पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 66

6 ऋचः

ऋषिः: रातहव्य आत्रेयः देवता: मित्रावरुणौ छन्दः: अनुष्टुप्

सूक्तम् 5.66 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 5.66.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
5.66.1
आ चि᳚कितान सु॒क्रतू᳚ दे॒वौ म᳚र्त रि॒शाद᳚सा ।
वरु᳚णाय ऋ॒तपे᳚शसे दधी॒त प्रय᳚से म॒हे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । चि॒कि॒ता॒न॒ । सु॒क्रतू॒ इति᳚ सु॒॑क्रतू᳚ । दे॒वौ । म॒र्त॒ । रि॒शाद᳚सा ।
वरु᳚णाय । ऋ॒त॑पे᳚शसे । द॒धी॒त । प्रय᳚से । म॒हे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेचिकितान जानन् स्तुतिं हेमर्त मनुष्य शतहव्यत्वमितितस्यैवंसंबोधनं सुक्रतू शोभनकर्माणौ रिशादसा हिंसकानांहिंसकौदेवौ आ आकारयेतिशेषः आहूयच ऋतपेशसे पेशइतिरूपनाम ऋतमुदकं उदकमेवरूपंयस्यतादृशाय वरुणाय प्रयसे मत्वर्थोलुप्यते हविर्लक्षणा- न्नवते महे महतेपूज्याय दधीतदद्याः हविरितिशेषः द्वितीयार्थेवाचतुर्थी महद्धविर्दधीतमहतोन्नस्यलाभायेतिवायोज्यं ॥ १ ॥

5.66.2 समानपद
ता हि क्ष॒त्रमवि᳚ह्रुतं स॒म्यग᳚सु॒र्य१॒᳚माशा᳚ते ।
अध᳚ व्र॒तेव॒ मानु᳚षं॒ स्व१॒᳚र्ण धा᳚यि दर्श॒तम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ता । हि । क्ष॒त्रम् । अवि᳚॑ह्रुतम् । स॒म्यक् । अ॒सु॒र्य᳚म् । आशा᳚ते॒ इति᳚ ।
अध᳚ । व्र॒ता॑इ᳚व । मानु᳚षम् । स्वः᳚ । न । धा॒यि॒ । द॒र्श॒तम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ताहि हीतिहेतौ यस्मात्ता तौ क्षत्रं बलं अविह्रुतं अहिंस्यं असुर्यं असुरविघाति महद्बलं सम्यगाशाते व्याप्नुतः अध अतोहेतोर्मानुषंमनु- ष्येषुप्रवृत्तं व्रतेव कर्मेव तद्यथा मनुष्येषुनियतं स्वर्णसूर्यइव सयथादिविदृश्यतेतद्वत् दर्शतं दर्शनीयं बलं धायि यज्ञेनिहितं ॥ २ ॥

5.66.3
ता वा॒मेषे॒ रथा᳚नामु॒र्वीं गव्यू᳚तिमेषाम् ।
रा॒तह᳚व्यस्य सुष्टु॒तिं द॒धृक्स्तोमै᳚र्मनामहे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ता । वा॒म् । एषे᳚ । रथा᳚नाम् । उ॒र्वीम् । गव्यू᳚तिम् । ए॒षा॒म् ।
रा॒त॑ह᳚व्यस्य । सु॒॑स्तु॒तिम् । द॒धृक् । स्तोमैः᳚ । म॒ना॒म॒हे॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमित्रावरुणौ ता तौप्रसिद्धौ वां युवां रथानां अस्मदीयानामेषांपुरतोवर्तमानानां उर्वी प्रभूतां गव्यूतिं अतिविस्तृतंमार्गं एषे गन्तुं मार्गरक्षणायेत्यर्थः तुमर्थेअसेन्प्रत्ययः तदर्थंवां मनामहे स्तुमः रातहव्यस्यऋषेः रातहव्यसंबन्धिभिः सुष्टुतिं सुष्टुतिभिः शोभनस्तुतिसा- धनैः स्तोमैः दृधृक् धर्षकौयुवां ॥ ३ ॥

5.66.4
अधा॒ हि काव्या᳚ यु॒वं दक्ष᳚स्य पू॒र्भिर᳚द्भुता ।
नि के॒तुना॒ जना᳚नां चि॒केथे᳚ पूतदक्षसा ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अध᳚ । हि । काव्या᳚ । यु॒वम् । दक्ष᳚स्य । पूः॒॑भिः । अ॒द्भु॒ता॒ ।
नि । के॒तुना᳚ । जना᳚नाम् । चि॒केथे॒ इति᳚ । पू॒त॒॑द॒क्ष॒सा॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अध अपिच हिप्रसिद्धौ काव्या स्तुत्यौ युवं युवां दक्षस्य प्रवृद्धस्य ममपूर्भिः पूरकैः स्तवैः हेअद्भुता महान्तौ आश्चर्यभूतौसन्तौ केतु- ना प्रज्ञानेनअनुकूलेनमनसा जनानां यजमानानामित्यर्थः स्तोत्रंनिचिकेथे नितरांजानीथः हेपूतदक्षसा शुद्धबलौयुवां ॥ ४ ॥

5.66.5 समानपद
तदृ॒तं पृ᳚थिवि बृ॒हच्छ्र᳚वए॒ष ऋषी᳚णाम् ।
ज्र॒य॒सा॒नावरं᳚ पृ॒थ्वति᳚ क्षरन्ति॒ याम᳚भिः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
तत् । ऋ॒तम् । पृ॒थि॒वि॒ । बृ॒हत् । श्र॒वः॒॑ए॒षे । ऋषी᳚णाम् ।
ज्र॒य॒सा॒नौ । अर᳚म् । पृ॒थु । अति᳚ । क्ष॒र॒न्ति॒ । याम᳚॑भिः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेपृथिविदेवि त्वयि तत् सर्वैरर्थ्यमानत्वेन प्रसिद्धं बृहत् प्रभूतं ऋतमुदकं ऋषीणांस्तोतॄणामस्माकं श्रवएषे अन्नस्यैषणेसति ज्रयसानौ गच्छन्तौ छन्दस्यसानच् शुजॄभ्यामित्यसानच् ज्रयतेरपिभवति चितइत्यन्तोदात्तः अरं अलं अत्यर्थंपृथुयथाभवतितथा यामभिर्गमनैः अतिक्षरन्ति अत्यर्थंवर्षत्तः व्यत्ययेनबहुवचनम् ॥ ५ ॥

5.66.6
आ यद्वा᳚मीयचक्षसा॒ मित्र᳚ व॒यं च᳚ सू॒रयः᳚ ।
व्यचि᳚ष्ठे बहु॒पाय्ये॒ यते᳚महि स्व॒राज्ये᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । यत् । वा॒म् । ई॒य॒॑च॒क्ष॒सा॒ । मित्रा᳚ । व॒यम् । च॒ । सू॒रयः᳚ ।
व्यचि᳚ष्ठे । ब॒हु॒॑पाय्ये᳚ । यते᳚महि । स्व॒॑राज्ये᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेईयचक्षसा व्याप्तदर्शनौ हेमित्रा मित्रावरुणौ वां युवां यत् येवयंच सूरयः स्तोतारः आ आह्वयामः व्यचिष्ठे अत्यन्तविस्तृते बहुपा- य्ये बहुभिर्गन्तव्ये बहुभीरक्षितव्येवा स्वराज्ये स्वराट्त्वाय एवंविधाराज्यार्थं यतेमहि गच्छेम ॥ ६ ॥

बळिल्थादेवेतिपंचर्चमेकादशंसूक्तं अत्रेयमनुक्रमणिका-बळित्थापंचयजतइति यजतोमामात्रेयऋषिः आनुष्टुभंत्वित्युक्तत्वादिदम- प्यानुष्टुभं मित्रावरुणौदेवता विनियोगोलैंगिकः ।