚न्ती । सु॒वि॒ताय᳚ । दे॒वी । पु॒रु॒॑स्तु॒ता । वि॒श्व॑वा᳚रा । वि । भा॒ति॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

एषोषः अरुणेभिररुणवर्णैर्गोभिर्बलीवर्दैः रथंयुजाना योजयन्ती अस्रेधन्ती अशुष्यन्ती अक्षीणावा किं रयिं धनं अप्रायु अप्रगन्तृ अवि- चलितं चक्रे करोति किंकुर्वती पथोमार्गान् रदन्ती प्रकाशयन्ती किमर्थं सुविताय सुष्ठुगमनाय देवी द्योतमाना बहुभिः स्तुता विश्ववारा सर्वैर्वरणीया विभाति प्रकाशंकरोति ॥ ३ ॥

ए॒षा व्ये᳚नी भवति द्वि॒बर्हा᳚ आविष्कृण्वा॒ना त॒न्वं᳚ पु॒रस्ता᳚त् ।
ऋ॒तस्य॒ पन्था॒मन्वे᳚ति सा॒धु प्र᳚जान॒तीव॒ न दिशो᳚ मिनाति ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

ए॒षा । वि॑ए᳚नी । भ॒व॒ति॒ । द्वि॒॑बर्हाः᳚ । आ॒विः॒॑कृ॒ण्वा॒ना । त॒न्व᳚म् । पु॒रस्ता᳚त् ।
ऋ॒तस्य᳚ । पन्था᳚म् । अनु᳚ । ए॒ति॒ । सा॒धु । प्र॒जा॒न॒ती॑इ᳚व । न । दिशः᳚ । मि॒ना॒ति॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

एषोषाः व्येनीभवति विशेशेणश्वेताभवति द्विबर्हाः द्वयोःप्रथममध्यमयोः स्थानयो परिवृढाउषाः पश्चात्तन्वं स्वीयांतनुमाविष्कृण्वा- ना प्रकटीकुर्वंती कुत्र पुरस्तात्पूर्वस्यांदिशि किं च ऋतस्यादित्यस्य पन्थां पंथानं साधु सम्यगन्वेति किंच प्रजानतीव विश्वंप्रज्ञापयन्ती इवेतिसंप्रयर्थे नदिशोमिनाति नहिनस्ति प्रत्युत दिशः प्रकाशयति अथवा प्रजानतीव अनुगन्तव्यमितिप्रकर्षेण अवगच्छन्तीच ऋतस्यपं- थामन्वेति ॥ ४ ॥

5.80.5 समानपद

ए॒षा शु॒भ्रा न त॒न्वो᳚ विदा॒नोर्ध्वेव᳚ स्ना॒ती दृ॒शये᳚ नो अस्थात् ।
अप॒ द्वेषो॒ बाध᳚माना॒ तमां᳚स्यु॒षा दि॒वो दु᳚हि॒ता ज्योति॒षागा᳚त् ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

ए॒षा । शु॒भ्रा । न । त॒न्वः᳚ । वि॒दा॒ना । ऊ॒र्ध्वा॑इ᳚व । स्ना॒ती । दृ॒शये᳚ । नः॒ । अ॒स्था॒त् ।
अप᳚ । द्वेषः᳚ । बाध᳚माना । तमां᳚सि । उ॒षाः । दि॒वः । दु॒हि॒ता । ज्योति᳚षा । आ । अ॒गा॒त् ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

एषोषः शुभ्रान शुभ्रवर्णानिर्मलास्वलंकृतायोषिदिव तन्वोगानि विदाना प्रज्ञापयन्ती स्नाती स्नानंकुर्वाणा ऊर्ध्वेव उन्नतेव स्नानादुत्ति- ष्ठन्तीव नोस्मदर्थं अस्माकंपुरतोवा द्रुशये सर्वेषांदर्शनायउदस्थात् पूर्वस्यांदिश्युत्तिष्ठति किंकुर्वन्ती द्वेषोद्वेष्याणि तमांस्यपबाधमाना दिवोदुहितोषाः ति ज्यातिषा तेजसा सहागादागच्छति ॥ ५ ॥

ए॒षा प्र᳚ती॒ची दु᳚हि॒ता दि॒वो नॄन्योषे᳚व भ॒द्रा नि रि᳚णीते॒ अप्स᳚ः ।
व्यू॒र्ण्व॒ती दा॒शुषे॒ वार्या᳚णि॒ पुन॒र्ज्योति᳚र्युव॒तिः पू॒र्वथा᳚कः ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

ए॒षा । प्र॒ती॒ची । दु॒हि॒ता । दि॒वः । नॄन् । योषा᳚॑इव । भ॒द्रा । नि । रि॒णी॒ते॒ । अप्सः᳚ ।
वि॒॑ऊ॒र्ण्व॒ती । दा॒शुषे᳚ । वार्या᳚णि । पुनः᳚ । ज्योतिः᳚ । यु॒व॒तिः । पू॒र्व॑था᳚ । अ॒क॒रित्य᳚कः ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

एषोषः प्रतीची अभिमुखासती दिवोदुहिता नॄन् सर्वान्प्राणिनः प्रतिभद्रा योषेव कल्याणवेषायोषिदिवाप्सोरूपंनिरिणीते प्रेरयति किंच दाशुषे हविर्दात्रेयजमानाय वार्याणि वरणीयानि धनानि व्यूर्ण्वती प्रयच्छन्ती युवतिर्नित्ययौवना सर्वत्रमिश्रयन्तीवा पुनरद्यापि पूर्वथा पूर्वमिवज्योतिस्तेजोअकःकरोति ॥ ६ ॥

युंजतेमनइतिपंचर्चंनवमंसूक्तं अत्रेयमनुक्रमणिका-युंजतेपंचश्यावाश्वः सावित्रंतुजागतमिति । श्यावाश्वोनामात्रेयऋषिः जगतीछन्दः सवितादेवता पृष्ठ्याभिप्लवषडहयोःप्रथमेहनिवैश्वदेवशस्त्रे सावित्रनिविद्धानमिदं सूत्रितंच-युंजतेमनइहेहवइतिचतस्रइति । आद्याग्राव- स्तोत्रेपि सूत्रितंच-युंजतेमनउतयुंजतेधियआतूनइन्द्रक्षुमन्तमिति ।