पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 19

5 ऋचः

ऋषिः: वव्रिरात्रेयः देवता: अग्निः छन्दः: गायत्री

सूक्तम् 5.19 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 5.19.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
5.19.1
अ॒भ्य᳚व॒स्थाः प्र जा᳚यन्ते॒ प्र व॒व्रेर्व॒व्रिश्चि᳚केत ।
उ॒पस्थे᳚ मा॒तुर्वि च᳚ष्टे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒भि । अ॒व॒॑स्थाः । प्र । जा॒य॒न्ते॒ । प्र । व॒व्रेः । व॒व्रिः । चि॒के॒त॒ ।
उ॒प॑स्थे᳚ । मा॒तुः । वि । च॒ष्टे॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

वव्रेः ऋषेः उत्तरोत्तरमवस्थाः अशोभनादशाः प्रजायन्ते तादृशीः वव्रिर्हविषां संभक्तासोग्निः प्रचिकेत प्रजानीयात् ज्ञात्वाचापनयत्वितिभावः योग्निर्मातुः पृथिव्याउपस्थेसमीपेस्थितंपदार्थजातं विचष्टे पश्यति ॥ १ ॥

5.19.2
जु॒हु॒रे वि चि॒तय॒न्तो॑नि᳚मिषं नृ॒म्णं पा᳚न्ति ।
आ दृ॒ळ्हां पुरं᳚ विविशुः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
जु॒हु॒रे । वि । चि॒तय᳚न्तः । अनि᳚॑मिषम् । नृ॒म्णम् । पा॒न्ति॒ ।
आ । दृ॒ळ्हाम् । पुर᳚म् । वि॒वि॒शुः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

येविचितयन्तः तव प्रभावंजानंतोजनाः अनिमिषं सर्वदाविजुहुरे जुह्विरे विशेषेणयज्ञार्थंत्वामाह्वयन्ति आहूयच नृम्णं तवबलं हविर्भिःस्तोत्रैश्च पांति रक्षंति तेदृह्ळां शत्रुभिःसाधयितुमशक्यांपुरं पुरीं आविविशुः प्रविशन्ति शतंपूर्भिरायसीभिर्निपाहीतिनिगमः ॥ २ ॥

5.19.3 समानपद
आ श्वै᳚त्रे॒यस्य᳚ ज॒न्तवो᳚ द्यु॒मद्व᳚र्धन्त कृ॒ष्टयः᳚ ।
नि॒ष्कग्री᳚वो बृ॒हदु᳚क्थ ए॒ना मध्वा॒ न वा᳚ज॒युः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । श्वै॒त्रे॒यस्य᳚ । ज॒न्तवः᳚ । द्यु॒॑मत् । व॒र्ध॒न्त॒ । कृ॒ष्टयः᳚ ।
नि॒ष्क॑ग्री᳚वः । बृ॒हत्॑उ᳚क्थः । ए॒ना । मध्वा᳚ । न । वा॒ज॒॑युः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

जायन्तइतिजन्तवः कृष्टयोमनुष्याऋत्विजः मध्वान मधुनेव एना एनयास्तुत्या यद्वा नकारश्चार्थे मधुनाचश्वैत्रेयस्यश्वित्रमन्तरिक्षं तत्रभवस्यवैद्युतस्याग्नेर्द्युमत् दीप्तिमत् बलं आवर्धन्त अभिवर्धयन्ति किंविधाः कृष्टयः निष्कग्रीवः निष्केणसुवर्णेनालंकृतग्नीवाः व्यत्ययेनैकवचनं बृहदुक्थः बृहत्स्तोत्राः वाजयुः अन्नकामाः ॥ ३ ॥

5.19.4
प्रि॒यं दु॒ग्धं न काम्य॒मजा᳚मि जा॒म्योः सचा᳚ ।
घ॒र्मो न वाज᳚जठ॒रो॑द᳚ब्ध॒ः शश्व᳚तो॒ दभः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प्रि॒यम् । दु॒ग्धम् । न । काम्य᳚म् । अजा᳚मि । जा॒म्योः । सचा᳚ ।
घ॒र्मः । न । वाज᳚॑जठरः । अद᳚ब्धः । शश्व᳚तः । दभः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

जाम्योर्द्यावापृथिव्योः सचासहायभूतोग्निः दुग्धनं पयइव काम्यंकमनीयं अजामि दोषरहितंप्रियंअस्मदीयंस्तोत्रंश्रृणोतु किंविधोग्निः घर्मोन प्रवर्ग्यइव वाजजठरः वाजोन्नंजठरेयस्यसः घर्मोयथाहव्येनाज्येनपयसा आसिक्तोवाजजठरः तद्वद्धविर्जठरइत्यर्थः अदब्धः शत्रुभिः स्वयमहिंसितः शश्वतः शाश्वतोनित्यः दभः शत्रूणांहिंसकः ॥ ४ ॥

5.19.5 समानपद
क्रीळ᳚न्नो रश्म॒ आ भु᳚व॒ः सं भस्म᳚ना वा॒युना॒ वेवि᳚दानः ।
ता अ᳚स्य सन्धृ॒षजो॒ न ति॒ग्माः सुसं᳚शिता व॒क्ष्यो᳚ वक्षणे॒स्थाः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
क्रीळ᳚न् । नः॒ । र॒श्मे॒ । आ । भु॒वः॒ । सम् । भस्म᳚ना । वा॒युना᳚ । वेवि᳚दानः ।
ताः । अ॒स्य॒ । स॒न् । धृ॒षजः᳚ । न । ति॒ग्माः । सु॑सं᳚शिताः । व॒क्ष्यः᳚ । व॒क्ष॒णे॒॑स्थाः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेश्मे रशिममन्नग्ने क्रीळन् वनेषुक्रीडन् भस्मनस्वकार्येणभसितेनवायुनाप्रेरकेणमरुताचसंवेविदानः सम्यक् ज्ञायमानः त्वंनोस्माकं आभुवः अभिमुखोभव वक्षणेस्थाः वक्षणेवह्नौस्थिताः वक्ष्यः हविर्वहन्तीतिवक्ष्योज्वालाः सुसंशिताः सुतीक्ष्णाः धृषजः शत्रूणांधर्षकाः ताज्वालाः अस्ययजमानस्यमम न तिग्माः नतीक्ष्णाः सन् सन्तु अस्तेर्लिटिरूपम् ॥ ५ ॥

यमग्नइतिचतुरृचंषष्ठसूक्तं अत्रीणांप्रयस्वतामार्षं आग्नेयं अंत्यापंक्तिः शिष्टाअनुष्टुभः तथाचानुक्रान्तं-यमग्नेचतुष्कंप्रयस्वन्तःपंक्त्यंतंहेति । प्रातरनुवाकाशिनशस्त्रयोरुक्तोविनियोगः अत्रेश्चतुर्वीराख्येहीतिद्वितीयेहनीदंसूक्तंआज्यशस्त्रं सूत्रितंच-यमग्नेवाजसातमेतिद्वितीयेहन्याज्यमिति ।